Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Bärekeldi! 1323 2 pikir 9 Qırküyek, 2019 sağat 11:51

Moldiyar Nwrbaev: Käsiptegi azamattar bir uaqıt halıqpen de sanasu kerek!

Ötkende Almatıdan artınıp-tartınıp jürip bir top jurnalist Aqsuğa bardıq. Almatı oblısı, Aqsu audanına qarastı Aqsu deytin alaqanday ğana auıldağı tarihı ötken ğasırdan jalğasqan «Mamaniya» deytin mektepke bardıq.

Jiırmasınşı ğasırda Jetisu jerinde Maman baydıñ balaları Twrısbek, Seyitbattal men Esenqwldar mektep aşqan. Aqsu audanınıñ Qarağaş deytin jerinde aşılğan bwl mektep – qazaqtağı üşinşi mektep bolğan deydi. Ufadağı äygili «Ğaliya» medresesiniñ stilindegi bwl mektep ağaştan salınğan.  Qazaq, tatar mwğalimder sabaq bergen. Onda qazaqtıñ İliyası (İliyas Jansügirov) oqıp bilim alğan. 1935 jılı mektep Aqsuğa köşirilgen. Keyin oğan «Mamaniya» degen däudey at berilgen.

Mine, 1 qırküyekte, bilim küninde biz osı mektepke bardıq. Eski mektep, eski auıl. Äynek üyleri bar äydik qaladağı äybat mektepterdiñ alğaşqı qoñırauın jıl sayın körip jürmiz ğoy. Bwl jolı şalğayda jatqan şarua jwrtqa barğandı qwp dedik. Bizdi keledi degendi estigen bala-şağa mäz-meyram. Kütipti. Kütipti dep küpti söylegenimizben, balabar bizden göri jöndeuden keyin öñ-türi özgergen mektepterine, su jaña sınıptarına kiruge asıqqanı közderinen körinip twrdı.

55 jıl jöndeu körmegen bwl mektepke biıl osı auıldan şıqqan Moldiyar Nwrbaev deytin käsipker atımtaylıq tanıtıp, sıy jasağan eken. Sol turalı söz etpekpiz...

Qazaqta aşıq qol, keñ qoltıq, atımtay azamattar az emes. Olardı bügingi jwrt – mecenat dep äydikteydi. Ökinişke oray qazirgi qoğamdağı äleumettik teñsizdik häm ädiletsizdik wlttıq burjuaziyağa degen öşpendilik közqarastı qalıptastırdı. Sondıqtan da, eger adam neğwrlım däuletti bolsa – qoğamdıq sana onı soğwrlım qabılday almaydı. Qabıldağısı kelmeydi. Jek köredi. Söytti eken dep, materialdıq twrğıdan däuletti azamattardı tügel derlik jağımsız keyipkerler kategoriyasına jatqızu tağı ädiletsizdik.

Jaqsınıñ jaqsılığın ayta bilu de kerek. Biz söz etkeli otırğan azamat ta baylığın basıp jemey, şaşıp jeytinderdiñ sortınan desek, äsire siltep, ardan attağandıq emes. Osılay dep söyleuimizge, közben körgenimiz sebep boldı.

Memleket jöndep bermegen mektepti mecenat jöndep berdi

Jetisudağı äygili «Mamaniya» mektebine bardıq dedik qoy. Bwl mekteptiñ 120 jıldıq tarihı bar.  Bir kezdegi tirşiligi qız-qız qaynağan bwl auıldan adam köşkeli körki qaşqan. Ötken jılğa deyin esik-terezesinen jel ürlep, töbesine suı aqqan «Mamaniya» mektebinde bwrın 1000 bala oqısa, qazir oquşı sanı bolsa 300 ğana qalğan. Al mektep 640 oquşığa arnalğan. Biıl mekteptiñ 11 sınıbında 9 oquşı bolsa, 1 sınıpqa 20-dan astam bala qabıldanğan.  3 qabattı mektep. 1964 jıldan beri jöndeu körmegen. «55 jıldan beri memleket jöndep bermegen mektebimizdi mecenat atamız jöndep berdi» dep mäz ondağı jwrt.

