Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Anıq 7393 15 pikir 15 Tamız, 2019 sağat 10:58

Men nege «jemqor» basşını qorğauğa mindettimin?

Osı jwrt Islam Äbişti bile me eken?..

Iä, bwrın bilmese de keyingi kezdegi «Qazaq üni», «Abay.kz» saytı men «Qazaq üni» gazetiniñ arqasında birşama biletin bolğanı sözsiz. Biraq, kim dep biledi? Oñtüstiktiñ qazağı 2008 jılğa deyin «jaman atı şıqpağan isker adam» dep, al, 1996 jıldan 2009 jılğa deyin ol basqarğan Ordabası audanınıñ halqı «oğan deyin de, odan keyin de Islam Äbiştey äkim bizde bolğan emes» dep bilse, 2008 jılğı Kelestegi su tasqınınañ keyin oblıs twrğındarı arasında «Äbiş isker ğana emes ädiletti, qamqor basşı eken» degen pikir qalıptastı. Onı qoldauğa şaqırğan Aşıq hatqa 100 mıñnan astamnıñ qol qoyuı sonıñ ayqın däleli.

Ras, onıñ işinde küngeyden basqa ölkelerdiñ azamattarı da bar. Degenmen, Şımkentten sırt öñirde (Öskemendi qospağanda) joğarıdağıday jağımdı pikir qalıptasıp ülgermegeni ökinişti. Olar «jemqor köp basşınıñ biri-dağı, wstalıp qaptı ğoy» dep biledi. Onıñ ar jağı olardı qızıqtırmaydı da.

Ökinişti. Öte ökinişti. Biraq, ol üşin qalıñ köpşilikti jazğıra almaysız. Sebebi, käzirgi qazaqqa «basşı» deseñiz, onıñ köz aldına birden jemqor-paraqordıñ, wrı-qaraqşınıñ kök temirdey suıq beynesi kölbeñdep twra qaladı. Islam Äbiş dinamit jara almaytın mäñgi mwz toñınday  siresip, qatıp qalğan sol psihologiyalıq qalıptıñ, sol beyneniñ qwrbanı bolıp otır. Sol beyneni qalıptastırğan da biliktiñ özi. «Bayıñdar!» dedi. «Alğaşqı baylıq adal eñbekpen kelmeydi!..» dedi. Al, memleket baylığın wrlau men tonau kimniñ qolınan keledi? Ärine, tek qana qolında bilik bardıñ ğana! Olarğa da keregi osı edi - wrlağan-tonağandarın eki ret aqşalay, bir ret zattay zañdastırıp, «adaldap» aldı. Özderinen özderi ayasın ba? «Dänikkennen qwnıqqan jaman», bir jep, eki asap üyrenip qalğan auız jaman ädetin ölse qoya ma endi?.. Sodan keyin Mwhtar Şahanov äkimderdi «wrı», deputattardı «jeputat» demey ne desin? Vice-ministr äyel (!) 11 mln.teñge para alıp, jartısın «qwsıp» edi, bir ayğa jetpey jaytañdap bostandıqqa şığa keldi. Sodan keyin «para almaytın» bastıq boladı degenge jwrt qaytıp sensin?

Joq, boladı. Qalıñ nu ormanda da, miday jazıq dalada da  jalını kökti şarpığan örtten är jerde Qwdaydıñ qwdıretimen tal-terek te, qau-qau aqqaudan şöp te aman qalatın bar. Däl sol sekildi el bolğan soñ onıñ işinde paradan taza erleri de tabıladı. Sonıñ biri, däliregi biregeyi – Islam Äbiş.

