Särsenbi, 18 Qırküyek 2019
Ädebiet 4697 23 pikir 26 Tamız, 2019 sağat 11:53

Wyalas töbetter

(Äñgime)

Tün jarımında bir top it qala şetine tögilgen qoqıstı timiskilep jür. Olardı bastağan qarala qartañ töbettiñ atı Orit. Ol  qalay bwrılsa, soñınan ergender de sümeñdep, solay ketedi. Itterdiñ törteui Orittiñ  öz wyalastarı bolsa da, onımen tura iıqtasıp qatarlaspaydı. Oritti säl ğana alğa ozdırıp qoyıp, özderi qalıp ta qoymay jäne ozıp ta ketpey ara qaşıqtıqtı barınşa saqtap jeldirtip jürgenderi. Eger wyalastarınıñ biri özinen säl  alğa şıqsa, Orit ars ete qaladı. Ondayda twmsığın bolmaşı ğana alğa  ozdırğan ittiñ sol sätte qwtı qaşadı. Ozıp ketken töbettiñ qwyırşığın bwtına qısıp, dereu şeginui - bwljımaytın zañdılıq.

Erterekte azu tisi bütin şağında Orit ondaylardı oñdırmay jazalaytın. Ayamaytını sonşalıq, onday itti tamaqtan batırıp tisteydi de qattı silkidi, äy-şäyğa qaramay keñirdegin orıp jiberetin. Osı täsilimen-aq Orit twqımdastarı arasında ataqqa şıqqan.

«Menmin» degenderdiñ talayın bwrın däl solay qan-josa etip, özgelerdiñ üreyin wşırıp tastağandıqtan, töbet ataulı onıñ arsılın estigende, qwyırşığın tas qıp qısıp, qaltırap ketedi. Onımen qoymay bükşiñdep twrıp, bwttarın sulaydı. Sodan  keyin qayta bas kötermey, ünemi bwğıp jüredi. Töbetterdiñ köz qwrtı bolğan nebir qabağan qanşıq itterdiñ özi Oritti körgende ıñırsi erkelep, qwyırşığın bwlğañdatıp, artın tosıp älekke tüsetinin qaytersiñ. Al, känden itterdiki tipti soraqı. Qalay deysiñ ğoy?

Qısqası, dene bitimi wsaq qwrtımış kändender Oritti körgende esterinen tanıp qaladı. Ol üstinen tönip kelgende-aq känden ataulı kökke qarap, tört ayağın jan-jağına jayıp tastap, şalqalap jata qaladı. Bwl olardıñ jağımpazdanğan türleri! Şıbın jandarın sauğalaudıñ, talanıp qaludan qwtıludıñ eñ wtımdı amalı osı ğana.

Öktem töbet öziniñ tört ayağınıñ astında «barım da, narım da osı» dep aşıq-şaşıq jatqan kändenniñ işi bauırı men bwt, şat twstarındağı ädette körinbey kömeski twratın barlıq dene müşelerin tügendeydi de ile-şala qayta bir ret qayıra jiti qarap şığadı. Külli sırına äbden qanıq bolğan soñ aşuı basılıp, oğan raqımşılıq jasaydı. Üreyi wşıp, älsiz ğana qıñsılap jatqan, boyı bir-aq twtam beyşara kändendi talap tastaudan Orit dereu bas tartıp, üstinen attap ötedi de öz jönine kete beredi. Peyili tüsse, artqı ayağınıñ birin joğarıraq köterip, dız etkizip, sari saluı da mümkin. Neşe jerden bwdan asqan qorlıq bolmasa da, kändender üşin özderin qwtqarudıñ jalğız amalı osı. Sol sebepten de olar qorlıq-zorlıq bitkenniñ bärine könuge mäjbür.

Bwralqı itter köbinese jüyrik keledi de, olar sol wzın siraqtarınıñ arqasında Oritten qaşıp qwtıladı nemese aldında köringen kezkelgen aulağa kirip ketip, boy tasalaydı. Sosın, batırsınıp jatıp kep abalaydı. Oğan ızalanğan Orit jartılay aşıq qaqpadan zıp etip, basıp kirgisi-aq  keledi. Biraq, aulanıñ eki ayaqtı iesinen qorqadı. Birde asırandı ovçarkanı quıp kelip aulasında talamaq bolıp jatqanda älginiñ iesi şığıp kelip, jwdırıqtay tastı atıp qalğanda basınıñ mıñğı-dıñğısı şığıp, talıp tüse jazdağanı bar. Dereu esin jiıp janwşıra qaşqan. Sonıñ özinde soñınan laqtırğan tastarı sanına, jonına tiip jattı. Bir tas siraqqa kelip tigende, sındıra jazdap, sonıñ saldarın bir ayday aqsañdap qalğanı bar. Sodan beri eki ayaqtılardıñ aulasına jolamay aulaq jüretin bolğan.

