Senbi, 24 Tamız 2019
Zertteu 1391 3 pikir 12 Tamız, 2019 sağat 11:37

Tañğajayıp Tartoğay

Tartoğay auılı Sırdariya özeni boyına ornalasqan.

(Jurnalistik zertteu. Bası)
Tartoğay auıldıq keñesiniñ qwrılğanına – 100 jıl

1. Tarihı tereñ Tartoğay

«Tartoğay» atı qaydan şıqtı? Eñ aldımen «Tartugay», «Tartoğay» degen söz neden şıqtı? Osı mäselege nazar audaralıq. Birden eskertuge tiispiz, «Tartugay» degen atau tek bizdiñ auılda ğana auılda ğana emes eken. Tıñdañız:

1. Özderiñizge belgili, Şıñğıshandı äkesi toğız jasqa kelgende, bolaşaq kelinşegine atastıruğa aparadı. Balasın bolaşaq qayınjwrtına qaldırıp, qaytıp kele jatqanda Tartugay (kisi atı – red.) bastağan jauları u bergizip öltiredi. Söytip, otbasın quğın-sürginge wşıratadı. Tartugay jasöspirim Şıñğıshandı da äkesi siyaqtı öltirtuge jospar qwradı. Mine, körip otırsızdar, Tartugay degen attıñ birinşi qay kezde atalğanın.

2. Bwrın Ukrainağa, qazir Reseyge qaraytın Qırımnıñ Sivaş degen jerinde Wlı Otan soğısı kezinde qandı oqiğa bolğan eken. Nemis-faşisterimen şayqasıptı keñes jauıngerleri. Mine, osı ölkede Tartugay dep atalatın teñiz şığanağı bar.

3. Aqtöbe oblısında Tartoğay dep atalatın jer bar.

4. Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Otırar audanında Tartoğay auılı bar. Tipti Tartoğay bolısı da bolğan.

Endi toğay söziniñ etimologiyalıq sırına üñilelik. TUGAY (tyurk.) - prireçnıe lesa na krupnıh rekah polupustınnoy i pustınnoy zon Sr. i Centr. Azii. Gustıe, trudnoprohodimıe zarosli iz topolya, ivı, tamariska, loha, oblepihi i dr. V Tugae vodyatsya dikiy kaban, tugaynıy olen', şakalı, kamışovıy kot.

Bizdiñ keybir jerlesterimiz «Tartoğay» degen atau toğay tar bolğandıqtan şıqqan» dese, baz bireuler «Auılımızda tarı köp ösken eken, sondıqtan «Tarılı toğay» dep atalıp, keyin kele «Tartoğay» bolıp ketken» degen joramal aytıptı. Zertteu barısında eki boljamnıñ da negizsiz ekendigine köz jetkizdik. Toğaydı tar boldı dep aytuğa auız barmas edi. Öytkeni, ertede Sırdariya boyınıñ bäri derlik bir-birimen jalğasıp jatqan wşı-qiırsız nu toğay bolğan. Qay twstan bastalğanın bilmeymin, biraq, Aralğa deyin sozılıp jatqandığı dausız. Bwl sözimizge şeteldik sayahatşılardıñ, orıs ğalımdarı men añşılıqtı käsip etken Perovskiy siyaqtı qandıbalaq generaldarınıñ jazıp qaldırğan jazbaları kuä.

Bir ğana Tartoğaydıñ toğayın alatın bolsaq, onda jolbarıstar, kieli maraldar, qabandar, jabayı mısıq, kesel (varan), şağal, t.b. köptegen añ türleri bolğan. Osınday jerdi tar dep atau aqılğa sıymaytınday. Onıñ üstine Qazaqstandağı eñ soñğı jolbarıs (Twran jolbarısı,1945-50jj.) pen toğaydıñ kieli maralı (Tugayskiy blagorodnıy olen' nemese Buharskiy olen', 1956j.) Tartoğayda atıp alınğandığın tarihi qwjattar däleldep otır.