«Däleliñiz qane?» deysiz ğoy. Minekey! 2013 jılı ol byudjetke «böliske» tüsu üşin ädeyi artıq salınğan 300 mlrd.teñgeni qazınağa qaytardı. Onıñ ayağı nege aparıp soğarın bile twra istedi. Sol üşin qızmetinen bosatılıp, bir jıl üyinde bos otırdı. Arnaulı orındar onıñ käsipkerlikti bastağan sonau 90-jıldardan bergi qızmetin qopara tekserdi. Tük tappadı, Äbiş bwrınğı ornına qayta bardı. (Jalpı, bir orınğa ekinşi ret baru kimniñ de bolsın mıqtılığın körsetetin faktor). Keşegi sotta özi aytqanday, sol 2013 jılı üy-işindegiler «memlekettiñ aqşasın ünemdeymin dep neñiz bar edi?» degen eken. «Men sonda olarğa «alda tağı osınday jağday qaytalansa, halıqtıñ nesibesin tağı da talan-tarajğa saldırmaymın» degenmin. Sözimde twrdım. Bwl wstanımnan eşqaşan aynımaymın. Al, sizder ne isteysizder, onı özderiñiz biliñizder». Bwnı estip otırğan sud'ya T.Sırlıbaev qanday küy keşkeni bizge beymälim, biraq, özimiz tarihi oqiğanıñ kuäsi bolıp, tarihi sözdi estip otırğanımızdı sezindik...

Eşnärseniñ şeksiz bolmaytının, endi qaytıp oralmaytın 28 jıldıq «ertegi däurenniñ» de bitip kele jatqanın bilip otırğandar bügin milliard emes, trilliondardı böliske sala bastadı. Islam Äbişev osı kezde şınında da sözinde twrdı –  jemqorlardıñ jolına «Abılay aspas Arqanıñ sarı beli» bolıp jatıp aldı. Aytuğa oñ-a-a-y... Al, onday iske barıp otırğandar «oñay adamdar» emes qoy!.. Olar komitet törağasın on orap alatın orındarda otır ğoy! Nağız batırlıq osında – jeñiletiniñdi körip twrıp, öziñnen äldeqayda küştimen küreske şıqqanda! Bwl jolı ötkendegidey bir jıl «jwmıssızdıqpen» qwtılmaytınıñdı» bilip twrıp,  basıñdı bäygege tigip, tağdırıñdı bir Allağa tapsırıp şıqqanda! Jolbarıs jürekti Mahambet babamız:

«Aq bökenniñ orğıtıp,
Jügirmegi maydan-dı,
Batır bolmaq oydan-dı.
Ayğaylasıp jauğa ti
Täñirim biler, jigitter,
Ajalımız qaydan-dı!» dep osınday jağdaydı aytıp ketken bolatın.

Nätije kütkendey boldı – trillion ünemdegen azamat türmege tüsti...

Bes ay boyı tergeude Islam Äbişev istemegen qılmısın moyındağan joq. «Arı barsa 15 jıl berersiñder, abıroyımnan artıq pa ol?» dep otır. Jäne jäy otırğan joq, özi qwrbandığına aynalğan jüyeni qalay jöndeudiñ bağdarlamasın jazıp jatır. Ras, türmege tüspese, josıqsız jüyeniñ jazıqsız qwrbandığına aynalmasa, özi aytqanday, küni-tüni eki büktetilip otırıp bwl bağdarlamanı jazbası anıq edi.

Ras, tübegeyli jöndeu üşin qolıñda joğarğı bilik, jüregiñde sayasi jiger boluı tiis. Äzir onday mümkinşiliktiñ auılı alıs. Äri sözdiñ emes, istiñ adamı bolğan soñ alğaşqı qadam retinde qoğamdı tolğandıratın mäselelerge taldau jasadı. «Ne isteu kerek» ekenin ayttı. «Ondaydı aytıp jürgen adam köp qoy» dersiz. Sondıqtan, ol analizben şektelgen joq, №2 Ündeu-hatında sintezge, yağni, «qalay isteu kerekke» köşti. Halıqtı 5 jıl işinde qalay twrğın üymen qamtamasız etudiñ esep-qisabın körsetti. QR Prem'er-Ministriniñ resmi saytına sensek  2019 jılğı 1 qañtarğa üy alu kezeginde 487 mıñ otbası twr eken, o.i. 220 mıñ otbası äleumettik osal toptan,  31,7 mıñı - köp balalı eken.

