Särsenbi, 16 Qazan 2019
Tamır 4504 31 pikir 20 Qırküyek, 2019 sağat 19:11

«Qazaq» jäne «jüz» sözderiniñ etnonimderi turalı...

(Nemese Tamalar Arqağa qaydan keldi)

Bwl swraqtıñ jauabı qazirgi tilmen aytqanda, bügingi Türkistan oblısı jäne Jambıl, Qarağandı oblıstarın meken etken tamalardı bey-jay qaldırması anıq. Sebebi, Oñtüstikte ornalasqan tamalar men Qarağandı oblısındağı tamalardıñ ata-babalarınıñ tüp negizi – Arqadağı tamalar. Keyinnen türli tarihi jağdaylarğa baylanıstı, Arqadağı tamalardıñ negizgi deni, qazirgi Türkistan jäne Jambıl oblıstarına şaşıray qonıstandı.  Bwl öz aldına bölek äñgime. Desek te, ata-baba tarihı-asıl mwramız. Sebebi, babalar tarihı-bwl bizdiñ wlttıq özegimiz, öz genologiyamız turalı tarih.

Arğı jağı qıpşaq, bergisi de orta jüz taypaları Nayman men Arğın, Taraqtılardıñ ortasına Kişi jüz tamalardıñ ornalasuı sırt közge birtürli tosın jağday sekildi bolıp körineri anıq dünie.

Sonda, qazaqi tüsinikte Orta jüz terretoriyası bolıp eseptelinetin Arqa jerine tamalar qaydan kelgen?

Arqağa tamalardıñ qonıstanuı jaylı el arasında eki türli añız bar. Halıq auzındağı türli añız äñgimeler men mwrağattıq qwjattarğa negizdelgen tarihi derekter molınan qamtılğan Pernebay Düysenbin ağamızdıñ "Ürkerdey bolıp köşken jwrt" kitabında sol eki añızdıñ ekeui de jazılğan. Oquşığa tüsinikti bolu üşin P. Düysenbin kitabınan üzindi keltirudi jön sanadıq.

Pernebay Düysenbin: "Osı künge deyin türli basılımdarda, auızeki äñgimelerde Kişi jüzdiñ Tama, Şerkeş alşın,Jağalbaylı äuletteriniñ Oñtüstik öñirge, Sarısu boyına qay kezde qonıstanğanı jöninde türli äñgimeler alğa tartıladı. Biraq bwl pikirlerdiñ köpşiligi naqtı tarihi qwjattarmen ayğaqtalmaydı. Bwl orayda jazuşı Dulat Şalqarbaev köneköz qariyalar äñgimelerine negizdelgen mına tömendegi mälimetterdi alğa tartadı.

1928 jılı 3 qırküyek ayında Qızılqwm, Sarısu, Sozaq, Şu audandarı qwrıldı. Sarısu audanı qwramına bwrınğı Sarısu özenin jaylap, Şudı qıstap jürgen 9 bolıs kiredi. Bwlardıñ 7 bolısı Kişi jüz ruları, 2 bolısı Orta jüz Taraqtı bolatın.

Al, mwndağı Kişi jüzder Sarısu boyındağı jılqınıñ tügindey qaptağan Orta jüz işine sınalap kirip,qaydan jür,- degen swraq tuuı mümkin. Oğan şama-şarqınşa jauap bere keteyik. Ataqtı "Aqtaban şwbırındı" kezinde qazaq halqın bilegen üş handıqtıñ mämilege kelip, kişi jüzdiñ hanı Äbilqayırdı bas sardar etip, 1726 jılı joñğarğa qarsı qırğın soğısta olardı oysırata jeñgenin bilemiz. Jaudı jeñgennen keyin Äbilqayırdıñ qolı eline qaytqanda Kişi jüzden 17 batır Abılay swltannıñ qol astında qalıp ketedi. Öytkeni olar Abılaymen öne boyı birge  jürgen qandı köylek janqiyar joldastar edi. Soğısta üzeñgi qağısıp birge jürdi, birin-biri sıylay bildi. Söytken maydandas dostar birinen-biri ajırasqısı kelmedi. Abılay öziniñ qarauında qalğısı kelgen dostarına Sarısu boyındağı Qoñıröleñ, Tolağay, Jarıq, Bastau, Tügisken degen jerlerdi mekendeuge enşi etip beredi. Qariyalardıñ aytuı boyınşa, ol batırlar mınalar: Malğara, Ötebay, Ötegen, Rämet, Jwma, Qozıbaq, Toyğwlı, Qosağalı, Tüktiqwrt, Qaramergen, Bekbergen, Aqşa tağı basqaları. Olar keyin batıs ölkedegi el-jwrttıñ biraz böligin köşirip äkeledi",- dep jaza otırıp, ekinşi añızda "Wlı Dalanıñ Wlıtauı" attı kitaptıñ avtorı, jazuşı, ölketanuşı Quanış Ahmetovtıñ jazbası arqılı beredi.

