Jwma, 22 Qaraşa 2019
Bilik 2378 30 pikir 8 Tamız, 2019 sağat 18:04

Wlıqtau räsimindegi söz – sayasi deklaraciya retinde

Qazaqstannıñ qazirgi tarihında alğaş ret Prezident ökilettikteri legitimdi türde berildi. Köpşilik jwrt üşin bwl kütpegen oqiğa boldı. Sondıqtan Nwrswltan Nazarbaev pen Qasım-Jomart Toqaevtıñ wlıqtau räsimderin salıstıra otırıp, köpşilik inauguraciyalardıñ wsaq erekşelikterine män berdi, biraq eñ bastısın bayqağan joq. Bastısı - wlıqtau räsimindegi söz edi.

Wlıqtau räsiminde aytılatın sözdi saylau aldındağı kampaniyanıñ tüyini deuge boladı. Sodan keyin jwrt sayasatkerden bergen uädelerin orındauın kütedi. Sayasatker ol arqılı azamattardıñ tañdauı dwrıs bolğanına közin jetkizip, jaña ömirge jigerlendiredi, adamdardıñ bolaşaqta basşılıqqa alatın idealdarın jinaqtaydı.

Tarihqa qısqaşa köz jügirteyik. Sovet Odağında tek bir ğana märte wlıqtau räsiminde jwrtşılıqqa söz arnaldı, onıñ mazmwnı qazir eşkimniñ esinde de joq şığar. Odan göri SSSR-diñ birinşi äri soñğı prezidenti M.S. Gorbaçevtıñ lauazımnan ketkeni jwrttıñ esinde qaldı. Äri sol oqiğanı jwrtşılıq Kreml'diñ basınan sovetter tuınıñ qwlauı, Odaqtıñ ıdırauı retinde jii eske aladı. Onıñ üstine, M.S. Gorbaçevtıñ özi aytqanday, «örkenietti elderdegi siyaqtı, SSSR Prezidentin şığarıp saluğa arnalğan birde-bir is-şara ötkizilgen joq».

Demokratiya qanat jayğan elderde jaña prezidenttiñ wlıqtau räsimindegi sözi saylauda jeñiske jetken sayasatkerdiñ alğı sözi sanaladı. Şın mäninde, ol - jaña memleket basşısınıñ sayasi deklaraciyası äri aldağı jıldarda iske asırılatın bağdarlamanıñ qısqaşa bayanı. Sondıqtan da, mısalı, AQŞ-ta jaña prezidenttiñ wlıqtau räsimindegi sözin BAQ jarısa jazıp jatadı. Prezident Bill Klinton 1997 jılı erekşe sayt aşıp, öziniñ ekinşi wlıqtau räsimindegi sözin onlayn-translyaciyalauğa tapsırma bergen alğaşqı AQŞ prezidenti boldı.

Ärine, tipti eñ mañızdı isterde de oyda joq tosın jayttar bolıp jatadı. Wlıqtau räsimindegi söz söyleu erekşeligimen tarihta qalğan kezder de bolğan. Mısalı, Djordj Vaşington wlıqtau räsiminde nebäri 135 söz aytqan. Eñ wzaq söylegen AQŞ prezidenti Uil'yam Harrison boldı. Ol 1841 jılı eki sağattay sarnap, 8 445 söz aytqan. Harrison ğimarattıñ işinde emes, dalada twrıp, qattı ayazda, öñmeninen ızğarlı jel ötuine qaramastan qalıñ kiimsiz, jalañbas, qolğapsız twrıp söylegen. Sonıñ saldarınan ökpesinen suıq ötip, bir aydan keyin qaytıs boldı.

HH ğasırda jwrttıñ auzınan tüspegen söz retinde Djon Kennedidiñ sözin aytuğa boladı.

«Meniñ qadirli amerikalıqtarım! Elim mağan ne berdi dep swramañızdar, men elime ne berdim dep özderiñizden swrañızdar. Qwrmetti älem azamattarı! Amerika biz üşin ne isteui kerek dep swramañızdar, adam bostandığı üşin birigip biz ne istey alamız dep swrañızdar».