Şın mäninde, Orittiñ özgelerden asıp bara jatqan eşteñesi de joq. Eger barlıq töbet küş biriktirip jabılıp talasa, Oritti borşa-borşasın şığarıp tastaytını anıq. Öytken jağdayda Orittiñ qasındağı wyalastarı da abalauğa şamaları kelmey ay dalağa öz betterimen lağıp, bezip-aq  keter edi. Biraq, swq itter men bwralqılarda onday birlik te, wyımşıldıq ta joq.

Al, nebir mıqtı asıl twqımdı mıqtı töbetter baylardıñ aulasın küzetip, şınjırğa baylanıp, üruden basqağa şamaları kelmey püşayman halde twr.  Amal neşik, talay töbettiñ it ğwmırı osınday qapasta ötip jatır. Keybir toğışarları tayınşaday bolıp semirip, eki ayaqtı qojayındarınıñ qoyındarına kirip alğan. It twqımınıñ saltınan bezip, adamdarmen birge jatıp, birge twrıp jür. Olardı it sanatına qospay-aq ta qoyğan dwrıs.

Qarğıbauğa baylanğan itterdiñ tirlikteri qwrısın. Biraq özderi mäz sol ömirlerine. Abalamaq twrmaq dwrıstap bir üre de almaydı. Wliın dese, iesiniñ tayağınan qorqadı. Özderi qatarlas qanşıq itterdiñ qarasın da körmeytindikten, köñil köteru, qwmar qandıru degenniñ ne ekenin de bilmeydi. Olardıñ arasında töbetter basım bolğanımen arakidik qanşıqtar da kezdesedi eken.

Älgi itterdi eki ayaqtılar qarğıbaumen tizgindep alıp, jetektep jüredi. Twmsıqtarına birdeme kigizip qoyadı. Ne auız aşıp üre almaydı, ne bauır jazıp jügire almaydı. Olarmen salıstırğanda bwralqı itter älde qayda baqıttı. Tamaq tauıp jeui qiındau şığar. Dese de, erkin jürip-twradı, qıl ayağı qalağanınşa ürip, abalauğa da jağdayı bar ğoy.

Orit qazir birşama qartayıp, azu tisten mäñgilikke ayırılsa da, arsıldağan üni sol qalpı. Wyalastarı da, özge itter de onıñ arsılınan ığıp, qwyırşıqtarın äli künge deyin qısa qaladı. Şın mäninde, mwndağı itterdiñ bäri Orittiñ şau tartıp qalğanın körip jürse de, azu tis ataulıdan älimsaqta ayırılğanın bilmeydi. Onıñ bayağıday alğa entelegen jas töbetterdi arsıldap abalağan zor dausımen ğana ıqtırğanı bolmasa, alısa kep tüsse, talanıp, jünin jwldırğan tauıqtay külparşası şığatının özi ğana  biledi. Al, özgeler ol jağınan beyhabar. Sır bildirmey qwr ırıldaudıñ, arsıldaudıñ  arqasında ğana Orit mine, toptı bastap, özgelerden twmsığın ozdırıp jürgen jayı bar.

Orittiñ wyalas töbetteriniñ art jağında ejelden birge kele jatqan jemtiktesteri erip jüredi. Olar biraq Orittiñ mañına da bara almaydı. Bar bitiretini onıñ wyalastarınıñ qwyırşığın iiskeu ğana. Jemtiktes itter tobın Alabay deytin sarı tüsti töbet basqaradı. Ol Oritten äldeqayda jas äri azu tisi bütin, dene bitimi de iri töbet bolğanımen, öte wstamdı, minezi jwmsaq it. Tım aqıldılığı onı äbden juasıtıp tastağanday körinedi. Qaptağan itterdiñ eşbirimen ırıldasıp jatqanın körmeysiñ. Oğan Orittiñ özi de betaldı tiispeydi, azdap qaymığatın sekildi körinedi. Öz betimen beytaraptau jüretin, eşkimniñ jemine talaspaytın Alabaydıñ itter arasında birşama şoqtığı biik töbet. Ol özi de eşbir itke orınsız soqtıqpaydı. Betaldı ürip, mazalamaytın birtoğalığı tağı bar.