Quanış Ahmetov: "Arqağa Kişi jüzderdiñ eñ alğaş qonıstanuı jaylı meniñ biletinim mınau: Ol jaylı 1978-1979 jıldarı Şet audanında twrğan Ermek Mustafin degen köne sözderden habarı mol, änşi, aqın azamattan estigen edim.

Täuke han zamanında (1685-1718 j.j) Atasu jaqtağı Altay Qarpıqtar men Wlıtau öñirindegi Bağanalı naymandar arasındağı bir dau äbden örşip,rular arasındağı beybit ömir bwzılıp, jıldar boyı basılmay qoyadı. Bir-birinen mal aydap ketu, kisi ölimderi sekildi oqiğalar tipti köbeyip, qaqtığıs asqınıp, boy bermey ketedi. Han Kişi jüzdegi Äyteke bige jarlıq berip,özine qızmetke jüz jigit swratadı. Talabı mınau: Jigitter ärqaysısı bes adamdı wrıp jıqqanday qauqarı bolsın äri boydaq bolsın. Bwl şamamen 1711 jılı tipten odan da bwrınıraq bolğan oqiğa siyaqtı. Öytkeni Äyteke bi 1711 jılğa deyin qaytıs bolğan.

Sodan Täuke han jigitterdiñ bireuine Arğınnan, bireuine Naymannan degendey qız alıp berip, bas-basına otau tigip, aldarına qazınadan jetkilikti mal salıp,olardı 5-6 üyden Sörti men Sarısu boyına ayqaylağanda bir-birine dauıstarı jetetin jerlerge ornalastırıp, olarğa mınanday mindet artadı: Arğınnan Naymanğa nemese kerisinşe ketip bara jatqandardı bayqap otırasıñdar, qızıl-jasıl kiinip, sırnaylatıp-kerneyletip toyğa, sauıq-sayranğa bara jatqandarda şarualarıñ bolmaydı. Al, tündeletip, şoqpar asınıp, soyıl süyretip jürgenderdi äri de, beri de ötkizbeysiñder (bitimgerşilik küş deuge keledi).

Kişi jüz jigitteri han tapsırmasın abıroymen orındap şıqqan. Alayda bwl şarua ondağan jıldarğa sozılğan. Bwğan Joñğar şapqınşılığınıñ da äseri bolğan siyaqtı (1723 j). Hannan jer alğan Kişi jüz jigitteri Arqağa müldem ornığıp qaladı. Arttarında izdeuşileri, joqtauşıları bar ğoy. Onıñ üstine Kişi jüzdegi orıs imperiyasına qarsı üzdiksiz köterilisterden soñ "itjekkenge" aydalatındar, jazalanatındar 1822 jılğa deyin (Orta jüzdiñ orıs qaramağına ötuine deyin) dürkin-dürkin boy tasalau üşin Arqadağı tuıstarğa kelip qosılıp otırğan. Bwr ürdis keyinge deyin jalğasqan. Osını naqtılay tüsetin derekter "Parasat" jurnalında (1990 j №11) Rahımjan Otarbaevtıñ maqalasında da bar... Solay köbeyip, irgeli elge aynalğan..."- dep jazadı.

(Pernebay Düysenbin. "Ürkerdey bolıp köşken jwrt" 14-15-16-better. Almatı, "Litra-M"  baspası-2007 jıl)

Ärine, bwl-eşqanday tarihi qwjatqa negizdelmegen, halıq arasında türli nwsqada auızşa taralğan-añız äñgimeler. Sondıqtan da biz onı ğılımi negizde taldaudı maqsat etpedik.