Ükimet 7 jılda:

- 585 mlrd.teñgege 46 mıñ päter salamız (220 mıñ jäne 31.7 mıñ otbası jaylı jaq aşpaydı);

-1trln.680 mlrd.teñgege auıldıq eldi mekenderdi auız sumen jabdıqtaymız;

-1 trln. 400 mlrd,teñgege jergilikti avtomobil' joldarın jöndeuden   ötkizemiz;

-700 mlrd.teñgege twrğın üylik alqaptarğa infraqwrılım jürgizemiz deydi.

Islam Äbişev:

-5 jılda 1,4 trln.teñgege 487,0 mıñ päter salamız, o.i. alğaşqı 3 jılda äleumettik osal toptağı 220 mıñ otbasını tügel qamtamasız etemiz;

-3 jılda 320,0 mlrd. teñgege barlıq auıldıq eldi mekendi ortalıqtandırılğan auız sumen 100 payız qamtamasız etemiz;

-3 jılda 300,0 mlrd. teñgege 5000,0 km jergilikti avtomobil' joldarın jöndeymiz;

-5 jılda 600,0 mlrd.teñgege barlıq twrğın üylik alqaptarğa infraqwrılım jürgizemiz deydi.

Qate jazğan joqpız – 46 mıñ päter emes, 487 mıñ päter saluğa boladı deydi.

Osınıñ  1 745 mlrd. teñge ünem jasaladı.

I.Äbiştiñ bwl sözine senuge bola ma? Bolğanda qanday! Öytkeni, onıñ bwnday iste ülken täjiribesi bar: 2008 jılı joğarıda aytılğan tasqın sudıñ saldarınan bwzılğan 2000-nan astam (qabırğası - küygen kirpiş, şatırı – metall jabınınan, gazben jılıtılğan, sanitarlıq torabı men käriz-septigi bar,  terezesi - plastik, edeni – ağaş) üydi, 7 mektepti (basqa  nısandardı aytpağanda) bar-joğı 3 aydıñ işinde bügingi Arıstağıday 17 oblıs kömektespey-aq, Prezident twrmaq Prem'er-ministr bir ret kelip körmey-aq, qwrılıs materialın 180-200 şaqırım jerden tasıp, bügingidey 38 mlrd.emes, 18 mlrd.teñgege jañadan salıp ta, kürdeli jöndeuden ötkizip te ülgergen-twğın. Salğan üydiñ 1 ş.m. 38 mıñ teñgeden tüsken edi.

Biz Islam Äbişti qorğauğa mindettimiz be?

Arıs demekşi, üş täuelsiz jurnalist 7-8 tamız künderi Arısta bolıp, 60 şşaqtı üydi aralağanımızda körgenimiz, bir auız sözben aytar bolsaq, resmi organdardıñ «qaladağı jöndeudi, qayta saludı qajet etetin üylerdiñ 90 payızınıñ jwmısı bitti» degen aqparatpen müldem qabıspaytının körsetti. İstelgendi joqqa şığarmaymız, basşılar ayanıp jatır dep te aytpaymız, tek wyımdastıruşılıq jağı aqsap jatqanı közge wrıp twrdı. Äli künge deyin qwrılısşı jwmısşılar mäselesi şeşilmegen! Är jerde köseniñ saqqalınday eki-üş adam jür. Bwl betimen jwmıs qara küzge, aq jauınğa deyin bararı anıq...

Söylesudiñ säti tüsken Qonısbek Balqıbekov, Töleubay Isqabaev, Batır Islambekov sekildi ardagerler, Erğazı Medettbekov, Ğalımjan Qwmarbekov tärizdi audan mäslihatınıñ deputattarı kelisip qoyğanday «şirkin, osınday jerde Islam Äbiştey isker adam bolsa ğoy» desip jattı. Aq nietten tuğan izgi tilekterdiñ, perişteler qwlağına şalınıp qaluı da ğajap emes qoy...