Jemtiktesterdiñ soñınan onan-mwnan jinalğan bwralqı itter tobı eredi. Swqit basqaratın bwralqılardıñ twqımdarı da sanqilı. İşterinde ne joq deysiñ. Köbi qiratılıp, ornı kürelgen bwrınğı sayajaylardıñ jwrtında qalğan itter. Arasında ieleri elden köşkende qaldırıp ketken tastandıları da bar. Bwlardı basqaratın älgi Swqit Orit twrmaq onıñ wyalastarınıñ birin körse, qwyırşığın bwlğañdatıp jağımpazdanudı eşqaşan wyat sanamaytın arsızdığı bar, ınjıq it. Öziniñ ürui de birtürli. Qanşıq itterşe şäuildegen üni qwlaqqa türpidey tiedi. Sondıqtan da bolar, bwralqılardıñ bäri özderiniñ osı bir jwğımsızdau bas töbetterinen göri köbinese Oritke jağınıp, sonı panalaydı.

Aldına kelip qwyırşıqtarın bwlğañdatıp, erkeley qıñsılap, ünemi köñilin aulaytındıqtan Orit te basqalardan göri osı bwralqı itterdi jaqsı köredi. Bwralqılarğa özi jatatın kürkeniñ irgesinen ädeyi orın saylap qoyğan. Özge itterdiñ jankeştilikpen tapqan jemtikterin tartıp alıp, osılarğa  ülestirip beretini de bar. Ondağısı Orit özin ädil äri meyrimdi töbet etip körsetkisi kelgeni bolsa kerek. Orittiñ arğı twqımın wyalastardan emes, osı bwralqılardan taratıp, onı qañğıbastardan şıqqan dep sanaytın kändender tobı bar. Biraq, özara ğana qıñsılağandarı bolmasa, abalap ürip jetkizu qayda?! Tipti, ol turalı wli da almaydı. Neşe jerden it bolsa da jan tätti ğoy.

Itter tobı tünimen jan-jağın timiskilep bolıp, tañ bozarıp ata bere özderine jataq etip alğan jırağa qaray jortıp bara jatqan. Anandaytın jerde qarañ-qwrañ etken eki swlba körinip, ile tanauların jas ettiñ iisi jarıp kete jazdadı.

Orit bastap, özgeleri qostap jetip barsa, qarındarı beline jabısarday ilmigen eki it bir-bir semiz qoyandı järkemdep, terisin ğana qaldırğan eken. Orit hayuandarğa tän işaramen belgi berip, älgi ekeuinen ürip jön swray bastadı.

-Sender kimsiñder, qaydan jürsiñder?

-Biz Qwmay tazı degen ağayındı eki it bolamız. Añşı iemiz qaytıs bolğan soñ qatını men bala-şağası bizdi üylerinen quıp jiberdi. Sol sebepten öz betimizben kün körip jürgen jayımız bar – dedi, tazınıñ ülkeni.

-Men mına itterdiñ basşısı Orit degen bolamın. Nege bizdiñ mekenge basa köktep kelip, rwqsatsız tamaqtandıñdar?

-Qoyandardı quıp jetemiz degenşe osında kelip qalıppız. Ayıpqa bwyırmañız! – dedi kişisi.

-Öytip qwtılmaysıñdar! Qazir sen ülken tazı meniñ mına Swqit degen töbetimmen ayqasasıñ. Jeñseñ keşiremin. Jeñilseñ öz obalıñ öziñe!

-Oreke, biz öz twqımdastarımızben, yağni, it balasımen ayqasqa tüspeytin ädetimiz bar edi.

-Sonda qalay? Qarsılastarıñ qanday januar?

-Türli añdardı wstaymız. Köbinese qasqırmen ayqasamız.

-O, mınanıñ sözin! İlmigen türine qaramay bwl qasqırmen ayqasadı eken. Bwl söziñe it balası sene me? Qane ortağa şıq! Swqit qap!

Swqit bir märte ars etti de bar ekpinmen Qwmay tazığa qaray atıldı. Tazı şwğıl jalt berip bwrılıp edi, Swqit omaqa asıp tüsti de qañqıldap, ornınan zorğa twrdı. Aldıñğı ayağı sınbasa da qattı auırsınğan bolsa kerek, aqsañdap zorğa keldi.

-Sen nege meniñ swq itimniñ ayağın zaqımdadıñ? – dep, Orit Qwmay tazığa dürse qoya berdi.