Al, endi Tamalardıñ Arqağa qonıstanuın käsibi tarihşılar: "Tamalardıñ negizgi ata-qonısı Qazaqstannıñ batıs böligi bolsa da,olardıñ Oñtüstik pen Ortalıq Qazaqstanğa keluin Reseydiñ otarlau sayasatı men otarşıldıqqa qarsı bolğan wlt-azattıq qozğalıstardıñ saldarımen tüsindiruge boladı", -dep jazadı. (Tama.1-tom, 2-kitap,25-bet.Almatı, "Alaş" tarihi zertteu ortalığı. 2005 jıl)

Auızeki äñgimeler sürleuimen aytılğan tarihşılardıñ bwl siltemesi, Tamalardıñ Arqağa qaşan kelgenine ğılımi twrğıda jauap bere almaydı. Bwl közge anıq körinip twrğan şındıq. Sonda Tamalar Arqa jerine qaşan kelgen?

Bwl swraqqa jauap beru üşin tarihqa az-kem şolu jasay otırıp, "Qazaq", "Jüz", "Taypa", "Taypalıq odaqtar"  nemese  "Taypalıq birlestikter"  degen sözder men söz tirkesteriniñ etimologiyalıq mağınası men tarihın bilip alğanımız jön.

"Qazaq" etnoniminiñ payda boluı, Qazaq handığınıñ jeke memleket bolıp qwrıluımen twspa-tws keldi desek,  bir jaqtı üstirt ketip adasamız. Sebebi, "Qazaq" degen söz Qazaq handığı qwrılğanğa deyingi däuirde de qoldanısta bolğanı belgili.

Köptegen ğalımdar "Qazaq" söziniñ şığu tegin Qazaqstan territoriyasında b.z.d VII-VI ğasırlarda ömir sürgen saq taypalarınıñ atımen baylanıstırudı wsınadı. Qazaq tarihın arhiologiyalıq qazba jwmıstarı arqılı köp zerttegen tarihşı ğalım A. N. Berştam "Qazaq" sözi "Kaspa", "Kas" jäne "Saq" taypalarınıñ biriguinen jasaldı dese, akademik Ä. H. Marğwlan Hazarlar arasında "Hazar-wq" degen taypa bolğandığın basa körsetip, "Hazar-wq" sözi "Qaz-wq", "Qazaq" bolıp türlene özgerui mümkin,-degen ğılımi boljam aytadı. "Orıs tarihınıñ atası" dep moyındalğan N. M. Karamzin "Istoriya gosudarstvo Rossiyskogo" eñbeginde Kavkazdıñ soltüstik-batısında "Kazahiya" eli turalı mälimet keltirse, H ğasırdağı arab tarihşısı äri geogrofı Äl-Masudidiñ "Kitab at-tarih va-l' şiraf" degen şığarmasında Kuban' özeniniñ jağalauındağı Kavkaz halıqtarınıñ etnikalıq aumağın "Äl-Kasakiya" dep jazadı. Nemistiñ körneki şığıstanuşı ğalımı I. Markvart "Kasag" termini etnostıñ atauın bildiredi dese,avtorı belgisiz parsı tilinde H ğasırda jazılğan "Hudud äl-alam" degen geografiyalıq eñbekte "Kasag" sözi etnikalıq atau emes, Qarateñiz jağalauındağı qala atauı dep jazadı. Al, belgili lingvist ğalım A. N. Samoiloviç öziniñ "O slove "kazah" eñbeginde, "qazaq"söziniñ payda boluın XI ğasırğa jatqızadı. Jazbaşa ädebiette "qazaq" termini alğaş ret 1245 jılı mämlüktik Egipettegi "Qıpşaq-Arab" sözdiginde kezdesedi.

Osı ğılımi derekterge jügine otırıp aytarımız; "qazaq" sözi Qazaq handığınıñ qwrıluınan äldeqayda köp uaqıt bwrın payda bolğan. Sebebi, etnonim men memleket köp jağdayda bir uaqıtta payda bola bermeydi. Bwl ğılımda däleldengen aqiqat jağday.

Al,endi "Qazaq" söziniñ qanday mağına beretinine kelsek, "Qazaqstan tarihı" ğılımı: "Türki tiliniñ ataqtı mamanı, akademik V. V. Radlov: "Qazaq söziniñ mağınası-täuelsiz,erikti adamdar", - dep jazadı. Bwl pikirdi A.N.Samoiloviç te qoldağan. Al, Ş.Qwdayberdiwlı "qazaq" söziniñ mağınası-öz aldına el bolıp, erkin jürgen halıq, -dep jazsa, til mamanı Telqoja Janwzaqov "qazaq" söziniñ birinşi böligi "qaz", "qas" Altay, Oral, Kavkaz tağı basqa türki tilder tobında "erkin", "er", "er jigit" degen mağınanı bildiretinin däleldegen", -dep jazadı. (S.Joldasbekov. "Qazaqstan tarihı" oqulıq. "Mektep" 2010 jıl.

