Senbi, 24 Tamız 2019
Qayratker 3063 24 pikir 5 Tamız, 2019 sağat 15:02

Täuelsizdik üşin alğaş tu kötergen azamattıñ memleket tarapınan elenbeui - qoğam üşin aşı sabaq

Hasen Qoja Ahmettiñ esim-soyın estip-bilmegen qazaq joq şığar-au. Ol qazaqtıñ nömiri birinşi patriotı. Ol qazaqtıñ azattığı jolında keñestik jüye ozbırlığına qarsı atqa qonıp, atoylatqan azamat. Ol qazaq dissidentteriniñ köşbasşısı. Bükil Orta Aziya elderi işinde wlt-azattığına şaqırğanı üşin sottı bolğan alğaşqı qazaq.

1970-1990 jıldar aralığında üş märte sottalğan. Ol 1970-jıldarı Sovet äskerindegi wlttıq, näsildik kemsituşilikke qarsı şığıp, bwl turalı joğarğı basşılıqqa bayandamaq bolğanı üşin qamauğa alınadı. Ol kezde Hasen Qoja Ahmettiñ jası nebäri 23-te bolğan eken. 1975-77 jıldarı jeke özi ökimetke qarsı ünparaqtar şığarumen aynalısqan. 1977 jılı Hasen Qoja Ahmettiñ esimi Helsinskidegi sayasi twtqındar tizimine engen.

1972 jıldan bastap astırtın ügit jwmıstarın jürgizudi bastap, 1975 jıldıñ küzinen bastap Sovet ükimetine qarsı maqalalar men ünparaqtar şığarıp tarata bastaydı.  Osı kezde Hasen Qoja Ahmet öziniñ «Odaq pa, älde otar ma?», «Halıqtardıñ assimilyaciyalanuı jayında», «Wlttardıñ assimilyaciyalanuı kimderge qajet?» jäne «Wlt mäselesiniñ tarihi şeşimi» sekildi maqalaların jariyalaydı. Ol jerde Keñes odağınıñ otarşıldıq sayasatın, odaqtağı respublikalardıñ wlttıq baylığına äperbaqandıq jasap jatqanın, internacionalizm degen jeleumen wlttardı jäne wlttıq şekaralardı atımen joyudı maqsat etip otırğanın, orıstan basqa wlttardı, onıñ işinde qazaqtardı da assimilyaciyalau, orıstandıru sayasatı jürgizip jatqanın äşkerelep jazadı.

Ol sayasi qayratker ğana emes, jazuşı, kompozitor. «Jas qazaq», «Jeltoqsan», «Azat» wlttıq qoğamdıq wyımdarınıñ basşısı. Hasen Käripjanwlı Qojahmetov – qazaq eliniñ täuelsizdigi üşin küresken qayratker twlğa. 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisiniñ qaharmanı.  9 tamız küni qazaqtıñ birtuar batır wlı, sayasi qayratker twlğası mereyli 70 jasqa toladı.

"Täuekelşildik degen qasietterdi Hasennen üyrendik"

Dos Köşim, sayasatker: 

- Meniñşe, Hasenniñ azamat retindegi twlğası – ärbir qazaq ülgi alğanday dep aytar edim. Eñ bastısı - ol öziniñ azamattıq közqarasın twmşalanıp, dirildep, artıq söz aytuğa, jeke pikirin jetkizuge bolmaytın zamanda ayta bildi. Bizdiñ qatarımız da özderin «batırmız» dep aytar, olardıñ eñbegin de tömendetkim kelmeydi, biraq bizder qoğamğa jılımıq kelip, totalitarlıq jüyeniñ irgesi şayqalıp, sayasi özgeristerdiñ jaqındap qalğanı anıq bolğanda, 1988-1990 jıldarı ğana qoğamdıq-sayasi ömirge aralastıq. Jäne bizder bwl kezeñde toptasıp, bas qosıp qalğan bolatınbız. Al Hasenniñ wran salıp şıqqan kezeñi 70-jıldardıñ ortası, kommunistik ideologiyağa qarsı bir söz aytılmaq tügil, ımdauğa da bolmaytın qapas zaman bolatın jäne ol – jalğız boldı... Azamattıqqa bağa bergende, sol kezeñniñ sipatın, jağdayın eskere bilu kerek.