Bala-şağa atalap, aynala qorşap jürgen azamat Moldiyar Nwrbaev. Özi käsipker. Aqsudıñ töl perzenti. Qirap twrğan mektepti qamqorlığına alıp, jöndep bergen de osı azamat. Ülken is jasaptı. Mektepke bastan-ayaq kürdeli jöndeu jwmısın jasap, jılu jüyesin jañartıp, 10 dana komp'yuter, 5 dana printer, interaktivti taqta men mektep jihazdarın tügel derlik jañartıp bergen. Oğan qosa, mektepke su jaña «Niva» avtoköligin tağı sıyğa tartqan.

Onıñ tuğan auılın körkeytu üşin jasağan eñbegi halıqtıñ şınayı rizaşılığın tuğızğanı jäne şındıq. Şılqığan baylıq pen sän-saltanattı ömir sürip jatsa da, qarip-qaser men jetim-jesirge qaray­las­paytın qayırsızdar az ba edi?

Al bizdiñ keyipkerimiz biıl 125 jıldığı toylanatın aqın İliyas Jansügirovtiñ alıp eskertkişin audan ortalığına ornatuğa da özi bastamaşı bolğan eken. Bärekeldi destik.

Keyde, özge emes öziñ tuğan auılğa, sol topıraqtıñ adamdarına jaqsılıq jasau qiınnıñ-qiını sekildi körinedi. Olay emes. Ötkende bir basılım «Jaqsılıq jasau sänge aynalıp keledi» dep jazıptı. Meyli, aynalsın-aq! Moldiyar Nwrbaev sekildi öz auılınıñ aqsaqaldarınıñ aq batasın alğan azamattar özgelerge ülgi bolsa şe?! Biz sättiñ orayın paydalanıp, käsipkerdiñ özin az-kem sözge tarttıq...

- Moldiyar Qılşıqwlı, öziñiz osı auıldıñ tuması ekensiz. Öziñiz oqığan mektep. 55 jıl jöndeu körmegen...

- Ras aytasıñ. Men de, meniñ äyelim de osı mektepte oqıdıq. Men 1967 jılı oqu bitirgenmin. Ol kezde mektepte 1000-ğa juıq bala bolğan. Şalğayda jatqan auıl. Eginşilikten basqa twraqtı jwmıs ta joqtıñ qası. Sodan auıl jwrtı üdere köşe bastadı.

Keybiri jwmıs izdep, jan bağu üşin Almatığa ketti. Keybiri basqa jaqtarğa ketti. Auılda adam azayğan soñ, mektepte bala da azayadı. Söytip-söytip, aqırı mektep osı hälge jetken eken.

«Mamaniya» deytin tarihi mektep jabılıp qaludıñ az-aq aldında twr eken

- Bılay qarasaq, siz öz käsibiñizdi döñgeletip otırğan rezul'tativti käsipkersiz. Jaybıraqat jürgen adamsız. Mektep memlekettiñ qarauındağı mülik. Sizden swrau joq. Kenet mektepti jöndeu turalı ideya qaydan tudı? Qazir «Tuğan jerge tuıñdı tik» t.b. sekildi memlekettik bağdarlamalar bar. Bälkim äkimiat tarapınan ötişin, wsınıs bolğan şığar...

- Jaña öziñ de aytıp qaldıñ ğoy... Bwl meniñ kindik qanım tamğan jer. Qazaqta «It toyğan jerine, Er tuğan jerine» deytin atalı söz bar. Är azamat äueli öziniñ tuğan topırağına tartadı. Osı jerde meniñ äkem jatır. Osı jerde meniñ ata-babalarım jatır. Men mümkindigimşe elge kelip, sol ata-babalarımnıñ basına barıp, Qwran bağıştap twramın.

Meniñ jasım qazir jetpiske kep qaldı. Elu jılda el jañaradı deydi ğoy. Dese de, öziñiz kördiñiz, alaqanday ğana auıl. Mwndağı ağayındardıñ barlığın tanimın desem de ötirik aytpağan bolar em. Osı auılda meniñ birge oqığan dostarım, tanıstarım, tuıstarım twradı. Men hal-qadirimşe sol azamattarğa da qol wşın berip twramın.

Audandıq, ya bolmasa oblıstıq äkimdikten eşkim talap qılıp, mindet jüktegen joq. Özim tuğan auılğa az da bolsa järdemim bolsın dep, öz bastamamızben jasalğan jwmıs.