-Men oğan tiisken joqpın. Öz ekpinimen özi jığıldı.

-Sen ornıñnan qozğalmay twrıp onı qarsı aluıñ kerek edi.

-Olay bolmaydı. Men itpen töbelespeymin.

-Qasqırmen ğana ayqasatın boldıñ ğoy?

-Iä, solay.

-Endeşe, bäriñ mına ekeuin jabılıp talañdar! Körsetiñder, jwlğılasudıñ qanday bolatının, mına eki ilmigen beyşarağa! – dep, Orit aqırdı.

Bäri tap bergende Qwmay tazılar zıp berip, lezde belden asıp joq boldı. Bir top it abalasıp quğandarımen olardıñ qayda ketkenderin tappay, köz jazıp qaldı. Sonda da toptasıp ürip alğa qaray jügire berdi. Orit toqtamağan soñ olar da sonıñ izine tüsti. Birşama wzap qalanıñ şeñberinen şığıp ketkenderin añğarğanda ğana jüristerin tejep, tilderin salaqtatıp, şoqiıp otıra bastadı.

Äli entigi basılmağan Orit osı kezde äudem jerdegi töbeşiktiñ üstinde jayılıp jürgen bir otar qoyğa közi tüsti. Ädette atqa mingen şopan jüruşi edi. Onday eşkimniñ qarası körinbeydi. Qoylar eş alañsız jayılıp jür. İşegi şwrıldap, qarnı qattı aşqanın endi ğana sezgendey boldı.

Iesiz jürgen qoylardan birli-jarımın wstap jep alıp, qalağa qaytıp ketsek qalay bolar eken degendi wyalas töbetterge qıñsılap işara bildirip edi, olar da «tabılğan aqıl» degendey ürip-ürip aldı.

Toptasıp alıp, qoylar jayılıp jürgen töbege qaray tarttı. Jaqınday bergende aldarınan eñgezedey iri eki Mañtöbet kese köldeleñ şığa keldi.

-Ou, qandastar! Qayda entelep barasıñdar? – degendey swrğılt tüsti töbet swstana ün qatıp ürip qoydı.

-Bauırım, jol alıs, qarın aş. Birer toqtımen auız maylayıq ta! – degendi wqtırıp, Orit iştey älgi ekeuinen zäresi wşıp twrsa da, bildirmeuge tırısıp aqırın ğana ürip qoydı.

-Olay bolmaydı. Qasqır emessiñder. Kelgen izderiñmen keri qaytıñdar! – degendi ekinşi Mañtöbet öktem dauıstap ırıldap wqtırdı.

Orit aybar şeguge jüreksindi. Bwralqı itterdiñ işinen denesi irileu bir töbet ırıldap alğa qaray wmtılıp edi, Mañtöbet onı moynınan alıp bir silkip, laqtıra saldı. Onıñ tisi qattıraq batıp ketse kerek, ıldiğa qaray domalay jönelgen bwralqınıñ janwşıra qañqıldağan dausı jer jara jazdadı.

Mañtöbettiñ bwl erliginen qaymıqqan itter keri qaray bwrılıp qaşa jöneldi.

Qalağa jaqınday bergende, sol jaqtağı äudem jerde qaptağan qara qwstardıñ biri wşıp, biri qonıp jürgenin Orit kördi de tura solay qaray bwrıldı. Jaqındağanda bayqağanı - bir top tazqarası bar, qaraqwsı men kezqwyrığı bar aldarındağı jemtikti jantalasa şoqıp jatqandarı körindi. Şauqarğalar men sauısqandar da arasına toptasa kirgenimen olardı tazqaralar qanatımen bir qağıp ürkitip qoyadı.

Antalağan töbetter twtqiıldan ırılday kelip, jemtiktiñ jan jağınan bas salğanda qaraqwstar dür etip wşıp, aspanğa köterildi. Wyalas töbetter şabuılşılardıñ aldı bolıp, jemtikke auız saldı da jalmajan jeuge kirisip ketti. Älde bir tayınşanıñ öleksesi eken. Biraz uaqıt jatıp qalğanğa wqsaydı. Köptiñ atı köp. Qwstar onıñ etin sılıp, şoqıp jep, tauısuğa taqaptı. Orit bir bwralqı ittiñ jwlıp alğan ortan jiligin bas salıp tartıp aldı da şeginip barıp müjuge kiristi. Alayda, şağın jilikte tiske sızdıq bolatınday et qalmaptı. Qwstar şoqıp-şoqıp tügesipti.