Men Hasenmen 1989 jıldarı tanıstım, keyin birlese jwmıs istep kettik. Sondıqtan bir jağı wltşıldıq bağıtıma wstaz retinde sıylasam, ekinşi jağınan «maydandas» joldasım esebinde de jaqın tartamın. 90-jıldardıñ basında Hasen ağamız sayasatker retinde eki qozğalıstıñ bası-qasında jürdi; birinşisi – «Jeltoqsan» qozğalısı bolsa, ekinşisi – Qazaqstannıñ Azmattıq «Azat» qozğalısı. Demek, osı wlttıq bağıttağı eki qwrılımnıñ jetistikterinde Hasekeñniñ de ülken eñbegi bar. Moyındauımız kerek, ol uaqıtta bizderge aqıl aytıp, sayasi täjiribe bölisetin adamdar joq bolatın, biraq küreskerlik, qaysarlıq keyde täuekelşildik degen qasietterdi Hasennen üyrendik. Aytpaqşı, sayasi küreskerlikpen qatar, Hasenniñ qırıqtan astam änderi men sayasi ötkir mısaldarın (satirasın), tarihi, tildik bağıttağı zertteulerin qayda qoyasıñ...

Meniñşe, qoğamğa, keleşek wrpaqqa ülgi bolarlıq twlğa kerek. Onıñ ömir jolı, qazaq qoğamın ögertu bağıtındağı is-äreketteri, şın mänisinde, ülgi boluğa twrarlıq dep oylaymın. Ekinşiden, osınday jandı – qazaq täuelsizdigi üşin alğaş tu kötergen azamattıñ memleket tarapınan elenbeui- bwl da qoğam üşin aşı sabaq. Bwl – bayağı Hasen küresken totalitarlıq qoğamnıñ şapanı ğana özgergeniniñ, al sol şapannıñ işindegi adamdardıñ sol qalpında qalğanın körsetedi. Qoğam üşin, qoğamdağı közi aşıq azamattar üşin bwl da – mañızdı!

"Hasekeñ ädiletsizdikke şıdamaytın"

Qaldıbay Äbenov, rejisser: 

- Hasekeñ 70 jıldarı jiırmadan endi asqan bala bolsa da, sayasatqa tikeley aralasıp ketti. Onıñ sebebi – öziniñ ösken, tärbielengen ortası dep oylaymın. Hasenniñ äke-şeşesi öte bilimdi ortadan şıqqan kisiler bolğan. Al, anası Varşavada tuıp ösken polyak qızı bolatın. 30 jıldarı Gitlerdiñ basqa wlttardı  qudalağan faşistik sayasatınıñ salqını Hasenniñ anasına da äser etedi. Söytip ol kisi Varşavadan Reseyge, odan Qazaqstanğa jer audarıladı. Men Hasekeñniñ özi turalı da, anası turalı da köp beynerolik tüsirdim ğoy. Sonda bir riza bolatınım, Hasekeñniñ anası qazaq tilinde öte ädemi söyleytin.

Al, Hasen 70-jıldardağı eñ jas sayasatker, eñ jas disident boldı. Ol qazaq tiliniñ artta qalıp bara jatqanına, qazaq wltınıñ öz jerinde kemsituşilik körip otırğanına qarsı sol kezde-aq aşıq küreske bardı. 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi kezinde de atoylap alañğa şıqtı. Men “Allajar”  fil'mindegi s'emkalardı Hasen otırğan Jañatas türmesinde tüsirdim.

