Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Wlttıq Keñestiñ üni 2673 41 pikir 6 Qırküyek, 2019 sağat 15:30

Osı bes zañ tüzelse ğana dwrıs saylau ötedi, sayasi bäsekelestikke jol aşıladı

Bügin Astanada Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ alğaşqı otırısı ötti. Oğan Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev kelip qatıstı.

Atalğan alqa-qotan jiında WQSK sayasi modernizaciya jönindegi jwmıs tobınıñ müşesi, sayasattanuşı Aydos Sarım bayandama jasadı. Biz sayasattanuşınıñ bayandamasın qaz-qalpında nazarlarıñızğa wsınğandı jön kördik.


Qazaqstan Respublikası Prezidenti janındağı Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ sayasi modernizaciya jönindegi jwmıs tobınıñ wsınıstarı:

Qwrmetti Qasım-Jomart Kemelwlı!

Qwrmetti Wlttıq keñes müşeleri!

Wlttıq keñestiñ alğaşqı wyımdastıru kezdesuinde qol jetkizilgen kelisimderge say Keñes müşeleri öz talap tilegi, käsibi bağıtı men ırqına qaray üş jwmıs tobına bölingen bolatın. Bizdiñ top – sayasi reformalarğa qatıstı qwrılğan top. Tobımızğa Keñestiñ aqsaqalı, duayeni Seydahmet Qwttıqadam ağamız bastağan 16 sayasatker, qoğam qayratkerleri, sayasattanuşılar, zañgerler, sarapşılar kirdi.

Birinşi künnen bastap bizdiñ top qızmetin jandandırıp, eki otırısın ötkizip, Nwr-Swltan men Almatı qalalarında qoğam belsendilerimen kezdesuler ötkizip, sarapşılardıñ oy-pikirin jinap, zerdelep, osı künge deyin baspasöz ben äleumettik jelilerde aytılğan sın-pikir, tilek-lebizderge monitoring jürgizip, «sayasi modernizaciya», «sayasi reformalar» degen wğımğa sayatın barşa dünielerge ayrıqşa köñil audara otıra, qızu talqı ötkizisip, dauıs berip, birşama, jalpılama bolsa da ortaq pikirge kelgen siyaqtı.

Şının aytu kerek, elimizdegi «sayasi reforma» degen taqırıp aytuğa oñay bolğanımen, is jüzinde, äreketke kelgende asa kürdeli ekeni ayqın. Qazaqtıñ qızıl tiline salsaq, eki künde sayasi reforma, üş aptada sayasi jwmaq ornatuğa bolatın siyaqtı bolıp körinedi. Biraq, aqiqatına kelsek, jwmıs tobınıñ işinde de qızu talqı orın aldı, keybir mäselelerdi dauıs beru arqılı şeşuge tura keldi. YAğni, qazir ortağa salayın dep otırğan dünieler tobımızdıñ ortaq mämilesi, köptegen oy men pikirdiñ tüyini, kompromistik wsınıstar.

Bwl oy-pikir neden tuındadı? Basa aytıp ötkim keletin bir dünie bar. Bärimizde bügin qıl üstinde twrğan siyaqtımız. Bizdiñ jwmısımızdan ümit kütip te, jwmısımızğa közin alartıp ta otırğandardıñ sanı birdey siyaqtı. Ümit pen küdiktiñ arasın jalğau, köpşiliktiñ köñilinen şığu, alañ da alañ alañ jwrttıñ oylağanın döp basıp, ögizdi de öltirmey, arbanı da sındırmay, qiınnan qiıstırıp, wlt pen memlekettiñ dañğıl jolın tauıp, ortaq jol wsınu, altın ortanı tabu el mwratı men bolaşağın tüsingen ärbir azamattıñ borışı men mindeti dep tüsinemiz. Sondıqtan da keybir kezde qızdı-qızdımen osıp-osıp jibersek, keybir kezde sap-sap köñilim, sap köñilim dep, özimizdi sabırğa da şaqırğan kezimiz boldı. Qısqası, tobımız, osı jolı tek iri-iri, kesek-kesek dünielerge toqtalıp, eñ bastısı ortaq müddeniñ iske asuı, jwmıla kötergen jügimizdiñ jeñildeui,  qoğamdıq-sayasi üderisterdiñ aldığa qaray jıljığanın dwrıs dep tauıp otırmız.