Äueli mekteptiñ müşkil halin balam men äyelim köripti. Sodan mağan ayttı. Mektepti kürdeli jöndeuden ötkizip bereyik dep ideya aytqan solar. Keyin otbasımızben otırıp aqıldastıq. Arlı-berli şığının eseptep kördik. Qaltamız köteredi eken.

Bwl mekteptiñ jartı ğasırdan wzaq tarihı bar. Kezinde özimiz oqığan mektep. Qarasaq, şınımen, mekteptiñ toz-tozı şıqqan eken. Şatırı eskirgen. Şwrıq-tesik. Esik-terezeleri sol bayağı, biz oqığan kezdegidey ağaş esik-terezeler. Edeni de tozğan. Qıstıñ küni bala-şağa qalıñ kiimmen, tipti sırt kiimderimen (kurtka, bas kiim) otıradı eken.  Ärine, onday mektepke kim balasın bergisi keledi?! 55 jıl jöndeu körmegen mektep. Sodan özimiz auılğa keldik. Direktor bizge aralatıp körsetti. Mekteptiñ jay-küyin közimizben kördik. Oquşılarğa jağday jasalmağan. Jabılıp qaludıñ az-aq aldında twr eken. Sodan kütip jatpay, jöndeu jwmısın bastap kettik.

- Biıl ğoy...

- Joq. Ä, degennen bastap, ayaqtay salğan joqpız. «Körpeñe qaray kösil» degen bar ğoy. Şama-şarqımızşa, qaltamızdıñ qalıñdığına qaray qwrılıs jasadıq. Qwrılıs materialdarın auılğa jetkizudiñ özi äjeptäuir maşaqat tuğızğanı tağı bar. Auıl men audandı, audan men qalanı jalğap jatqan joldıñ jağdayı jäne mäz emes. Al mektep qwrılısına qajetti qwrılıs materialdarı mwnda joq. Onı Almatıdan jetkizu kerek boldı. Al onı jetkizetin joldıñ siqı anau. Eki aq, jolaqtı eski jol. Oylı-şwñqır.

Söytip jürip jasaldı ğoy. Alğaşqı jılı mekteptiñ esir-terezeleri men jılu jüyesin auıstırıp, kabinetterin jabdıqtap bitkenşe qıs tüsip ketti. Şatırın jauıp, aulasın asfal'ttap, baqşasın kögaldandıru jwmıstarın biıl jalğastırdıq.

Biraz şarua atqarıldı. Äli josparlap otırğan jwmıstar az emes. Ol da uaqıtımen jasaladı. Mektep direktorı bala-baqşağa kömektesiñiz dep otır. Men bwl jigitti (mektep direktorın) tanımaydı ekem. Söytsem, auılğa 25 şaqırımnan kelip jwmıs jasaydı eken. Al bwl jaqtıñ qası qattı. Özim osı auıldı tuıp-öskennen soñ, bilem ğoy. Sodan, mektepke dep kölik alıp berdik.

Adam köbeyse auıl da, mektep te ölmeydi

- Sport keşeni turalı äñgime aytıldı. Bwl osı mekteptiñ sport zalı ma, älde bölek kommerciyalıq keşen be?

- Iä, osınday ideyanıñ barı ras. Auıl balalarına arnap sport keşenin salsam dep josparlap otırmın. Ol da osı mekteptiñ qasında boluı kerek.

Ötkende auılğa Olimpiada çempionı, qazaqtıñ batır wlı Jaqsılıq bauırımdı (Jaqsılıq Üşkempirov), älem çempionı dañqtı batır, Däulet Twrlıhanovtı ertip keldim. Jaqañdar, meniñ osı sport keşenin salu turalı ideyamdı qoldap otır.

Öziñiz oylañızşı, Aqsudağı alaqanday ğana auıldan, «Mamaniya» deytin tarihi mektepten erteñ elimizdiñ tuın älemge äygileytin sport şeberleri şıqsa keremet emes pe?! Men solay bolarına bek senemin. Küni büginde Qazaqstannıñ atın älemdik jarıstarda paş etip jürgen qay sportşını alıp qaramañız, osınday kişkene ğana auıldardan şıqqan. Tipti, mınau Jaqañdardıñ özi de, mısalı...

Men mwnıñ barlığın baylağım asıp-tasqandıqtan emes, özimniñ kindik qanım tamğan auılımnıñ adamı köbeyse, auılım qayta körkeyse, qatarğa qosılsa degen jalğız tilekpen ğana jasap jatırmın. Äytpese, mağan eşkim mindettep jasatıp qatqan joq. Bwl äueli azamattıq parızım dep bilemin.