Otandıq turkologiya ğılımınıñ körnekti ökili, akademik A.K.Qwrısjanov öziniñ "Issleodovanie po leksike staro-kıpçakskogo pis'mennogo pamyatnika HIII veka" attı ğılımi eñbeginde "qazaq"söziniñ "erkin", "kezbe", "täuelsiz" degen mağına beretinin lignvistika jolmen,ğılımi negizde tamaşa däleldegen.

Joğarıda keltirilgen ğalımdar pikirin qorıtındılay kele, birer sözben oyımızdı twjırımdasaq: "qazaq" etnonimi "erkin", "er", "täuelsiz", "erikti adamdar" degen mağına beretin köne türki sözi bolıp şığadı.

Qazaq halqınıñ tarihın söz etkende qazaq halqın qwraytın üş jüzdi, yağni Wlı jüz, Orta jüz, Kişi jüzderdi aytpay ketu mümkin emes. Köptegen zertteuşiler qazaq "jüzderin" arabtıñ "djuz" - bir närseniñ bastı böligi, "tarmaq" degen sözdermen säykestendiredi. Qazaq jüzderiniñ payda boluı turalı naqtı derekter joq. Osı uaqıtqa deyingi zertteuşiler "jüz" mäselesiniñ tolıq, jan-jaqtı zerttelmegenin moyınday otırıp, özindik qorıtındılar jasaydı. Mäselen, N.A.Aristov,  G. N. Potanin sekildi zertteuşiler jüzderdiñ şığuın halıq arasındağı keñ taralğan añız äñgimeler negizinde tüsindiredi.Bwl avtorlardıñ aytuınşa qazaqtıñ üş jüzi bir adamnıñ üş balasınan tarağan. (G. N.Potanin. Kazak-kirgizskie i altayskie predaniya,legendı i skazki. Aristov. N.A. Zametki ob etniçeskom sostave tyurkskih plemen i narodnostey.)

Qazaq degen bir adamnıñ Aqarıs, Bekarıs, Janarıs attı üş balasınan qazaqtıñ üş jüzi taraydı degen añız äñgimeler köptegen rulıq şejireler men el arasında auızşa aytılatın äñgimelerde küni büginge deyin kezdesedi. Qazaq degen bir adamnıñ Aqarıs, Bekarıs, Janarıs attı üş balasınan qazaqtıñ üş jüzi taraydı degen twjırımdar, bügingi sauattı da bilimdi köpşiliktiñ ğılımi swranısın qanağattandıra almaytını özinen-özi tüsinikti jağıday. Qazaq jüzderi bir adamnıñ üş balasınan tarağan degen twjırımdı biz, añız äñgimelerge negizdelgen topşılaular qatarına jatqızamız.

Ğalımdar S.A. Amanjolov (Voprosı dialektologii i istorii kazahskogo yazıka. A-Ata,1959g.) jäne G.M. Ädilgereevtiñ (K istoriy obrazovaniya kazahskogo naroda. K.A.N."Habarşı" 1951 j) ğılımi eñbekterindegi pikirleri boyınşa qazaqtıñ üş jüzi erte türki däuirinde bastalıp, X-XI ğasırlarda ayaqtaladı. V.V. Vil'yaminov-Zermov, M. Krasovskiler qazaq jüzderi XV-XVI ğasırlar şeginde,qazaq handığınıñ negizin qalağan üş wlıstıñ territoriyasında qwrıldı dese, Ş. Uälihanov qazaq jüzderiniñ şığuın Altın Ordanıñ bölşektenuimen baylanıstıradı.

Al, Bartol'd geografiyalıq erekşelikterge say, köşpeli mal şaruaşılığınıñ jağdayınan tuındağan,-deydi.