Margaret Tetçer Çehoslovakiya prezidenti Vaclav Gaveldiñ wlıqtau räsimindegi sözinen erekşe äserlenipti. Gavel sonda «mahabbat, dostıq, bireudiñ qayğısın bölisu, qayırım, keşirim mänin joğaltqan, azıp-tozğan älemdegi ömir» turalı aytqan bolatın (M. Tetçer. Velikaya istoriya «jeleznoy» ledi. M;. AST, 2016, S. 571).

Qasım-Jomart Toqaevtıñ wlıqtau räsimindegi sözinen birneşe tezisti bölip qarauğa boladı. Ol Nwrswltan Nazarbaevtıñ sayasatın jañaşa jağdayda jalğastıratınına nazar audarttı. Memlekettiñ Elbası qalağan irgetası saqtalıp, beki tüsetinin ayttı.

Prezident Qasım-Jomart Toqaev tayau jıldarı Qazaqstan şeşui tiis negizgi on mindetti atap körsetti. Atalğan mindetter el ömiriniñ barlıq salasın – sayasi qwrılıs, ekonomika, äleumettik sala, sırtqı sayasattı tügel qamtidı.

Degenmen, atalğan mindetterdi orındaudıñ özi – demokratiyalıq qoğam qwru, narıqtıq ekonomikanı damıtu, äleumettik memleket qwru sekildi Qazaqstan Konstituciyasınıñ bastı qağidaların iske asıru ekendigine jwrttıñ bäri de män bergen joq.

Prezident Q. Toqaev «meniñ sayasi twğırnamam – azamattardıñ bastı swraqtarına jauap beru» dedi. Äzirşe mwnıñ bäri eldegi reformalardıñ jalpı körinisi. Biraq basqaşa boluı da mümkin emes edi, öytkeni biliktiñ auısuı memlekettik elita üşin de, qalıñ bwqara üşin de kütilmegen oqiğa boldı. Biraq wlıqtau räsimindegi söz Q.K. Toqaev sayasi sabaqtastıqtı amal joqtan wstanu qajet dep emes, eñ bastısı – sayasi twraqtılıqtı, wltaralıq kelisimdi, Elbası twsında irgesi qalanğan özge de jetistikterdi saqtaudıñ şartı dep tüsinetinin körsetti.

Osınau berik negizde jaña josparlar qwrıp, zaman talabına jauap beretin jobalardı iske asıruğa boladı. Sondıqtan juıq arada Prezidenttiñ wlıqtau räsimindegi söziniñ bastı tezisteriniñ mäni aşıladı. Ol qoğam men memlekettiñ tığız baylanısı arqılı iske asırıluı tiis. Q. Toqaevtıñ pikirinşe, memleket pen azamattıq qoğamnıñ bir-birine kömektesui jetistikke jetudiñ kepili. Q. Toqaev aytpaqşı, «sayasi qwrılım özgeristerge say boluı tiis. Öytpegen jağdayda bwl ekonomikalıq reformalardı iske asıruğa kedergi bolmaq».

Prezident «ötkir äleumettik problemalardı şeşumen, köbirek mwqtajdıq sezinip otırğandarğa kömektesumen naqtı aynalısu» arqılı reformalardıñ aytulı nätijelerine qol jetkizu qajet ekenin atap körsetti. Äleumettik sayasatta jıldam äri közge körinerliktey nätijelerge qol jetkizu, sonıñ işinde halıqtıñ tabısın arttıru qajet. Prezident jaña jwmıs orındarın aşu, layıqtı jalaqımen qamtamasız etu, birıñğay baspana sayasatın äzirleu ädiletti äleumettik sayasat jürgizu talabın qoyıp otır.

Äleumettik salada naqtı mindetter twr. Olar: bilim beru sapasın arttıru, mwğalimder men därigerlerdiñ märtebesin köteru, twrğındardı sapalı medicinalıq qızmetpen qamtamasız etu, qoljetimdi baspana, t.b.

Q. Toqaev saylaualdı bağdarlamasında eñ özekti äleumettik mäselelerdi şeşudi wsınıp, oğan 2 trln teñge jwmsaudı josparlap otırğanın jetkizdi. Jastar üşin asa özekti baspana mäselesin şeşu üşin tabısı az jäne köpbalalı otbasılarğa arnap jalğa beriletin 40 mıñ päter salu josparlanıp otır. Bwl jäne basqa da bağdarlamalardıñ iske asırıluın jwrtşılıq jiti baqılap otıradı.