Al, däl sol kezde qaynağan qazannıñ ortasında, alıp qwrılıstı wrşıqşa iirip jüruge tiis Islam Äbiş qarañğı qapasta öz ündeulerin jazıp jatır... №3 Ündeuinde ol otandıq jemqorlıqtıñ jarqın ülgisi bolıp twrğan «LRT-Astana» qwrılısın 3 ese arzandatuğa boladı!» dese, №4 Ündeude «...şığarmaşılıq adamdarınıñ boyında bizdiñ biznesmenderimizge tän «satıp alıp - satuğa» degen ikemdilik joq», sondıqtan  «Şığarmaşılıq odaqtardı öteusiz qarjılandırumız qajet» dep otır.  Jalañ sözge üyirsektik - I.Äbişevtiñ janına jat. «Üyt, büyt» demeydi, qolınan kelgenin ayanbay istep, özi elge ülgi körsetedi. Sonau 1999 jılı  Ordabası audanına äkim bolğannan keyin ol audandıq gazettiñ redaktorı, belgili aqın Narmahan Begalievtiñ jalaqısın 9 mıñ teñgeden 18 mıñ teñgege köterip, audandıq qarjı bölimi meñgeruşisiniñ jalaqısımen birdey etip qoydı. Oblısqa auısar aldında tağı da köterip ketti. Öz esebinen Narağañ, Janbolat Aupbaev, Temirhan Medetbek, Ğalım Jaylıbay, t.b. bir top tanımal aqın, jurnalist, jazuşılardı bir apta boyı Sozaqtı, Türkistandı, Aqsu-Jabağılı men Ögemdi aralatıp, sapar soñında Şardara teñizinde demaldırıp kütti. Taudı da, qwmdı da, sudı da körsetti. Sol dästür soñğı on şaqtı jıl boyı şığarmışılıq adamdardı Merke, Qapal-Arasan, Burabay, t.b. sanatoriylarda demaldıru arqılı jalğasıp keldi.

I.Äbiş aldağı uaqıtta «Sıbaylas jemqorlıqtı joyu jolında birneşe wsınıs» pen «Türmedegi adam sanın on ese azaytuğa boladı!» degen tağı eki ündeuin jariyalaydı. Iä, bwnıñ bärin jasap jatqan azamat - köp adam bilmese de, tanımasa da sırtınan jemqor-paraqordıñ qatarına qosıp qoyğan adam. İskerliktiñ ülgisin audanğa äkim bolğanğa deyin-aq körsetip, qws fabrikasın jürgizgen, atı bar da zatı joq kirpiş zauıtın ayaqqa twrğızğan, keyin onıñ qatarın köbeytken, birneşe audannıñ twrğındarın jarıqpen qamtamasız etip, oblıs basşılığınıñ nazarın eriksiz özine audarğan adam. Osınday adam ädiletsizdikke tap bolsa, siz ne ister ediñiz?

Onı öziñiz bilesiz, al, biz tonnıñ işki bauınday etene aralaspasaq ta adal azamattardı ärqaşan qoldauğa, kerek kezde araşa tüsuge dayınbız. Jurnalistiñ bastı mindetiniñ bir osı dep bilemiz. Özimiz äriptesterden  estigendi de (Öskemennen Astanağa auısıp, eleusiz ğana eki-üş maşinamen aeroportqa ketip bara jatqanın estigen qarapayım jwrt birine biri dereu habarlap, eskort sanın eki jüz maşinadan asırıp jibergenin jazbau jurnalistik atımızğa sın bolar edi), 2009 jılğı Arıstağı alğaşqı jarılıstağı erligi sekildi közben körgendi de jazdıq. Bükil memleketimizdi, wltımızdı  masqaralap «jeñil jüristi el» dep jazatın jäne sonısı üşin bilikten eşqanday qağaju körmeytin, «sekseuildi sekseuilmen wru» qağidasınan qılday taymay qazaq basşılardı qazaqtıñ qolımen tüp-tügel jemqor etip körsetudiñ wşığına şıqqan orıstildi basılımnıñ hrestomatiyalıq ülgisindey bolğan mına isine toqtalmay kete almadıq. Isekeñ «Vremya» gazetiñdegi «tapsırıs» maqalanı teriske şığarıp berudi ötindi. Ötinişti orındadıq, biraq onı gazetke jariyalata almaytınıñ eskerttik... Biraz künnen keyin şaqırğan son barsaq, älgi jurnalist Isekeñniñ kabinetinde otır eken. Bir kezde eki közi bwlauday bolıp şıqtı... Söytsek, «Vremyanıñ» redaktorı oğan «mına maqalağa qarsı uäj tauıp jaz, sonda ekeuin gazetke qatar basamız, olay ete almasan arızıñdı ber de ket» depti. Isekeñ «maqala basılmay-aq qoysın, jep otırğan nanınan ayıramın ba...» dedi. Qanşa adamnıñ özi jaylı teris oyda qalatının bilip twrsa da.