Aqiqatı sol: Reseyden jerimizdi jaulap alu üşin kelgen kelimsekter jer-su attarın öz tilinde atay bastağan. Mısal kerek pe? Qazirgi Tartoğay HIH ğasırdıñ soñına taman Grodekov bolısına qarağan. Tolıq atap berelik. Türkistan ölkesi (Türkestanskiy kray) – Sırdariya oblısı – Perovsk oyazı (uezd) – Grodekov bolısı. Köptegen zertteuşiler «Grodekov - Tartoğay stansası - Mwstafa Şoqaydıñ tuğan auılı» dep jazıptı. Halıqaralıq deñgeydegi belgili jurnalist Swltan Han Aqqwlwlı «Azattıq» radiosında jariyalağan zertteu maqalasında (2009) Sankt-Peterbordağı mwrağattan tabılğan orıs tilindegi qwjattarda «Mwstafa Şoqay Grodekov bolısı, №3 auılda (Äulietoranğıl) tuılğan» dep körsetilgendigin tıñ derek etip wsındı.

Auıldıñ erteden Tartoğay dep atalğandığına bir dälel: «1870 jılı Sankt-Peterbordan şıqqan «Srednyaya Aziya. Vodvorenie v ney russkoy grajdanstvennosti» kitabınıñ (avtorı – Resey imperiyası Bas ştabınıñ kapitanı L.Kostenko) «Neskol'ko dorojnikov po Sredney Azii» degen tarauınıñ «Poçtovıe marşrutı» degen tarmağında Taşkent pen Orsk aralığındağı (1948 şaqırım) poşta stansalarınıñ tizbesi bar. Tizbeniñ Tartoğay men Fort Perovskiy aralığı (319-bet) tiziminde Birqazan degen poşta stansası bar: Tartoğay - 22 şaqırım; Sarışığanaq - 17; Jartı qwm - 18,5; Birqazan - 16,5 ; Böribay - 12,5; Fort Perovskiy - 23,5. Barlığı - 110 şaqırım» dep jazadı Sağat Jüsip («Halıq» gazeti).

(Tartoğay stansasınıñ körinisi)

1904 jılı Orınbor-Taşkent temirjolı salınğanda stansa Tartoğay dep atalğan. Arada on bes jıl ötkende, onda da bol'şevikter tarihi atqa oralğan: «1919 jılı tamız ayınıñ 17 jwldızında Perovsk uezi keñesteriniñ V s'eziniñ qaulısımen Tugay-Baranovsk qıstağı Tartoğay auılı bop özgertiledi» («Sır Eli», Qızılorda oblısınıñ enciklopediyası. Almatı, «Qazaq enciklopediyası», JŞS, 2005 jıl).

«Tugay-Baranovsk» degen qaydan şıqtı? Oqırmandarğa wğınıqtı bolu üşin aldımen Grodekov, Baranovsk degen ataularğa män berelik.

GRODEKOV Nikolay Ivanoviç (1843-1913) - general-leytenant; rodilsya v gorode Elizavetgrade.; okonçil kurs v Nikolaevskoy akademii general'nogo ştaba, slujil v general'nom ştabe na Kavkaze i v Turkestane. Uçastvoval v pyati kampaniyah, priçem za vzyatie Geok-Tepe poluçil orden sv. Georgiya 4 st. Sostoit voennım gubern. Sırdar'inskoy obl. s 1883 g. V 1878 g. G. soverşil ves'ma interesnuyu poezdku iz Samarkanda çerez Mazar-i-Şerif, Meymene, Gerat i Meşed v Astrabad. Peçatnıe trudı: «Çerez Afganistan» (1879); «Hivinskiy pohod» 1873 g. Voyna v Turkmenii» (1883-84); «Kirgizı i karakirgizı Sırdar'inskoy obl»(1889). «Hidaya, kommentarii musul'manskogo prava» (perev. s angl., 1893). Krome togo, pisal po voprosam voennım, politiçeskim i geografiçeskim v «Voennom sbornike», «Russkom invalide», «Nov. Vremeni» i dr.