Densaulıq saqtau salasına bölinetin qarajat JİÖ 5%-ına deyin artadı. Bwl alğaşqı medicinalıq-sanitarlıq kömek körsetu jelisin qoljetimdi etedi. Barlıq öñirdegi barşa balanı mektepke deyingi bilim berumen qamtu josparlanıp otır. Orta mektep 12 jıldıq bilim beruge tolığımen köşedi, al üş twğırlı tildiñ engizilui qazaq tilin üyrenuge köbirek män beru arqılı jalğasın tabadı, qoğamdıq pänder qazaq jäne orıs tilderinde oqıtılıp birtindep ağılşın tili engiziledi. Bwdan tıs, balalar artıq jükten arılıp, oqıtudıñ jaña ädistemeleri engiziledi. 2022 jılğa deyin apattıq jağdaydağı jäne üş auısımmen oqitın mektepterdiñ mäselesi şeşiledi.

Nätije boluı üşin uaqıt qajet ekenin jwrttıñ bäri tüsinedi. Sondıqtan Prezident Q. Toqaev twrğındardıñ äljuaz tobınıñ nesiesin jabu turalı eşkim kütpegen şeşim qabıldadı. Ärine, klassikalıq narıqtıq ekonomika twrğısınan alğanda, Prezidenttiñ osı şeşimi daulı siyaqtı körinedi. Biraq tranzit jäne qazirgi jağdaydı eskersek, bwl äleumettik şielenisti jibitti, sonımen qatar jaña Prezident bastağan özine tän meyirimdilik kezeñiniñ esigin aştı. Äleumettik äriptestik pen özara ıqpaldastıq aluan türli is-qimıl arqılı körinis tabuı mümkin. Q. Toqaev bwl rette mañızdı äri özgege ülgi bolarlıqtay qadam jasadı. Ol mwnımen Qazaqstan qoğamı qarapayım azamattan Prezidentke deyin äleumettik azamattıq niettestiktiñ qwramdas böligi boluı tiis ekenin körsetip otır.

Bastı problemalardıñ biri – wlttıq biznesti damıtu, orta taptı qalıptastıru. Ekonomikalıq strategiyanı iske asıruğa mümkindiginşe jıldam jaña bağıt wsınu üşin ekonomikanıñ qazirgi ahualına büge-şigesine deyin taldau jürip jatır.

Ekonomika jekemenşikke qol swqpau qağidatına negizdele damuı tiis. Sondıqtan Qazaqstandağı käsipkerlikke beriletin bwljımas kepildikter jüyesi qwrılmayınşa, käsipkerler jalpımemlekettik: öñirlik jäne jergilikti jobalarğa qarajat qwyğısı kelmeydi. Käsipker täuekelderdi baqılay alatınına, memleket onıñ salğan qarajatına kepil bolatınına köz jetkizui tiis. Onsız elden «kapitaldıñ jılıstauın» toqtatu mümkin emes.

Osı mäseleni şeşu üşin qağazbastılıq deñgeyin tömendetip, sıbaylas jemqorlıqqa qarsı ayausız tabandı küres jürgizu qajet. Dilemma tüsinikti – ne käsipkerlikti damıtamız, ne bolmasa bärin jalmaytın jemqorlıqqa jol beremiz. Bwlardıñ biri bolğan jerde ekinşisi kün köre almaydı.

Q. Toqaev ekonomikanıñ türli segmentterin damıtu üşin basqa elderdiñ bäsekelik ortanı qalıptastıru täjiribesin barınşa paydalanu qajettigin tüsinedi. Mısalı, AQŞ tarihınan saylau qwqığın keñinen paydalanu, ortalıq bilik tetigindegi tepe-teñdik jäne tejemelik jüyesi, qalıñ bwqaranıñ sayasi pikirlerin aşıq aytu mümkindiginiñ boluı – zañ şığaru organdarı kapital men jwmıs küşin tartuğa qolaylı qwqıqtıq-normativtik ortanı jasaudan basqa amalı bolmaytının kördik.