Bizdiñ toptıñ işinde täu etken Täuelsizdigimizdiñ alğaşqı künderinen bastap elge adal qızmet etip kele jatqan azamattar az emes. Osı jolda sayasi reforma, sayasi modernizaciya degen tirkesterdiñ san märte san-saqqa jügirtilip, san märte soraqı, wsqınsız, wstınsız bağıtqa bwrılıp, bwrmalanğanın da kördik. «Osınıñ bäri de bos söz», «osınıñ bäri de jalğan» dep tüñilgenderdiñ qatarı jıl sanap köbeyip te keledi. Biraq, osığan qaramastan qoğamdıq ortada, jwrt işinde şınayı reforma osınday boluı kerek, osılay bolmasa bäri de qarañ degen qatqan qağida därejesine jetken wstanımdar da jeterlik. Bizdiñ jwmısımızğa qarap, «mineki, osı mäsele aytılmasa, onda badalıñdar, osını aytpasañdar qarañ qalıñdar» dep otıratın toptar da joq emes. Qoğam qalay ärkelki bolsa, bilik işi de solay birkelki emes ekenin de jaqsı tüsinemiz. Qoğamnıñ düyim köpşiligi «qanday da bolsa da  özgeris bolsa eken» dese, bilik işinde «bügingi künimiz altın ğasır, eşteñe de özgermese eken, osı taz qalpında qala berse eken» deytinder de joq emes. Dwrıs tüsinsek, bizdiñ jwmıs osı eki közqarastıñ teketireske tüspey, qandı janjalğa aparmay, eldi şayqaltpay, memleketti mwqaltpaytın jolın tabu, sonı qoğamğa wsınu!

Olay bolatın bolsa, bizdiñ toptıñ abıroy-arınıñ mäselesi - negizgi-negizgi degen mäselesin naq aytu, solardı şeşudiñ joldarın izdeu, wrısa-tabısa otıra ortaq jolın, sara jolın qarastıru bolıp tabıladı. Qasıqtap jinalğan abıroydı bir künde şelektep tögetin eşkimniñ de jayı joq! Biraq, el men wlt üşin, bolaşaq wrpaq üşin keybir kezde ardı satpasa da, at pen abıroydan ayrılatın kezeñder bolıp twradı. Eger wlt jwmısı örge domalasa, señ kozğalsa, nätije bolsa, sayasi üderister bastalsa, meniki ğana dwrıs, sender oñbağan ekensiñder dep qarap twrar, tösekte kösilip jatar jayımız da joq!

Birimizge wnasın-wnamasın, däl osı kezge sayasi modernizaciya, sayasi reforma degen mäselelerge qatıstı naqtı qoğamdıq pikir qalıptastı. Jwmıs tobı barşa jwmıstı, aytılğan pikirdi zerdeley kele sayasi mäseleler elimizde qabıldanğan jiırma eki zañğa qatıstı ekenine közin jetkizdi. Alayda, osı kezge deyingi barşa dau-damay sayasi üderisterdi, olardıñ bastı erejesin anıqtaytın bes-altı zañnıñ töñiregine topşılanğanın da joqqa şığara almaymız.

Bizdiñ wsınıstardıñ bastı bağıtı – eldegi sayasi üderisterdi demokratizaciyalau, zañnamanı wlt müddesine say ırıqtandırıp, liberalizaciyalau, bilik tarmaqtarı arasındağı qarım-qatınastardağı teñsizdikti joyu, qoğam tınısın aşıp, halıq pen bilik arasın jamau bolıp tabıladı.