Jilikti kemiruge tis joq. Süyekti jalay bergenmen ol as bolıp jarıtpaydı. Käriliktiñ azabın qoysayşı. Jemtikke üymelegen özge töbetter süyek twrmaq tastı da şaynap jibererliktey arındarı qattı. Mwnıñ osınau müşkil halin özge itter bilse, auzında tis qalmağanı bärine mälim bolsa, wyalastarınıñ özi onı basınadı. Tipti, ana bwralqı itter de azuların aqsitıp, aybar şegedi. Onımen qoymay jaman-jwtıq kändenderdiñ özi şäuildep ürip basınadı. Qaytpek kerek?

Eñ dwrısı, aş qalmaudıñ qamın oylap jäne özgelerge sır bildirmeu üşin qanşa jerden tım irileu bolsa da bwl jilikti qalay da jwtu kerek. Tamaqqa tığılmay arı qaray ötip ketse, keyingisin köre jatar.

Osınday oyğa kelgen Orit täuekelge bel bayladı da süyekti auızğa saldı. Neşe jerden jas äri bitimi şağın maldıñ jiligi bolğanımen, ne degenmen de, iri qaranıñ süyegi ğoy. Auızına zorğa sıyğızıp arı qaray jwtuğa ärekettendi. Keñirdekke qaray barğan soñ arı qaray jürmey keptelip twrıp aldı. Ne arı, ne beri joq. Demi bitip öle jazdadı. Beri qaytaru joq, ne bolsa da arı qaray süñgitu qajet. Bar küşin salıp jwtudıñ qamın jasadı. Öldim-taldım degende äupirimdep jıljıttı-au, äyteuir. Keñirdegin jarıp jibererdey sızıp arı qaray ötip ketkendey boldı. Eki közinen jas parlap şığıp, entige dem aldı.

Onıñ bwl qinalğan keypin talasıp-tarmasıp jemtikke lap qoyğan wyalastarı da, özgeleri de añğarmay qaldı. Asqazanı tolıp, toyıp qalğanday boldı. Şoqiıp biraz otırıp qaldı. Oğan ünemi jağımpazdanıp jüretin Swqit sol jağında bir asauğa bolarlıqtay eti bar beldeme äkelip aldına tastadı. Orit etti sılıp alıp, şaynamay qılğıta saldı.

Olar osı toyğandarın qanağat etip, bayırğı twraqtarı bolğan jırağa kelip jayğastı.

Arada üş-tört kün ötkende Orittiñ mazası ketti. Älgi zorğa jwtılğan ortan jiliktiñ şığuı qiyamet qayım boldı. İşki qwrılısın tügeldey jwlıp äketerdey azan-qazanın şığarıp, tik işegine qaray tayağanda janı twmsığınıñ wşına kelip tirelgendey boladı. Alaswrıp, eki közi alaqtap qañqılday almay qattı da qaldı. Süyekti jwtarda onı keyin qalay şığararın oylamasa, onıñ zardabı auır bolatının Orit tım keş wqqan edi. Aqırı, sol küyi alaswra jer tırmalap, döñbekşip jatıp jan tapsırdı.

Onıñ aşılıp qalğan auzınıñ azudan da, tisten de jwrday ekenin körgen swq itter men bwralqılar odan bekerge qorqıp, bostan bosqa jıldar boyı basındırıp kelgenderine közderi jetti. Sonşama uaqıt tekke aldanıp, azusız, tissiz käri töbetke qor bolğandarına nalığan keybiri ızalanıp ırıldaumen boldı. Qaysı biri ökinişten wlıp ta jiberdi. Birazınıñ zığırdanı qaynap, bar öşterin  wyalas töbetterden aludı jön körip, tap beristi. Köptiñ atı köp. Wyalas töbetterdi tırp etkizbey jan-jaqtan ızalana talap, äp-sätte qızılala qanğa boyadı. Jeñilip älsirep jatqan wyalas töbetterge kändenderdiñ özi şäuildep ürip, äne jer, mine jerinen tistelep qoyadı. Bireuleri tipti, ornınan twra almay älsirep jatqan wyalastardıñ  üsterine sarıp, mäz boladı.

Bir top it ırıldasıp, birin biri ayausız talap jatqanda, qalalıq tazalıq basqarmasınan tapsırma alğan tört añşı jıranıñ ör jağına kelip toqtap, itterdi közdep twrıp, şetinen bıtırlatıp ata bastağan bolatın.

Quandıq Şamahaywlı

Abai.kz

23 pikir