Al ol kisimen alğaş ret 1989 jılı tanıstım. Sol jıldıñ naurız ayında “Qazaqfil'm” kinostudiyasına Jeltoqsan köterilisi turalı “Allajar” fil'miniñ bastalğanın estip Hasen Qojahmetov, Amanjol Nälibaev, Baqtıbek Imanqojaev, Qwrbanbay Qalmwratov, Erlan Dekelbaev, Jarmwhambet Tilegenov, Qwttıbek Aymahanov, Ötkirhan Mülkibaev siyaqtı jeltoqsandıqtar keldi. Men olarğa “Allajar” fil'miniñ jobasın, ideyasın aytıp berdim. Ol kisilerge wnadı.

Hasekeñder meniñ alğaşqı jolıqtırğan jeltoqsandıqtarım edi. Sol künnen bastap, biz qanday aştıq akciyaların wyımdastırsaq ta birinşi Hasekeñ qoldap jüretin. Almatınıñ JOOlarında Jeltoqsan köterilisi turalı kezdesuler ötkizgende de Hasekeñ mağan köp qolğabısın tigizip, qasımda jürdi. Ärine, bizdiñ köptegen josparlarımız iske aspay qaldı. Biraq ol Haskeñniñ de, meniñ  de qatelikterim emes, sol kezdegi sayasattıñ qateligi edi. Ökinişke qaray, bizdiñ Jeltoqsan köterilisine qatıstı köp josparlarımız iske aspay qaldı. Biraq, biz sol istelinbey qalğan jwmıstardıñ özinde de birşama jeñisterge jetip otırdıq.

Sol jılı “Jeltoqsan” qoğamdıq birlestigi de qwrıldı. Ökinişke qaray, ol jerde auızbirlikten göri, öziniñ ıqpalın jürgizuge baqtalastıq bastalıp ketti. Biraq, Hasekeñ ondayğa onşa aralaspaytın. “Jigitter mağan kreslo keregi joq, mağan qazağımızdıñ  ruhın köteretin is-äreketter jasağanımız kerek” deytin. Aytayın degenim, biz sol kezde Hasekeñe tikeley senim artıp, bağalay bilgenimizde  bwl kisi sol kezde-aq, köp jwmıs ister edi. Biraq, biz nağız sayasatkerdiñ jolın bögedik desek te boladı. Bwl – bir-birin bağalap, kötere almaytın qazaqtıñ mentalitetindegi tağı bir kereksiz qasiet edi.

Tağı bir minezi - ädiletsizdik bolsa şıdamay birden köteriletin. Meniñşe, onıñ osı minezi keyin özine kedergi jasadı. Öytkeni ol qay ortada da öziniñ tik minezin körsetip, şın sözin aytatın.  Al, sayasatkerler onıñ bwl minezin qabıldağan joq, ökinişke  qaray.

Al, adamdığı turalı aytar bolsaq, ol kisi 1986 jıldarı qazaq televideniesiniñ muzıkalıq redakciyasın basqarğan jıldarı qazaqtıñ jas kompozitorların, aqındarın köp qoldadı. Olar turalı habarlar jasap, birtalay jastıñ jolın aşıp berdi...

Men Hasekeñe jazdıñ aptabınday ıstıq ıqılasımmen aldağı mereyli 70 jasıñ qwttı bolsın deymin! Densaulıq, baylıq tileymin! Är kez janwyasında arman-tilegine jetip, übirli-şübirli bola bersin!

"Täuelsizdik jolındağı qajırlı küresin bir sätke de toqtatpay kele jatqan dissident"

Jwmaş Kenebay, publicist: 

-Aldımen Hasen Qoja-Ahmet dosımdı kele jatqan 70 jıldıq mereyli tuğan künimen şın köñilden  qwttıqtauğa rwqsat etiñizder!

Qazaq täuelsizdigi jolındağı qajırlı küresin bir sätke de toqtatpay kele jatqan äri qazaqtan şıqqan sanaulı sayasi dissidentterdiñ biri äri biregeyi ekenin basa aytqım keledi.