I.Vyatkin jüzderdiñ payda boluına ekonomikalıq jäne sayasi jağdaylar äser etken dese, T.I.Sultanov qazaq jüzderiniñ payda boluı jöninde naqtı jazba derekterdiñ joqtığın moyınday otırıp, qazaq jüzderi şamamen XV ğasırdıñ ekinşi jartısında wlıstıq jüyeniñ ornında payda bolğan degen boljam aytadı. (Sultanov T.I. "Koçevıe plemena Priaral'ya v XV-XVIIv-v. Moskva.1982 g")

Qazaq jüzderiniñ payda boluı jöninde ğalımdar arasındağı pikirler ärtürli bolğanımen, "jüz" söziniñ anıqtaması jöninde ğalımdar arasında talas joq, kerisinşe olar bir auızdan ortaq pikirge keledi. Ol pikir mınanday: "Jüz- XV-XVI ğasırlarda qazaq handığınıñ aymaqtıq-äkimşilik böligi retinde qalıptasqan taypalıq-rulıq birlestikter." (Arğınbekov. H.L,Mwqanov. M.S. Vostorgov. V.V. Qazaq şejiresi haqında. Almatı, 2000j)

Joğarıda atalğan ğalımdardıñ derekteri men däleline süyene otırıp,mına toqtamğa kelemiz. Ol: qazaq halqın qwraytın üş jüz, qazaq şejirelerinde aytılıp jürgendey tuıstıq-genologiyalıq baylanıs emes, ol-territoriyalıq, äkimşilik bölinis.

Sözimiz däleldi bolu üşin, Kişi jüzdiñ altı ata Äliminiñ bir atası-Qarakesek ruı. Al, osı Qarakesek ruı Orta jüzdegi Arğın taypasınıñ qwramında da bar. Ortalıq Qazaqstannıñ oñtüstik-şığıs böligin mekendeytin Qarakesek ruı geografiyalıq jer ıñğayı men sayasi-ekonomikalıq jağdaylarğa baylanıstı birazı Kişi jüz qwramına kirip, köpşilik böligi Orta jüz qwramında qalsa kerek. Ramadan-Kişi jüz "Jeti ru" birlestiginiñ bir ruı. Al, endi nayman taypasınan örbigen Bağanalı ruınıñ bir atası-Ramadan. Sol sekildi Kerey dep atalatın bir ata Nayman taypası işinde Tölegetay qwramında da bar.

Professor S. Amanjolov türli ekonomikalıq jağdaylarğa baylanıstı Törtuıl ruınıñ Arğın men Nayman taypasınıñ qwramına, al Qarakesek ruınıñ Orta jüz ben Kişi jüz qwramına böline kirgenin mısalğa keltire otırıp: "Ishodya iz etih faktov, mojno priiti k vıvodu, çto delenie na juzı (ordı) bılo otnyud' ne po priznaku rodstvo  plemen, a po territorial'nomu ih raspolojeniyu, t.e. v silu edinstvo ekonomiçiskih interesov otdel'nıh rodov i plemen",-(qazaqşası:Osınday dälelder twrğısınan kelgende,jüzge bölinu-taypalardıñ tuıstıq qatınasına baylanıstı emes,ol-taypalar men rulardıñ territoriyalıq jağınan ornalasuı men ekonomikalıq müddelerine baylanıstı boldı. Erkin audarğan N.Mahan.)-dep jazadı. (S. Amanjolov. Voprosı dialektologii i istorii  kazahskogo yazıka.A-Ata 1959g.17 str)

Avtordıñ bwl pikirine bizdiñ öz tarapımızdan qosarımız: Qazaq ru-taypalarınıñ jüzge bölinuine tek qana territoriyalıq jäne ekonomikalıq jağdaylar ğana emes, sayasi-äleumettik jağdaylar da äser etken boluı bek mümkin. Biraq, bwl öz aldına jeke zertteytin bölek taqırıp.

Qazaqstan territoriyasında b.z.d III ğasır men b.z X ğasırında Üysin memleketi, b.z.d III ğasır men b.z VII ğasırında Qañlı memleketi, XI-XIII ğasırlarda Qıpşaq, XII-XIII ğasırda Nayman, Kerey memleketteri ömir sürgeni belgili. Tarihtıñ b.z.b III ğasırı men b.z XIII ğasır aralığında ömir sürgen Üysin, Qañlı, Qıpşaq, Nayman, Kerey sekildi türki taypalarına "jüz" degen wğım tüsiniksiz bolsa, al qazirgi tañda Üysin, Qañlı taypaları Wlı jüz birlestigine, al, Qıpşaq, Kerey taypaları Orta jüz birlestigine kiredi. Osıdan-aq "jüzderdiñ" territoriyalıq äkimşilik bölinisi retinde keyinnen payda bolğanı ayqın körinip twr.