Mine, bügin tağı da sonday jağday. 2018 jıldıñ ayağınan bastap Komitet törağasınıñ aytqan söziniñ bärin üş ay tınbay jasırın jazumen bolğan, sonda da qolına eşteñe ilikpeytinin sezgen policiya aqırı 2019 jıldıñ 15 naurızı küni onı «para aluğa degen äreket-nieti boldı» degen ayıppen abaqtığa jauıp tındı. «Para aldı» dey almadı. Sodan 5 ay(!) degende barıp ayıptau qorıtındısın qwrastırıp şıqtı.

Aqqa küye jağu degenimiz osı. Qoğamda «jel twrmasa şöptiñ bası qimıldamaydı», özinen de bar şığar» degen teris oy tuğızudıñ, teris pikir qalıptastırudıñ teris ülgisi bwl. Öytkeni, olar osınday ozbırlığı üşin ayıptaluşı adam erteñ aqtalıp şıqqanda da – al, Islam Äbiştiñ aqtalıp şığatınına kümän joq, bügin bolmasa erteñ aqtaladı - eşqanday jazağa tartılmaytının jaqsı biledi. Biz osınday jüye jasap alğanbız...

Bügin biz bärimiz de bir azamattıñ tar qapasta, tışqandardıñ arasında tamaq jep otırğanına, densaulığınıñ naşarlığına qaramay, qisayıp ketken sol jüyeni tüzetuge qolınan kelgeninşe qimıldap jatqanına kuä bolıp otırmız. Al, bostandıqta balpañ-balpañ basıp jürgen biz ne isteymiz? Jüyeni jöndeuge biz de beldi bua, bilekti sıbana atsalısuğa kirisemiz be? Joq älde qapastağı adamnan wyalmay, Qwdaydan qorıqpay, «soğıs joq, soğan şükir, täube!» dep, «köppen körgen wlı toy» dep, «men kişkentay adammın, meniñ qolımnan ne keledi?» dep, «basşılar bar ğoy, el qamın oylau – solardıñ mindeti, oğan basımdı iskeni ne?» dep, eñ aqırı «tübi qıtay almay qoymaydı eken ğoy, basşılar da qıtayşa üyreniñder dep jatır, soğan dayındala bergen dwrıs şığar» dep qarap otıra beremiz be? «Elim!» degen erge eñ bolmasa ruhani qoldau körsetudiñ ornına Öskemen qalasınıñ bwrınğı äkimin Maqanşı-Semey jolınıñ salınbay qalğanına(?) kinälaudı jalğastıra beremiz be?

2016 jılı säuirde Şımkenttegi jası 50-men 70-tiñ arasındağı 7 jigit qazaq jerin şeteldikterge jalğa beruge, satuğa rwqsat etetin zañğı qarsı küresti bastağanda bizge külgen bilik adamı köp bolıp edi. (Oblıstıq Jer komissiyasınıñ 35 müşesiniñ 28-i äkim-qaralar bolatın). Biraq, biz siyaqtı «äpendiler» barlıq oblıstan tabıldı. Mıñ-mıñdap tabıldı.  Nätijesinde zañğa moratoriy jariyalandı...

Islam Äbişti qoldau-qoldamaudı da ärkim özi şeşedi.

Tek bir mäseleniñ artında bir adamnıñ ğana emes, bar qazaqtıñ tağdırı twr.

Tañdau – öz qolımızda...

Ömirzaq Aqjigit

Abai.kz

15 pikir