Grodekov 1883 jılı Resey imperiyası basıp alğan Sırdariya oblısınıñ äskeri gubernatorı äri äskeri küşter qolbasşısı bop tağayındalğan. Orıs tarihındağı ataqtı adamdardıñ biri. Reseyge köp eñbegi siñgen. Köptegen memleketti jaulap aluğa basşılıq jasağan. 1890 jılı general-leytenant atağın alğan. Nikolay Ivanoviçtiñ qazaq halqına tigizgen paydası da zor. Ol jazuşı, etnograf boldı. Birneşe til bilgen. Orta ğasırdağı özbek zañgeri Burhanuddin al'-Margilanidıñ «Hidoya. Kommentarii musul'manskogo prava» attı kitabın orıs tiline audarğan. Ol qazaqtıñ qwdalıq, neke dästürin ötken ğasırda keñinen zerttegen. «Üş Jüzdiñ şejiresin», ru-taypalardıñ tañbaların, wlttıq ädep-ğwrıptarımızdı, basqa da qwndılıqtarımızdı jazıp qaldırğan. «Jeti Jarğı» atauın twñğış ret Äz Täuke han twsındağı qabıldanğan zañ erejelerine qatıstı qoldanğan da N.I.Grodekov.

Mine, osınday sebeppen Perovskiydiñ kezinde Grodekov bolısı bolğan dep esepteymiz. Oğan Tartoğay auılı da qarağan.

Endi ekinşi belgisiz twlğa Baranovskiyge köşeyik.

Osı sät oylanuğa tura keledi. Öytkeni, joramal jalğız emes. Tartoğay auılınıñ (Tartoğay stansası bölek – red.) bwrınğı resmi atauı 1919 jılğa deyin Tugay-Baranovsk dep atalğanın eskerttik. Üş birdey Baranovskiydi taptıq.

Birinşisi - Tugan-Baranovskiy Mihail Ivanoviç (1865-1919) – Reseyde ekonomist, tarihşı, marksist retinde tanılğan. 1917-18 jıldarı Ukrainanıñ Ortalıq Radasınıñ Qarjı ministri bop qızmet atqarğan. Demek, bwl kisiniñ auılımızğa qatısı joq.

Ekinşisi - Tugan-Mirza-Baranovskiy (Vladimir Aleksandroviç, 1860 - 1887) – jazuşı. Geok-Tepeni (1879) jaulap aluğa qatısqan. Qaytar jolında memleket hatşısınıñ keñsesinde qızmet atqarğan. «Novom Vremeni», «Peterburgskie Vedomosti» jäne «Svet» jurnaldarına maqalaları şığıp twrğan. «Russkie v Ahal-Teke» (1879, SPb., 1881) attı kitap jazğan.

Bwl kisi jobağa keledi. Sebebi, Grodekovpen birge Geok-Tepe, Ahalteke operaciyalarına qatısqan. Tartoğay auılı Grodekov bolısına qarağanın eskerttik. Tartoğay bwrın, yağni 1919 jılğa deyin Tugay-Baranovsk dep atalğan. Bizdiñşe, Tugay emes, Tugan boluı kerek. Tugan-Baranovskiydi Tugay-Baranovskiy dep qate jazıp jiberui de mümkin ğoy. Bwl birinşi boljam. Şeşim qabıldauğa asıqpañız.

BARANOVSKIY Stepan Ivanoviç (23.12.1817, s. Kapustine Mışkinskogo uezda YAroslavskoy gubernii, ? 1890), russkiy izobretatel', uçenıy i obşestvennıy deyatel'. Osnovnıe trudı posvyaşenı razliçnım otraslyam mehaniki, geometrii, geografii, statistike, yazıkovedeniyu, istorii literaturı, medicine i pr. B. skonstruiroval mnogostupençatıy kompressor v soedinenii s kollektorom iz trub - «duhovik» (1860), vpervıe ustanovlennıy na motovoze ego je konstrukcii (1862), a takje postroil, sovmestno s sınosınom V.S.Baranovskim, podvodnuyu lodku i dr. Avtor ryada proektov sredneaziatskih j. d., odin iz iniciatorov stroitel'stva Sibirskoy j. d.