Batıs avtorlarınıñ aytuınşa, elde iri äri bir-birine bäsekeles bolatın bank jüyeleriniñ payda boluına mümkindik beretin birden-bir alğışart – memlekettik şeneunikterdiñ biligi men uäkiletterin instituttıq twrğıda şekteu jäne osı şekteulerdiñ bir böligin is jüzinde küşke ie saylau qwqığı arqılı qamtamasız etu. («Estestvennıe eksperimentı istorii». M., AST, 2018, S.150).

Tağı bir problema – memlekettiñ auqımdı qarızı. Ükimettiñ şığındarı jinağan salığınan asıp tüsedi. 2014-2018 jıldar aralığında ükimettiñ qarızı eki esege: 5,6-dan 11,7 trln teñgege deyin östi. Bwl JİÖ 20%-ın qwraydı. Memlekettik qarız odan da köbirek 5,8-den 16 trln teñgege deyin östi. Soğan säykes, memlekettik qarızğa qızmet körsetu şığındarı da ösip, 2018 jılı 586 mlrd teñgege jetti. Al olardıñ respublikalıq byudjet şığındarındağı ülesi 2014 jılı 3,6% bolsa, 2018 jılı 6,3%-ğa jetti. Negizsiz aqşa şığındau - şikizat bağası şarıqtap twrğan «mwnay däuirinen» qalğan «ädet». Qarız mölşeriniñ ösuin toqtatu üşin ükimet şığındardı azaytumen qatar, tabıstarın da köbeytui tiis. Al oğan tek biznesti jan-jaqtı qoldau arqılı ğana qol jetkizuge boladı.

Ükimet artıq funkciyalardan, eñ aldımen, baqılau funkciyalarınan arıluı tiis. Memlekettik apparattı qısqartu ğana emes, eldi jan-jaqtı damıtu üşin onıñ qızmetin de özgertu qajet. Jasıratını joq, Qazaqstannıñ öñirleriniñ damuı birkelki emes. Ärine, problemanıñ ob'ektivti negizderi bar. Qazaqstan jer kölemi boyınşa älemde toğızınşı orında twr. Sonımen qatar, aymaqtar ärtürli tabiği-klimattıq beldeulerde ornalasqan. Tipti aumağı keybir kişkentay memleketterdiñ köleminen asatın oblıstardıñ özinde şöl, dala men taular kezdesedi. Olar özderiniñ auılşaruaşılıq, ekonomikalıq jäne tabiği äleueti jağınan teñ emes. Sondıqtan Qasım-Jomart Toqaevtıñ sözinde «qazaqstandıqtardı alañdatıp otırğan naqtı mindetterdi jergilikti deñgeyde şeşu kerek. Biz aymaqtardağı özin-özi basqaru jüyesin nığaytamız, twrğındar aymaqtağı qordalanıp qalğan mäselelerdi şeşuge belsendi aralasatın boladı» dep aytılğan.

Q.Toqaev älemdegi jağdaydı jaqsı biletin sayasatker jäne diplomat retinde adamzat tehnologiyalar, ekonomika jäne äleumettik tärtip özgeretin kezeñge, yağni jaña däuirge ayaq basqanın jaqsı tüsinedi. Adamdardıñ, äsirese, jastardıñ dünietanımı özgerude. Eski qarama-qayşılıqtardıñ ornına jañaları keledi. Bwğan wlı derjavalardıñ sauda soğıstarı, jaña öñirlik qaqtığıstar, keybir memleketterdiñ bwrınğı qauipsizdik mehanizmderin qabıldamau saldarınan tuındaytın twraqsızdıqtı jatqızamız.. Onıñ aytuınşa, keybir elder men öñirler ilgerileudiñ jaña tolqınına ilese almay, oqşaulanu men agressiya strategiyasın tañdauda. Aldıñğı qatarlı elder äldeqayda alğa ozğanımen, köpşiligi şette qalıp qoyğan. Bwl älem memleketterin kürt polyarizaciyalap, jaña qaqtığıstardıñ bastaluına negiz boladı.