Hasenmen jaqın tanıstığım - sonau 90-jıldardıñ basınan bastalğanın, sol kezde özim bas redaktordıñ orınbasarı retinde Qazaqstandağı twñğış sayasi äri täuelsiz sayasi gazet - «Azat» gazetin marqwm Batırhan Därimbet ekeumiz şığarğanımız belgili. Sonday-aq, biz organı bolıp sanalatın Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısı  Almatıdağı sol kezdegi ükimet üyi aldında bir top «azattıqtar» Jeltoqsan qaharmandarın abaqtıdan bosatu turalı sayasi talap qoyıp, aylar boyı sol jerde aştıq jariyalap jatqanı da bügingidey köz aldımda...

Ol kezde nağız demokratiya edi ğoy! Ükimet üyi aldında künde mitingi, künde jinalıs degendey, bizde de bir tınım bolmaytın.

Aqırı biz talabımızdı sol kezdegi joğarğı sovet deputattarına orındatıp, jeltoqsandıqtardı bosatu jöninde şeşim qabıldatıp, arada köp ötpey abaqtılardan şığa bastağan jeltoqsan qaharmandarı «Azat» qozğalısı qatarınan körine bastağan keziniñ özi keremet şaq edi ğoy...

Aytpaqşı, «azattıqtar» sol kezdegi Sovet odağınıñ «Odaqtıq şart» degenine aşıq qarsılıq retinde künde mitingi äri aştıq jariyalaytın edik. 1991 jılğı äygili GKÇP-nıñ qarsañında Boris El'cin Qazaqstanğa kelip, men, Batırhan Därimbet, Hasen Qoja-Ahmet, Sovetqazı Aqatay, Marat Şormanov jäne tağı basqa  kürskerler qanşa kedergini bwzıp El'cinge jolıqqanımız, N.Nazarbaevtıñ qarsılığına qaramay özimizdiñ «Odaqtıq şart» degenge qarsı ekendigimizdi aşıq bildirgenimiz wzaq äñgime...

Abaqtıdan bosağan Hasen Qojahmet bizdiñ sapımızğa kelip qosılıp, köp ötpey «Jeltoqsan» qoğamdıq birlestigin qwrğanı, oğan özimniñ qatısqanım, arada bir jıl ötkende Hasenniñ  respublika prezidenttigine kandidat retinde qatıspaq bolğanı, bilik tarapınan nebir qısımdar körgeni – bügingidey köz aldımda. Hasen qanşa qiındıq körse de qajığanın, talğanın körgen emespin. Dosım Hasen Qoja-Ahmet şın mänindegi wlt patriotı edi, qazir de solay...

Hasenniñ bir erekşeligi – qanday jağdayda da şırıldağan şındıqtı aytatını, qısımnıñ qandayınan da qorıqpaytını der edim. Eñ aldımen Hasen tuğan wltı, qazağın janınday süydi jäne bükil ğwmırın wlt azattıq küresine arnağan azamat ekenin aşıp aytuım kerek.

Hasen tek qana sayasi küresker emes, jurnalist, jazuşı äri sazger ekendigin de wmıtpağanımız jön. Hasenniñ büginde tarihi ğılımi, publicistikalıq eñbekteri jeke kitaptar bolıp jarıq körip jatsa, ol şığarğan köptegen änderi, basqa da muzıkalıq şığarmaları qalıñ jwrtşılıqqa jaqsı tanıs ekendigi de aqiqat.

Men marqwm Zamanbek Nwrqadilovtıñ twsında (1991-1995jj) Almatı qalalıq äkimdiginde qızmette jürgenimde Hasen dosımnıñ ötinişimen Taldıqorğan oblısınıñ Aqsu audanına barıp, sonda «Azat» qozğalısın qwrğanımız, audandıq «Azat» qozğalınınıñ törağalığına, qazaqtıñ darındı aqını Jamau Bwqarbaydı saylağanımız, nebir tartıstı jağdaylar bolğandığın Jamau marqwmnıñ jwmbaq jağdayda qaytıs bolğanı, t.b. sayasi äri şığarmaşılıq saparlarımızdıñ köp bolğanı turalı da aluan türli estelikter jeterlik.

Nwrbike Bekswltanqızı

Abai.kz

24 pikir