- Auılda adam köbeyse dediñiz... Ol üşin äueli infraqwrılım kerek qoy...

- Dwrıs aytasıñ, infraqwrılım kerek. Auılğa kelip tirşilik etemin degen adamğa jağday jasaluı kerek. Mektep jaqsı, jılı bolsa, auılda infraqwrılım bolsa, jol jöndelse, el-halıqtıñ balaları dayındalatın sport keşenderi bolsa, auıldıñ da twrmısı qayta jandanarı sözsiz. Men äueli osığan senemin. Barlığın uaqıt körsetedi.

- Siz gaz salasınıñ käsipkerisiz. Oblıstıñ, birneşe audannıñ «Qwrmetti azamatı» degen ataqtarıñız tağı bar eken...

- Ne aytqalı otırğanıñızdı işim sezip otır. Bilesiz be, men bwl ataqtardı bireuden swrap alğan joqpın. Jasım bolsa, jetpiske tayadı.  Men 2000 jıldan beri gaz salasında käsipkerlikpen aynalısıp kelemin. Jiırma jılğa juıqtap qaldı, mine. Osı uaqıt işinde memleketten bir tiın almay osı jwmıstardı jasap kelemiz. Memlekettiñ kömegine jüginbedik, tenderge qatıspadıq. Alğaş bastağanda nesie aldıq. Odan keyin tağı aldıq, tağı aldıq. Söytip, nesie alıp jürip bastadıq. Senesiz be, men jağdayımdı aytıp, öz käsibime qoldau swrap, eşbir äkimniñ esigin qaqqanım joq. Onday mümkindik boldı. Biraq, men olay jasağan joqpın. Qazir de solay. Oblısqa jaña basşı kelip jatsa, bir kirip şığamın. Qayta-qayta esikterin tozdırmaymın. Onda da amandıq-saulıq swrasıp, qızmetine sättilik tilegennen özge, mağan birdeñe beriñiz degen uäj aytqan emespin.

Oblıstıñ, tağı birneşe audannıñ «Qwrmetti azamatı» degen ataqtar berdi. Odan bölek, Prezidentitñ jarlığımen «Qwrmet» ordenin de taqtım. Öz oyımda bwl marapattarğa adal eñbegimmen jettim dep oylaymın.

- Qay aymaqtardıñ gaz tartu jwmıstarı sizdiñ kompaniyalarıñızğa tiesili?

- Biz Almatı qalası, Almatı oblısı boyınşa birneşe audanda gaz tartumen aynalısamız. Almatı qalasındağı Naurızbay men Alatau audandarı twrğındarınıñ 90 payızına gaz tarttıq. Äli de sol jwmıstardı jasap jatırmız. Qazir Almatı oblısı boyınşa, Qarasay, Talğar, Jambıl audandarına gaz tartu jwmıstarı jürgizilip jatır.

Äuelde biz jwmıstı Qarasay audanınan bastadıq. Ras, alğaşqıda qwjattıq jağınan, basqa da mäselelerde qiındıqtar boldı. «Köş jüre tüzeledi» degendey-aq, qazir jwmısımız, Qwdayğa täube jolğa qoyıldı.

- Qazir öziñiz bilesiz,  jeke menşik sektorlardağı twrğın üylerge gaz kirgizudiñ qwnı arzan aqşa twrmaydı. Jwrt bağanıñ qımbatşılığına narazı. Meniñ bwl swrağım, tikeley oqırmandardıñ müddesi (intiresi) üşin boluı mümkin, dese de sizderde bağa qalay? Jeñildik nemese qayırımdılıq degendey akciyalar bar ma?

- Ärine, jeñildikter jasaymız. Täuelsizdik künderinde, Qwrban ayt, Oraza ayt sekildi ayrıqşa künderde öz betimşe halıqqa sıy jasap, gaz tartuda 50 payızğa jeñildikter jasap twramız. Üylerine jeñildikpen gaz tartqan sol ärbir azamat Täuelsiz eldiñ azamattarı ekenin sezinse eken degen tilek qoy bizdiki. Tipti, anau jılı Täuelsizdiktiñ 25 jıldığına oray, gaz tartu bağasın 100-150 mıñ teñge deyin tüsirdik. Halıq öz üylerine gaz kirgizgisi keledi. Biraq, onıñ bağası köptiñ qaltasın kötere bermeydi, ras. Sondıqtan da jeñildikter jasauğa tırasamız köbine. Biraq, narıq qatal. Biz de otbasın asırauımız kerek. Meniñ qaramağımda qanşa jwmısşı bar. Olardıñ aylığın beru kerek degen mäsele tağı bar...