Aristov, Levşin, Haruzin, Grodekov sekildi orıs zertteuşileri Qazaqtıñ üş jüzin öz eñbekterinde starşiy, sredniy, maloy ordı" dep jazadı. Bwl orıs zertteuşileriniñ bilmestikpen aytqan qate twjırımı. Şındığına kelgende, jüzdiñ "ordağa" eş qatısı joq. Olar "orda" dep bıtırañqılıqqa wşırap, joñğar şapqınşılığınıñ twsında üşke bölingen qazaq handığı men sol handıqqa qaraytın qazaq ruların aytıp otır. Al, negizinde qazaq halqınıñ territoriyalıq-äkimşilik twrğısınan üş jüzge bölinui, qazaq memleketiniñ nığayıp, tarih sahnasına şıqqan Kerey, Jänibek, Qasım han twsınan bastau alıp, Haqnazar han men Täuke hannıñ twsında keñinen qanat jayğan. Ol kezde territoriyalıq-äkimşilik jağınan üş jüzge bölingen qazaq halqın bir han basqardı. Qazaq handığınıñ üş jüzge bölinui, Täuke han ölgen soñ, Joñğar şapqınşılığınıñ twsında bolğan oqiğa. Orıs zertteuşileri jazıp jürgendey "jüz" ben "orda"-nıñ arasında eşqanday baylanıs joq. "Orda" sözi "jüz" söziniñ balaması da emes. Orda-hannıñ stavkası ornalasqan orın, al, jüz-taypalıq-rulıq birlestikke negizdele qalıptasqan territoriyalıq-äkimşilik bölinis. Sondıqtan da professor S.Amanjolov:  "Juzı" v istoriçeskoy literature çasto nazıvayutsya "ordami" hotya slovo "juz" samimi kazahami nikogda zamenyalas' slovom "orda",-(qazaqşası:"Jüz"-tarihi ädebietterde köbine"orda"dep ataladı.Biraq,qazaqtardıñ özderi"orda"sözin "jüz" degen sözdiñ ornına eş uaqıtta qoldanğan emes. (Erkin audarğan N.Mahan)-dep jazadı öziniñ "Voprosı dialektologii i istorii kazahskogo yazıka "attı ğılımi eñbeginde. Jüz-söz joq rulıq-taypalıq negizdegi territoriyalıq-äkimşilik bölinis. Bwl dau tudırmaytın şındıq. Qazaq jüzderiniñ "wlı", "orta", "kişi" ataluı, ol-olar ornalasqan territoriyalıq jer japsarınıñ ıñğayına qaray yağni ğılımi tilde aytqanda jer relefine baylanıstı aytılğan boluı mümkin. Su ağını Tyan'-Şan'nan bastau aladı. Wlı jüz ornalasqan Tyan'-Şan', joñğar Alatauı bir sözben aytqanda Jetisu ölkesiniñ jer japsarı biik, joğarıda twr. Sondıqtan da osı ölkede ornalasqan taypalardı "Wlı jüz" dep atağan. Al, "Orta jüz" geografiyalıq jer jağdayınıñ ornalasuı boyınşa qazaq handığınıñ ortasında twr. "Kişi jüz" ornalasqan  Aqtöbe, Oral, Atıraudı bizdiñ el küni keşege deyin "tömen jaq", "tömengi el" dep ataytın.                 Şındığında da Aqtöbe, Oral, Atırau,Jetisu ölkesine qarağanda tömende ornalasqan.Sondıqtan da  olardı "Kişi jüz" dep atağan boluı mümkin. Sonımen, qazaq jüzderiniñ "Wlı", "Orta", "Kişi"dep ataluı,  ol-olar ornalasqan territoriyalıq-geografiyalıq jer relefiniñ jağdayına baylanıstı boluı bek mümkin.

XV-XVI ğasırlarda rulıq-taypalıq negizde territoriyalıq-äkimşilik twrğısınan üş jüzge bölingen qazaq memleketiniñ patriarhaldı rulıq qwrılısı mına tömendegidey boldı. Otbası-Äulet-Ata-Ru-Taypa (jäne taypalıq birlestikter. Mıs: "Jeti ru"degen sekildi) -Jüz-Üş Jüzden qazaq halqı qwraldı. Bir adamnıñ balasınan birneşe otbası taralsa, birneşe otbasınan äulet qwraldı, birneşe äuletten ata, atadan ru qwraladı. Sonda ru degen ne? Ru-genologiyalıq tegi bir, ädet-ğwrpı, senim-tüsinigi, ömir süretin territoriyası, şaruaşılıq jürgizu ädisi birdey adamdar birlestigin ru dep ataymız. Ruğa Otbası, Äulet, Ata birlestigi jatadı.