Damu üşin keşendi şeşimder qabıldau qajet. Tabısqa ekonomika nemese äleumettik sayasattıñ arqasında ğana qol jetkizu mümkin emes. Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti kürdeli özgerister turalı: «ekonomikalıq, äleumettik jäne sayasi progress - bizdiñ zamanaui sın-qaterlerge jalğız dwrıs jauabımız» degen sözderine bäri birdey nazar audarğan joq. Mwnday täsil aşıqtıqqa, eñ joğarı jetistikterge, ozıq tehnologiyalarğa wmtıluğa negizdelui kerek. Eldiñ sayasi ömirin demokratiyalandırmay, ekonomikalıq twrğıdan damu mümkin emes ekenin tüsinetin uaqıt keldi.

Q.Toqaev sayasi qwrılımnıñ ülken ekonomikalıq özgeristerge säykes kelui kerektigin, äytpese, reformalardıñ toqtap qaluı mümkin ekenin tüsinedi. Däl osı formuladan jaña Prezident qoğamnıñ negizgi swranıstarı - aldıñğı jıldarı eldi ilgeri süyrelegen «aldımen ekonomika, sodan keyin sayasat» formulasınan qoğamnıñ barlıq salaların tolıqqandı reformalauğa köşu kerek ekenin tüsinetinin añğaruğa boladı. Mıqtı bilik auıspalı kezeñde birşama röl atqardı dep aytuğa boladı. Endi qoğam tarapınan baqılaudı keñeytu men bilik ökilettikti qayta bölu arqılı bilik tiimdiligin arttıratın kez keldi.

«Sayasi qwrılım özgeristerge jauap berui kerek, äytpese bwl ekonomikalıq reformalarğa kedergi boladı. Sayasat pen memlekettik qızmetke eñ bilimdi adamdar ğana kelui qajet, meritokratiya qağidatı jwmıs isteui kerek. Men aşıq jäne ayqın jwmıs jasaymın. Bizdiñ Otanımız, tağdırımız – bir», - dedi Q.Toqaev.

Barlığı derlik qoğamdıq özgeristerge degen swranıstıñ artıp kele jatqandığın aytadı. Biraq bwl özgerister özdiginen orın almaydı. Bizge eldi dwrıs bağıtta qozğaytın adamdar kerek. Bwl mindettiñ mañızdılığı sonşalıq, Q.Toqaev bwl mäseleni damığan elderdiñ ülgisimen qwqıqtıq, wyımdastıruşılıq jäne basqa da jağdaylarlardıñ jasaluın kütpey, onı aldağı künderi şeşu kerek ekenin aytadı.

Memleket basşısı «memlekettik basqaru jüyesine meritokratiya negizinde layıqtı, bilimdi adamdar ğana kelui kerek. Ümitkerlerdi tañdaudıñ basqa qağidası boluı mümkin emes» dep atap ötti. Aldımen Prezident prezidenttik kadrlardıñ tizimin qwrudı wsındı. Oğan eldiñ barlıq aymaqtarınan eñ jaqsı 300 ökil kiredi.

Q.Toqaev Qazaqstannıñ özgeruindegi jastardıñ röline erekşe nazar audaradı. Biraq reforma ata-babalardıñ mol mwrasına negizdelui kerek. Sondıqtan Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ söylegen sözinde «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ qwndılıqtarı bizdiñ bastı ruhani bağıttauşımız bolıp qala beretindigi basa aytılğan. Tarihtı qwrmetteu, Otanğa degen adaldıq, ğılım men bilimge degen qwştarlıq - mwnıñ barlığı bizdiñ halqımızdıñ qwndı qasietteri. Bwl qasietter halıqtıñ birligi men jasampazdıq küşin nığaytadı, eldiñ bäsekege qabilettiligin arttıradı.

Ekonomikalıq reformalar sayasi transformaciyağa alıp keleri sözsiz. Eger orındalmasa, onda ekonomikada toqırau bastaladı. Bwl jöninde Margaret Tetçer: «Bir küni Qıtaydağı ekonomikalıq özgeristerdiñ artıp kele jatqan qozğauşı küşi sayasi özgeristerge alıp keledi. QHR-da adam qwqıqtarın qatañ türde saqtau arqılı sauda jäne aqparat arnaların aşıq wstau - bwl wlı äskeri derjavanı wlı ekonomikalıq elge aynaluı qarsañında halıqaralıq qoğamdastıqtıñ senimdi müşesine aynaldırudıñ eñ jaqsı täsili», - dep ayttı.