Bizdiñşe, osı kisiniñ auılımızğa qatısı bar siyaqtı. Stepan Ivanoviç Baranovskiy Europanı Ündistanğa Resey (Qazaqstandı da Reseyge jatqızğan) arqılı temirjolmen baylanıstıru ideyasın oylap tapqan ğalım. S.I.Baranovskiydiñ jobası «Indovol'jsk temirjolı» dep atalğan. Maqsat nede deñiz. Orta Aziya elderin bir-birine jaqındatu. Reseyge tastay etip bekitu. Ündistan men Qıtayğa sauda qarım-qatınasın ornatu. Europanıñ barlıq, Aziyanıñ birneşe böligin Resey arqılı baylanıstıru. Joba üş topqa bölinipti: Ekaterinburg, Orenbor jäne Saratov. Ekinşi boljam: S.I.Baranovskiy Transibir magistrali jobasın jasağan avtorlardıñ biri. Demek, Orınbor-Taşkent temirjolın 1900-1906 jıldar aralığında jüzege asıruğa birden-bir atsalısqan adam. Endeşe, onıñ qwrmetine Türkistan general-gubernatorı, ne Perovskiy bir eldimekendi nege atamasqa? Logikağa qisındı ma? Qisındı.

1919 jılı bol'şevikter Tugay-Baranovsk degen ataudı özgertuge «asa qwmartıp», bwrınnan kele jatqan Tartoğay stansasınıñ atın auıldıq keñeske bere salğan bolıp şıqpay ma? Tarih degen mine, osı.

Qızıqtı faktiler. «Sırdariya özeni atırauı Tartoğay stansası twsında eni 25-30 şaqırım bolıp bastaladı da, batısqa qaray keñeyip, Aral teñiziniñ şığıs jağalauına jetkende eni 350 şaqırım bop tireledi. Jazıqtıñ eñ biik nükteleri Tartoğay stansası twsında 140-151 metr, Josalı twsında 100 metr, al Araldıñ şığıs jağasında 55 metrden aspaydı».

«Erte kezde qazirgi Sırdariya atırauı men Aral teñiziniñ ornında bir-birine wqsamaytın, tirkese jatqan ülken eki qazanşwqır bolğan. Sırdariya özeni öziniñ bastauın Tyan'-Şan' taularınan Ferğana dalasında tüyisetin kişigirim özenderden aladı da, Sırdariya bolıp aldımen Qızılorda qalası mañına qwyğan. Şöldi aymaqqa qattı ağıspen aqqan özen ğılımi derek boyınşa bwl şwñqırdı 56 mıñ jılda şögindilermen toltırğan. Osı jer qazir Sırdariya oypatı dep ataladı. Oypattıñ eñ tereñ jeri Tartoğay stansasınan bastalıp, Tereñözekke deyin sozılıp, odan oñtüstik batısqa qaray Jañadariyanıñ arnasın boylay sozılıp jatır. Batısındağı ekinşi qazanşwñqırda qazirgi Aral teñizi ornalasqan. Qazirgi kezde bwl jerler otarlı mal jayılımdarına aynalğan. Degenmen de egistik jerlerdiñ alqaptarı aymaqtıñ jağdayına qaramay-aq äli de bolsa kölemderi wlğayuda».

Tartoğay tartqan tauqımet. KazGU-de oqıp jürgen kezimizde dekanımız, ataqtı professor Temirbek Qojakeev bir lekciyasında Qazaqstandağı eñ alğaşqı köterilisterdiñ biri Tartoğay stansasında bolğandığın aytqan edi. «Ryad vospominaniy uçastnikov revolyucii 1905 goda takje podtverjdaet fakt uçastiya raboçih mestnıh nacional'nostey v revolyucionnoy bor'be sovmestno s russkimi raboçimi. Tak, tov.Toyçibekov Abuza (nıne çlen almaatinskogo gorsoveta) rasskazıvaet o zabastovke russkih i kazahskih raboçih na stancii Tartugay, Taşkentskoy jeleznoy dorogi: «Rabotavşie na jeleznoy doroge kazahi vse, kak odin, prinimali uçastie v zabastovke. Bıla nami ustanovlena svyaz' s okrujayuşimi stanciyu aulami. Kazahskie trudyaşiesya oçen' soçuvstvenno otneslis' k zabastovke i, çem mogli, pomogli nam v naşey bor'be».