Al, birneşe rudan qwralğan taypağa ruğa bergen anıqtamanı bere almaymız. Nege? Sebebi, taypalardı tek qana genologiyalıq tegi bir rulardan qwraldı, -desek bir jaqtı üstirt ketip adasamız. Türli tarihi jağdaylarğa baylanıstı, taypalar qwramına özge rulardı kiriktirip otıru, N.A. Aristovtıñ, A. Haruzinniñ jäne professor S. Amanjolovtıñ zertteuleri boyınşa qazaq halqınıñ tarihında jii qaytalanğan oqiğalar.

Taypa qwramına basqa rulardı kiriktirip otırğandıqtan da boluı mümkin, wrpağınıñ genologiyalıq tegi men qan tazalığına sonşalıqtı qatal qarap,jeti atağa deyin qız alıspağan atalarımız,bir taypa qwramındağı eki ruğa qız alısıp, gendik twrğıdan aralasuğa rwqsat bergen.

S. Amanjolovtıñ zertteui boyınşa, Noğay ordası ıdırağan soñ, Qoñırat taypasınıñ qwramına Noğay ordasınan kelgen Mañğıttar men Sañğıttar kiriktirilgen. Mine, osı Mañğıttar men Sañğıttardıñ (Π sekildi) tañbası Qoñırattarmen birdey bolıp,Qoñırat taypasınıñ qwramında Sangıt, keybir derekter boyınşa "Sangik", "Sangıt", "Sanglı", "Sañğıl" bolıp, al, Mañğıttar "Mangıt", "Mangatay", "Mañğıtay" bolıp qatar atalıp jür. (Tañbalar men derekter S. Amanjolovtıñ "Voprosı dialektologii i istorii kazahskogo yazıka", Alma-ata 1959 g eñbeginen alındı. Qazaq ru-taypalarınıñ tarihı. Tama. 1-tom,birinşi kitap, 296-bet. Almatı, "Alaş" tarihi-zertteu ortalığı)

El auzındağı derekterge qarağanda Qoñırat taypasınıñ qwramındağı  Mañğıtay, Sañğıl ruları bwrın bir ata bolıp, keyinnen bölinip qız alısqan.

Taypa tarihın olardıñ qwramındağı rulardıñ tañbaların salıstıru arqılı zerttegen professor S. Amanjolov, Wlı jüz Alban, Suan, Botpay, Siqım rularınıñ Dulat taypasımen baylanısın olardıñ tañbası arqılı ğılımi negizde däleldeydi. (S. Amanjolov "Voprosı dialektologii i istorii kazahskogo yazıka", 12-13-better, Alma-ata 1959 g )

Ädebiet-tarihtıñ körkem şejiresi. Bwl-aqiqat! Biraq, ädebiet tarihi qwjat bola almaydı. Bwl zañdılıqtı da esten şığarmağan abzal. Auız ädebieti ülgileri epostıq jırlar men añız-äñgimelerdiñ tüp negizi-özeginde tarihi şındıq jatuı mümkin. Tek onı jete tüsinu üşin körkemdik şındıq pen tarihi şındıqtı bağamdap ajırata biletindey oquşı boyında näzik säuleli ğılımi tüysik boluı şart. Qazaq auız ädebietinde mınanday añız bar: Oğız hannıñ wlı Kün han maldarı qosılıp, olardı ajırata almay özara daulasıp, soğısa bergen soñ qaramağındağı özine bağınıştı är taypağa özindik belgi-tañba taratıp beripti. Mine, sol Kün hannan alğan tañbanı maldarına basqan Oğız taypaları, qosılıp ketken maldarın tañbası arqılı ajıratıp, tatu-tätti ömir süripti, -deydi añız. Ekinşi bir añızda däl sonday tañba men taypa wranın jäne taypa üşin qasietti bir zattı (tal, qıran qws t.b) qaramağındağı özine bağınıştı taypalarğa Şıñğıs han ülestiripti, -dese, tağı bir añız qazaq ru-taypalarınıñ tañba belgisin Alaşa han taratıptı,-dep,bwğan qazaq dalasınıñ är qiırındağı ru-taypa tañbaları qaşalıp basılğan "Tañbalı tastardı" dälel retinde wsınadı.

Mäsele tañbanı kimniñ taratqanında emes. Mäseleniñ özegi ol-qazaq halqın qwraytın är taypanıñ özine ğana tän belgi-tañbası boluında.