Käsipkerler memleketten aludı ğana emes, bir uaq memleketke berudi de esten şığarmağan jön

- Qanşa jwmısşı bar, qaramağıñızda?

- Qazir bizde 320-dan asa jwmısker bar. Olardıñ üş mezgil tamağı tegin. Özderine arnap kafe aşıp qoyğanbız. Sol jerden tamaqtanadı. Al üyleri şalğaydağı jwmısşılar üşin tegin jataqhanamız tağı bar. Twrğın jaymen de qamtılğan. Onda ıstıq su, suıq su, duş t.b. barlıq jağday jasalğan. Jwmısşılarımızdıñ jwmıs kiimine deyin özimiz alıp beremiz. Al endi qıstıñ küni jwmıs azayatındıqtan, jwmısşılardıñ sanın da azaytuğa tura keledi.

- Memleketten bir tiın aqşa alğan joqpın dep qaldıñız. Qazir osı ataq-abıroyıñızdı arağa salıp, sonday kömekti alu oyıñız joq pa? Ol kezdegiden göri, qazir sizdiñ mümkindigiñiz de bar degendey...

- Şın aytayınşı, sonıñ qajeti joq dep oylaymın. Endi osı jasqa kelip, äkim-qaranıñ aldına alaqan jayıp barğım joq. Bir jağınan wyat. Ekinşi jağınan mwqtajdıq ta joq. Jalpı men, käsipkerler memleketten aludı ğana emes, bir sät berudi de esten şığarmasa eken deymin. Key jigitter memlekettiñ aqşasın alıp, memleketke alaqan jayıp otırıp jasağan jwmısın darday qılıp aytqanğa arlanbaydı. Men olarğa «şın mıqtı bolsañ, memleketke alaqan jaymay, öz eliñe qızmet qıl, jağday jasa» degim keledi. Meniñ wstanımım da osı.

- Sizden kömek swrap keletinder köp pe?

- Jaman bergenin aytadı degendey bolmasın, biraq men kabinetime kömek swrap kelgen azamattardı meylinşe küldirip şığaruğa tırısamın. Jağdayı joq, köp balalı otbasılar kelip, kömek swraydı. Swrağan bağalarına gaz tartıp beremin. Keyde, janımdağı jigitter renjidi. Basqa qaytemin, qoldan kelse kömek beru kerek. Aqşağa qwnığıp ketken jäne bolmaydı. Bir uaqıt halıqpen de sanasu kerek. Halıqqa jağday jasau kerek.

- İliyas Jansügirovtiñ alıp eskertkişin ornatıp jatır ekensiz...

- Biıl İliyas atamızdıñ 125 jıldığı atalıp ötiledi. Osı qazan ayında dep josparlap otırmız. Alaş arısınıñ eskertkişin ornatu turalı ideyanı balam ayttı. İliyas Jansügirovtiñ ülken mereytoyına biz de ülesimizdi qosqan bolayıq, Audannıñ ortalığına eskertkiş ornatıp bereyik, dep balam ayttı. Eseptep, aqıldasıp qarasaq şığını 20 millionday boladı eken. Sodan, maqwldastıq. Söytip, biz eskertkişin ornatatın boldıq. Qazir dayın bop qaldı. Endi eskertkiştiñ aynalası abattandırılıp, audan halqı bir uaqıt seruendep tınıstaytın sayabaq jasaladı. Qwday bwyırsa, aqınnıñ toyında saltanattı aşıluı boladı.

Bälkim qazirgi meniñ sözim, säl pafostı estiler. Biraq, şındığı sol. Men öz wltımdı erekşe süyemin. Özimdi wltjandı azamatpın dep esepteymin. Elge, wltqa, memleketke az da bolsa septigim tier is bolsa, men maqwlmın.

- Jaqsı ağa, isiñizge sättilik!

- Senderge de rahmet!

Erğali Berikwlı

Abai.kz

2 pikir