Osı joldardı kim jazğanın bilseñiz, senbes pe ediñiz? Memleketimizdiñ qayratkeri Twrar Rısqwlov «Istoriya SSSR: Turkestan i Kazahstan (1905-1907)» degen maqalasında osılay depti («Bol'şevik Kazahstana», №12, 1935 jıl).

Qazaq halqınıñ bostandığı üşin Resey patşasına qarsı şıqqan Tartoğay auılınıñ keñes ükimeti ornağan soñ körgen tauqımeti aytuğa ğana jeñil. Ädiletsizdikter men zwlımdıqtardı jasağan orıs biliginen halqınıñ eş näpaqa tappaytındığın erte tüsingen Mwstafa Şoqay öz wltın qwldıqtıñ qwrsauınan alıp şığu üşin jantalasıp, küresip baqtı. Wlı Abayşa jetkizer bolsaq, «jaumen jalğız alıstı», «İş qazanday qaynaydı, küreserge därmen joq», «Qayran, elim, qazağım» dep ömirin el-jwrtınıñ sanasın oyatu jolında sarp etti. Kerisinşe, keñes ükimeti qazaqtardı ayağan joq. 1918 jılı Vladimir Il'iç Lenin «Qazaqtardı qırıp-joyu» degen direktivağa qol qoydı. Sol jıldan bastap halqımızdıñ basına joyılıp ketudiñ qara bwltı üyirildi. GULAG, KARLAG, STEPLAG degen sayasi lager'lerdi oylap tapqan da «Kün kösem» ekendigi däleldenip otır. Maqsatı – qazaqtardı jer betinen joyıp jiberu bolğan.

Aytpaqşı, äkeli-balalı tarihşılar Şaymwhanovtarğa köp rahmet, V.Leninniñ wltımızğa jasağan qastandığı turalı qaulısın mwrağattan tapqandığı üşin. Osı joldardıñ avtorı atalmış derekti «Qasiretti KARLAG» attı jurnalistik zertteuinde paydalandı. Älihan Bökeyhanov, Mwstafa Şoqay tärizdi wltşıl patriottarımız «Künsizderge Kün bolğan» Vladimir Il'içtiñ qılmısın bilip, täuelsiz memleket qwrudı armandağan eken ğoy.

Älqissa Perovsk oyazında holera men süzek indeti keñinen etek jaydı. Uezdik komissar Şuhardt 1918 jıldıñ 15 mausımında mınaday habar jibergen: «Tartoğayda indetten qırılğandardıñ kömilmey jatqandığı jaylı habardı tekserdim, mürdeler eki sağattan wzatılmay tereñ şwñqırğa kömilip jatır. Bir ğana ret 6 kün boyı kömilmegen jağday tekserildi, kinäliler jazalandı».

Alayda «jazalandı» degenge senuge bolmaydı. Öytkeni, bol'şevikterdiñ halıqtı emdeudi wyımdastıruğa da, basqa şara qoldanuğa da uaqıtı bolğan joq. Olardıñ esil-derti qaytkende aşarşılıqqa wşırağan Resey guberniyalarına qazaqtardan azıq-tülikti molınan jibertu edi. Aytqanday, tek Aral halqınıñ özi ğana Povol'jege 14 vagon balıq jöneltti. Al qırılıp jatqan qazaqtarğa Resey tarapınan eşqanday kömek körsetilmedi.