Damudıñ basqa qwramdas böligi - bilik pen qoğam arasındağı dialog qağidası. Qasım-Jomart Toqaevtıñ wlıqtau sözinde pikirlerdiñ plyuralizmin moyındauğa negizdelgen däyekti jäne mazmwndı dialogtıñ qajettiligi aytıldı. Ol birliktiñ mülde qayşılıqtar men ärtürli pikirlerdiñ bolmauın bildirmeytinin tüsinedi. Ol üşin bwl mäseledegi negizgi bağdar - «Ärtürli pikirler, biraq birtwtas wlt» formulası.

Eldi basqarudıñ demokratiyalıq stiline köşu - köpsatılı process. Qatelikter jinaqtalğan jağdayda sayasi transformaciyanıñ saldarı qauipti boluı mümkin. Idjak Adizestiñ :«Byurokrattar bärin özderi isteuge dağdılanğan. Olardıñ ädetti jwmıs täsilin özgertip, ıntımaqtastıqqa qol jetkizu üşin, mümkin bolsa, köp küş salu kerek» dep aytqanı bar.

Bükil qoğam ökilderi, onıñ işinde jastar da kiretin Qoğamdıq senim wlttıq keñesi dialog qwralı boluı kerek. Ärine, bwl organnıñ qwrıluı memlekettik biliktiñ saylanğan organdarınıñ, yağni mäslihattar men parlamenttiñ qızmetin almastırmauı kerek. Biraq uaqıt kütpeydi. Dialog alañdarı sayasi reformanı qazirden bastap qoldauı kerek. Wlttıq keñes qızmetiniñ tiimdiligi onıñ qwramımen ğana emes, sonımen birge Prezidenttiñ şeneunikter men memlekettik organdardı azamattıq qoğamnıñ barlıq instituttarımen ıntımaqtastıqta boluğa bağıttauımen anıqtaladı.

Qasım-Jomart Toqaevtıñ aldına qoyılğan mindetter – öte qiın jäne mañızdı. Al olardı Prezident pen memlekettik apparattıñ ğana küşimen şeşu mümkin emes. Sondıqtan ol qoğamnıñ negizgi problemaların talqılap, saylaualdı twğırnamanı iske asırudıñ mazmwndı josparın qwruda birlese jwmıs isteudi wsınadı. Q.Toqaevtıñ özi atap ötkendey, bwl qwjatta halıqtıñ eñ jaqsı ideyaları men wsınıstarı körinis tabatvn boladı.

Köptegen şekteulerden twratın qoğamnan bostandıq pen demokratiyağa ötu ärqaşan qiın bolatının este wstağan jön. Mwnday auısu jaña sayasi mädeniettiñ, minez-qwlıq pen dağdılardıñ qalıptasuın, adamdardıñ sanasına nıq engen bwrınğı tıyım salınğan ädetterden bas tartudı bildiredi. Erkin bolğısı keletin kez kelgen qoğam barlıq azamattar demokratiyanıñ teoriyası men praktikasın tüsine alatın deñgeyge jetui kerek. Bwl üşin bilim beru jüyesi, bwqaralıq aqparat qwraldarı, qoğamdıq wyımdar, partiyalar jäne t.b. birlesip, küş saluı kerek. Tranzittik elderde demokratiyağa degen jeñildetilgen közqaras tendenciyası bar. Onda adamdar instituttardıñ, qwqıqtar men mindetterdiñ jäne ideyalardıñ özara ärekettesuinen göri jeke bostandıqtıñ kepildikterin bayqaydı. Mañızdı jağdaydı tüsinu qajet - demokratiya mümkindikter berip qana qoymaydı, sonımen qatar azamattarğa mindetter jükteydi.

Alda mañızdı mindet twr – azamattar arasında jaña sayasi mädenietti qalıptastıru kerek. Qoğamdıq ömirge aralasu nätijeli boluı üşin adamdar äleumettik problemalar turalı jergilikti, aymaqtıq jäne wlttıq deñgeyde habardar bolıp, jeke jäne qoğamdıq müddelerdi biriktire aluı kerek. Özge pikirge degen tözimdilikke üyrenip, ıntımaqtastıqta bolıp, ımırağa kele bilu kerek. Olar zañdı, zañdı bilikti, jeke menşik jäne jeke qwqıqtardı qwrmetteui kerek.