Jwmıs tobı jürgizgen monitoring, osı kezge deyin istep kelgen diskussiyalıq alañdar men talqılardıñ materialdarın zertteu, baspasözde jarıq körgen maqalalardıñ mazmwnı, sarapşılar men sayasatkerlerdiñ pikiri negizinen bes zañnıñ ayasındağı sın men dau-damay ekenin ayqın körsetedi. Osı bes zañ tüzeletin bolsa, osı beseui ırıqqa kelse, dwrıs saylau ötedi, sayasi plyuralizm men sayasi belsendilikke, sayasi bäsekelesitkke jol aşıladı degen payımdar bar.

Bwl zañdar:

«Qazaqstan Respublikasında beybit jinalıstar, mitingiler, şeruler, piketter jäne demonstraciyalar wyımdastıru men ötkizu tärtibi turalı» 1995 jıldıñ 17 naurızındağı zañı;

2002 jıldıñ jazında qabıldanıp, san märte jamalğan «Sayasi partiyalar turalı» zañ;

1999 jılı qabıldanıp, qırıq jamalğan «Bwqaralıq aqparat qwraldarı turalı» zañ;

Bağınan sorı köp, talay-talay daudıñ özegi bolıp tabılatın, 1995 jılı qabıldanıp, soñınan mıñ qwbılğan «Qazaqstan Respublikasındağı saylau turalı» zañ;

«Qazaqstan Respublikası Parlamenti men onıñ deputattarı turalı» zañ.

Sonımen qatar, qoğamdıq orta men sanada «Jergilikti özin-özi basqaru turalı», «Sot reforması jäne penitenciarlıq jüyelerdi reformalar turalı» arnayı twjırımdamalar birinşi kezekte qabıldanuı tiis dep otırmız.

Joğarıda atalğan zañ dar qay bağıtta özgerui tiis degen swraq tuındaydı. Bizdiñ pikirimizşe, bwl zañdar tübegeyli türde qayta qaralıp, zaman talabına, jwrt swranısına say qayta jazılıp, aşıq talqılanıp, jañadan qabıldanuı kerek!

Mitingiler turalı zañ eñ aldımen azamattardıñ öz oyın aytu-tanıtu qwqıqtarın sözsiz qamtamasız etu, beybit şerulerdiñ türi, sın-sipatın zañ ayasında anıqtau, qatısuşı ärbir taraptıñ qwqıqtarı men tınıs-tirligin ayqındaytın, jiındardıñ negizinen habarlandıru tärtibimen ötkiziluin qamtamasız etetin, elimizdiñ halıqaralıq mindettemelerine say boluı tiis dep otırmız!

Sayasi partiyalar turalı zañnama el azamattarınıñ sayasi müddesine say partiyalarğa birigip, öz jwmısın erkin jürgizu qwqına say, olardı qwru men memlekettik tirkeuge qatıstı şekteuler men cenzderdi jüyeli türde azaytu bağıtında qabıldanuı tiis.

Elimizdegi «Bwqaralıq aqparat qwraldarı turalı» zañnama «bwqaralıq aqparat qwralı» deytin wğımdı dwrıs anıqtau, jalğan aqparat wğımın dekriminilizaciyalau, dau-damaylardı sotqa jetkizbey şeşu twrğısında qabıldanuı tiis dep sanaymız.

Qazaqstannıñ saylau kodeksi de saylau sayın sınğa alınıp keledi. Bizdiñ oyımızşa, aldağı uaqıtta bwl zañnama parlament pen mäslihattardı saylaudıñ aralas jüyesine köşudi, partiyalardıñ Mäjiliske ötu tabaldırığın tömendetu, audan deñgeyine deyingi äkimderdi halıqtıñ tikeley saylauı jüyesine köşudi qamtamasız etetin özgeristermen tolığuı tiis. Bwnıñ barlığı da, ärine, bir künde bola qoymas, biraq osınıñ satılıq, merzimdik satısı, jüyesi men jelisin jasaqtau, jazıp şığuğa äbden boladı.