Tarihtan tuğan wsınıs. «1880 jıldan bastap, - dedi bizge 2014 jılı Tartoğaydıñ ardaqtı aqsaqalı Qwdaybergen Mahanov, - auıldıñ üstimen temirjol jürgiziletin bolıp, şığıs elderinen mamandar äkelingen. Jergilikti halıq olardı pirsiandar dep atağan. Sirä, parsılar boluı kerek. Olar tartoğaylıqtardı jwmısqa tartqan. Qwmdı jarıp jol salu üşin qol eñbegi auaday qajet bolğan ğoy. Sol kezderi eñbek etken kisilerdiñ atımen atalğan jerler az emes. Mäselen, Aday qwmı, Bayedik jarma, Bekmırza jarma degen jerler äli künge deyin bar. Şeteldikter qazaqtardı balşıqtan kesek qwyıp, onı örtep, qışqa aynaldıru şeberligine üyretedi. Qış ne üşin qajet? Stansa saluğa, jwmısşılarğa üyler twrğızuğa, monşa, qoyma, t.b. basqa qwrılıstarğa paydalanılğan. Poyızdı otarba dep atağan ğoy. Öytkeni, otınmen jürgizilgen. Sondıqtan otın dayındauşılarğa da qıştıñ kömegi az bolmağan. 1885 jıldarı Tartoğayda 30-ğa tarta üy twrğızılğan. Onıñ köbinde ukraindar men orıstar jayğasqan. Sırttan kelgenderden jergilikti jigitter qwrılıs jwmısına qosa balıq aulaudıñ qır-sırın üyrenedi. Auıldıñ twrmısı birtindep jaqsara tüsedi. Alayda Keñse ökimeti kezindegi alasapıran men oba indeti kesirinen halıq sanı azayadı. 1929 jılğı kämpeske kezinde köptegen adam Özbekstan, Qırğızstan, Täjikstan siyaqtı elderge bezip ketken. «Endigi künimiz ne bolmaq?» dep üreyi wşqan azğana tartoğaylıqtarğa Allahtıñ özi meyirimin tögip, 1933 jılı Sırdariya tasıp, oy-şwñqırdıñ bärine su toladı. Balıq ataulı eldi aştıqtan qwtqaradı. Egin bitik şığadı. Jan-jaqtan jwrt kep qosıladı. 1934 jılı kolhoz qwrıladı. Bir jıldan soñ mektep aşıladı. Osı altın wyadan alğaş bilim alğannıñ biri men edim. Ol kezde jas degenge qaramaydı. Ülken-kişi birge oqi beredi. Äli esimde, Şahmardan Esenov, Seydan Seydaliev, Ötegen Serdaliev, Baymırzaeva (atın wmıttım), t.b. oqıdıq. Mektep direktorı Däurenbek Erşoqaev bizge sabaq berdi. Bwl kezeñdi Tartoğaydıñ däuirleu jıldarı dep atauğa bolar edi. Öytkeni, kolhoz wyımdastırıldı, qazaq-orıs mektebi esigin ayqara aştı, kirpiş qwyatın öndiris ömirge keldi. Ol artel' dep ataldı. Endi basşılardı esime tüsirip köreyin. Qazaq mektebin Sarmanov, orıs mektebin Ernih, kolhozdı Bekbolat Tilepbergenov, kirpiş qwyatın artel'di Avasyan degen azamattar basqardı. 1937 jılı temirjol jwmısı jandanıp, 7 jıldıq mektep aşıldı, alıstan qatınaytındar internatta jatıp oqitın jağdayğa qol jetkizdi. Kolhozdıñ tabısı molaydı. Artel' jılına 2 mln dana kesek qwyatın zauıtqa aynaldı».

«Sizderge bir qızıqtı hikayat aytayın, - dep auıl tarihın qozğadı ardager ağamız Swltanbek Töreamanov, - 1904 jäne 1921 jıldarı Sırdariya qattı tasidı. Toğay-ormandı, aynalanıñ bärin su basıp ketedi. Sol kezderde tek Tartoğay stansası aman qalğan. Resey injenerleri Tartoğay topırağınıñ sapası asa joğarı ekendigin zerttep, bwl jerden kirpiş jasaytın zauıt salu kerek degen wsınıs aytadı. 1939 jılı Tartoğay zauıtı salına bastaydı. Twñğış direktorı akademik Şahmardan Esenovtıñ äkesi Jorabek Esenov bolğan. Soğıstan keyin Pak degen käris tağayındalğan. Aytqanday, kirpiş Tartoğaydıñ atağın jer-jerge taratqan. Sapası joğarılığı sonşalıqtı, swranıs jıl sayın artıp otırğan. Qoldan qwyılğan kesekter arnayı peşterge ornalastırılıp, arbamen tasılğan sekseuil, jıñğıl, şeñgel siyaqtı jergilikti otın önimderimen küydirilgen. Soğıs jıldarında äskeri twtqındar zauıtta jwmısqa jegilgen».