Memlekettik sayasatqa qatıstı jaña täsilder Qasım-Jomart Toqaevtıñ ekonomikadağı, sayasattağı jäne halıqaralıq qatınastardağı jaña tendenciyalardı eskere otırıp, qoğamdı integraciyalau sayasatın jalğastıratındığın körsetedi. Alda ülken jwmıs kütip twr, alayda wlıqtau sözinde ülken ümit bar, sebebi onda qoyılğan maqsattar köptegen azamattardıñ pikirine say kelip, Qazaqstan halqınıñ qoldauına süyenedi.

Prezident Q.Toqaevtıñ wlıqtau sözindegi negizgi erejelermen qatar, onıñ memlekettegi eñ joğarı lauazımın atqaruınıñ alğaşqı aylarınıñ nätijeleri wzaq uaqıt talqılanıp, bağalanadı dep boljauğa boladı. Qazaqstandağı bilik tranzitiniñ memlekettik basqarudıñ ärtürli ädisteriniñ baylanısın anıqtaytın erekşelikteri bar ekenin eskeru kerek. Tarih sabaqtarı qazirgi zaman men damudıñ äleuetin wğınu üşin jaydan-jay kerek bolğan joq.

Tranzit nemese reformalar kezeñindegi memleket basşılarınıñ qızmetine, äsirese osı oqiğalar kezinde jariyalanıp, berilgen bağalar öte qarama-qayşı boluı mümkin.

Mısalı, Amerika Qwrama Ştattarınıñ tarihındağı mañızdı kezeñ bolıp tabılatın HH ğasırdıñ 30-şı jıldarınıñ ortası men ekinşi jartısı Prezident F. Ruzvel'ttiñ «jaña bağıtı» dep ataldı. Oğan degen közqaras aytarlıqtay keremet bolğan joq. Keybir zamandastar F.D. Ruzvel't AQŞ-tağı faşizmdi qoldaydı degen pikirde bolsa, basqaları, kerisinşe, onıñ reformaların socialistik dep sanadı. Keyde «jaña bağıt» qos pikirdiñ jiıntığı retinde körsetilgen. 1960 jıldardıñ basında amerikalıq tarihnama «Jaña bağıttıñ» oñ sipatı turalı konsensusqa qol jetkizdi. Degenmen, qarsı pikirler äli de bolsa tabılıp jatadı.

Ocenivat' «Novıy kurs» Prezidenta Kasım-Jomarta Tokaeva mojno s samıh razliçnıh poziciy - ot nacionalistiçeskih, kommunistiçeskih do liberal'nıh. Vse spektrı politiçeskogo mnogocvetiya suşestvuyut v Kazahstane. No nujno pomnit' o tom, çto K. Tokaev predlagaet obşenacional'nıy konsensus v opredelenii i dostijenii obşenacional'nıh celey. Patriotizm i sovmestnoe opredelenie buduşego doljnı ob'edinit' vse sloi obşestva. Bolee togo, uje sozdayutsya politiçeskie i gosudarstvennıe institutı dlya takogo edinstva obşestva vo imya buduşego. I eto samoe vajnoe.

Prezident Qasım-Jomart Toqaevtıñ «Jaña bağıtına» är türli poziciyadan - wltşıl, kommunistikten bastap liberalğa deyin bağa beruge boladı. Qazaqstanda sayasi köptürliliktiñ barlıq spektrleri bar. Biraq Q.Toqaev jalpıwlttıq maqsattardı anıqtauda jäne oğan qol jetkizude jalpıwlttıq konsensus wsınatındığın wmıtpau kerek. Patriotizm men bolaşaqtı birlese ayqındau qoğamnıñ barlıq salaların biriktirui kerek. Sonımen qatar, bolaşaq üşin qoğamnıñ osınday birligin saqtaytın sayasi jäne memlekettik instituttar qwrıluda. Bwl – eñ bastısı. Avtor: Berik Äbdiğaliwlı

Berik Äbdiğaliwlı

Abai.kz

30 pikir