Parlament deputattarı turalı zañnama parlamenttiñ atqaruşı bilikten täuelsizdigin qamtamasız etui, parlamenttik opppoziciyanıñ qızmetine mümkindik berui, parlament qızmetiniñ aşıqtığı men jauapkerşiligin arttıru turasında qayta qaraluı twrğısında özgerui kerek dep sanaymız.

Sonımen qatar, qoğamdıq pikirdi zerttey kele, Keñes müşeleriniñ arasında zertteu jürgize otıra, bizder mınaday wsınıstardı qosa wsınğandı jön sanap otırmız:

Qazaqstan Respublikası Halıqaralıq azamattıq jäne sayasi qwqıqtar turalı paktiniñ Ekinşi fakul'tativtik hattamasın qwptap, «ölim jazası» degen wğımnan bas tartuı kerek. Zañnamağa «Ölim jazası» degen wğım ornına «ğwmırlıq bas bostandığınan ayıru» wğım enui tiis.

Tağı bir mäsele: elimizdiñ zañnamasındağı 174 bap qayta qaralıp, «äleumettik, taptıq jik salu» degen siyaqtı wğımdarğa jaña közqaras qajet.

Qwrmeti Törağa! Qwrmetti Keñes müşeleri!

Özderiñiz körip otırğanday, birinşi otırıstıñ özinde ğana köterilip otırılğan mäselelerdiñ özi bir-bir dastan sekildi. Är mäsele, ärbir swraq wzaq zertteudi, tereñ talqını, aşıq äñgimeni talap etedi.

Bayqap otırsaq, osı mäselelerdi jürgizip, iske asıruğa dayındığımız da ärtürli siyaqtı. Mısalı, mitingiler men baspasöz turalı zañnamalar boyınşa däl büginniñ özinde birneşe balama zañ jobaları, ärtürli därejedegi talqılar men jiındar ötkizilip qoyıldı. Bwl mäseleler boyınşa tiisti mamandar men sarapşılardıñ tizimi men qatarı saqaday say twr. Atalmış mitingiler turalı zañnamanı bizdiñ äriptesterimiz Almatı qalası Qoğamdıq keñesi ayasında talqılap, sarapşılardıñ basın qosıp, birşama jetistikke jettik dep ayta alamız.

Temirdi qızğan kezinde soq degen babalarımız. Bälkim, sol siyaqtı büginniñ özinde Wlttıq keñes müşeleri qatarınan osı mäselelerge qatıstı jwmıs toptarın qwrıp, oğan Mäjilis jäne Senat deputattarın, sayasi partiya ökilderin tartıp, jwmıstı bastap ketuge de bolatın da şığar! Eger bügin tiisti şeşim qabıldanıp, pärmen berilse, özimizdi qajap, qarqındı jwmıs istesek, Wlttıq keñestiñ kelesi otırısına naqtı zañ jobasın wsına alar edik.

Eger qalğan mäsele boyınşa osınday äzirlik pen dayındıq bolsa, solar boyınşa da osınday tärtippen qozğalıp, Wlttıq keñestiñ ärbir otırısına naqtı zañ jobaların wsına alatın rejim men qarqınğa jete alatınımızğa öz basım eş kümändanbaymın.

Eñ bastı mäsele – wlt pen memlekettiñ mäselesi! Wltımızdıñ wyıp, memleketimizdiñ mwrattarına jetui! Jekelep kelsek, bizdiñ eşqaysımızğa ataqtıñ da, dañqtıñ da qajeti joq. Jwmıs nätijeli bolıp, jüyeli türde jetistikke jetsek, elimizdiñ sayasi jüyesin belgili bir meje men uaqıt işinde qayta jasaqtap, halıqtıñ köñilinen şıqsaq, qazaq degen wltımızdı aldağı qiın-qıstau zamannıñ sodır-soqpağına soqtırmay, suığına toñdırmay, şıjığına küydirmey alıp şıqsaq, osıdan artıq arman, osıdan artıq abıroy joq. Solay bolsın dep tileymiz!

Aydos Sarım

Abai.kz

41 pikir