Rasında Tartoğay kirpiş zauıtı Qazaqstan tarihındağı alğaşqı iri öndiris ornınıñ birinen sanaladı. Ökinişke oray, osı mekeme turalı eş material joqtıñ qası. Keñes ükimeti ornamay twrıp, Resey ğalımdarı Tartoğaydıñ topırağınan öte sapalı kirpiş aluğa bolatındığın däleldegen. Aqırında 1943 jılı NKVD japon äskeri twtqındarın alıp kelip, osı zauıtqa jwmısqa salğan. Zauıt twrğızğan. Japondar twrğızğan altı peşte küydirilgen kirpişter kezinde KSRO-nıñ ülken qalalarına jöneltilgen. Nege? Sebebi, sapası joğarı bolğan. Osını tartoğaylıqtardıñ köpşiligi bilmeydi. Şındığında bügingi tañda Tartoğay halqı tek sapalı kirpişimen ğana özderiniñ twrmıstıq jağdayın jaqsartıp alar edi. Ol üşin öndiristi örkendetu kerek. Investiciya tartu kerek. Osını oblıs basşıları basşıları oylar ma eken?

Nemese, KSRO kezinde jer-jerge, Sibirge jöneltilgen Tartoğaydıñ til üyiretin bal qauındarı men qarbızın ösirudi nege qolğa almasqa? Su bar. Memlekettik qoldau retinde 6 procentpen beriletin qomaqtı qarjı bar. Endeşe, ne kedergi? Maqtaral audanınıñ (körşiles Türkistan oblısı) diqandarı jıl sayın qauınnıñ är gektarınan 10 mıñ AQŞ dolların taza payda etip tauıp otır. Toñazıtqış ornatılğan jük kölikteri Almaniya, Resey, Ukraina men Baltıq jağalauı memleketterine Jetisay qauındarın alıp ketip jatadı jaz aylarında. Osını nege körmeymiz? Tipti toğan jasap, balıq ösiruge de boladı emes pe? Oğan da ükimettiñ arnayı qarjısı bar bölingen. Jılıjay salam deseñ de, qarjı institutınıñ esigi aşıq. «QazAgroQarjı» kompaniyası qay kezde de kömek beruge dayın.

(1958-jılı AQŞ-tan Tartoğayğa äkelingen "Santa-Gertruda" asıl twqımdı iri qara)

Bir mısal. Qazirgi tañda Qazaqstanda jañalıq retinde «uralap» aytıp jatqan şeteldik asıl twqımdı mal degendi Tartoğay 1958 jılı qolğa alğan. Sol jılı Mäskeu ğalımdarı AQŞ-tan «Santa-Gertruda» asıl twqımdı bwqalardı jetkizip, ğılımi sınaq retinde «Baysal bauında»(№1 ferma) wstatqızğan bolatın. Onı közimiz kördi. Köptegen twrğındar qolında bar iri qara malın asıldandırıp, büginde «jerden jeti qoyan tapqanday» BAQ-ta jar salıp jürgen «märmär etti»(mramornoe myaso) tartoğaylıqtar sol jıldarı rahattana jegen bolatın. Qayda sol ürdis? Baysal bauı, Botabay degen jerler nağız mal wstaytın öñir emes pe? Toğayında jolbarısı men qabanı qaptap jürgende sol mañayğa mal baqqan qazaqtardıñ wrpağı endi nege enjar? Endi nege «soqır»? Endi nege «mılqau»? Tipti dariya jağasındağı toğaydı qorğaytın şaruaşılıq aşıp, qırğauılın, qoyanın, qabanın, balığın, tipti toğaydıñ kieli maralın (tugayskiy blagorodnıy olen') nege köbeytpeske? Tabiği parkke aynaldıruğa kim kedergi? Özimizdiñ jerimizdi özimiz qorğamasaq, saqtamasaq, keler wrpaqqa sol küyinde qalay jetkizbekşimiz?

Sırdariya özeni - Allahtıñ qazaqqa bergen bağı, näpaqası, jwmaqtıñ bir bölşegi siyaqtı qwndı sıyı emes pe? Endeşe, JER-ANAmızdıñ qadirin tüsinuge atsalısayıq, ağayın.

Aytbay Säulebek,

Qazaqstan Respublikası twñğış Prezidenti sıylığınıñ laureatı.

 

Abai.kz

3 pikir