Ru men taypalar öz tañbasın jeke menşik maldarına ğana emes, şekaralıq aumağına jäne bätualı istiñ kelisimi retinde, basqa taypalarmen birge öz tañbaların kelisimge kelgen jerde ornalasqan tasqa da qaşap basqan. Sondıqtan da ol tas "Tañbalı tas" dep atalğan. Ru-taypa tañbaları basılğan däl osınday "Tañbalı tastardıñ" birneşeui qazaq dalasınıñ är qiırında  bar. Är taypa öz tañbası arqılı özin basqa taypalarğa tanıta otırıp, özderi böten tañba arqılı özge taypalardı tanığan.

Däl osı jağday wlı jazuşımız Mwhtar Äuezovtiñ enciklopediyalıq twrğıda jazılğan

"Abay jolı" roman-epopeyasınıñ birinşi kitabında şınayı surettelgen. Jas Abaydıñ äkesi Qwnanbayğa erip, Böjey dauına baylanıstı Qarqaralı qalasına kelgen twsın oqıp körelikşi.

...Abay qora işinde kele jatıp, är toptıñ tws-twsında baylaulı twrğan attarına qarap, sandarınan tañbaların körip, işinen tanıp keledi. "Anau" köz tañba" deytin, qos döñgelek-Arğın, Boşan attarı. Mına bireu "aşamay" tañba Kerey. Al, ana bireu kök at şe? E, e, ol "şömiş "tañbalı-Nayman eken ğoy. Bwl jaqta Naymandar da bar eken-au! "-dedi. Eki jerde araptıñ "şın" äripine wqsas Töre tañbasın da tanıdı. (M.Äuezov. Abay jolı. Birinşi kitap, 78-bet. Almatı, "Jazuşı" 1989j)

Mine, däl osılay är taypa özin jäne öziniñ jeke mülkin özgelerge tanıtu üşin olarğa taypa tañbasın basqan. Taypa tañbası qazirgi tilmen aytqanda, memlekettik eltañba sekildi. Jeke dara onı özgertuge eşkimniñ de qwqı joq.

Bizdiñ köptegen tarihşılarımız taypalar tarihı turalı jazılğan jazba derekter joq dep ökiniş bildiredi. Meniñşe, olar qatelesedi. Taypalar turalı jazbaşa derekter bar! Ol-taypalar tañbası! Taypalar tañbasınıñ ärbir sızığı men qosımşasınıñ özindik belgisi men mağınası bar. Ökiniştisi sol, biz olardı oqi almay jürmiz. Orhon-Enisey jazbaları sekildi, taypa tañbalarınıñ da qwpiyasın aşıp, olardı oqitın kün alıs emes dep oylaymın. Eger biz, taypa tañbalarınıñ qwpiyasın aşıp oqi bilsek, onda wlttıq tarihımızdıñ biz bilmeytin jaña qwpiyaları aşılıp,wlttıq sanamız ölşeusiz biikke köterilgen bolar edi.

N.A. Aristov, A. Haruzin, Levşin, Meyer sekildi orıs zertteuşileri qazaq ru-taypalarınıñ tarihın olardıñ tañbası arqılı zertteuge äreket jasağan. A. Haruzin öziniñ "Kirgizi Bukeevskoy ordı" eñbeginde: "Tamga-ne est' znak sobstvennosti,  a znak rodovoy", -dey kelip: " ...tak, kak ne Levşin ni Meyer izobrajaya tamgi, ih nikakimi  ob'yasneniyami ne popolnyayut",-(qazaqşası: Tañba eşkimniñ jeke menşik belgisi emes, ol-rudıñ belgisi,- dey kelip: "Levşin de,Meyer de tañbalardı surettey otırıp,olardı eşqanday tüsinikpen tolıqtırmaydı."(Erkin audarğan N. Mahanov) - dep, qazaq ru-taypalarınıñ tañbaların erkin tüsinip, tani almağanına ökiniş bildiredi.

"Voprosı dialektologii i istorii kazahskogo yazıka" eñbeginde professor S. Amanjolov N.A. Aristovtıñ qazaq ru-taypalarınıñ tañbaları turalı zertteu eñbegine silteme jasay otırıp, qazaq rularınıñ özara genologiyalıq tuıstığı men baylanısı turalı bılay deydi: "N. Aristov v svoey zameçatel'noy rabote "Zametki ob etniçeskom sostave tyurkskih plemen i narodnostey i svedeniya ob ih çislennosti ("Jivaya starina"vıp III-IV spb.1896 g) namekaya na vozmojnost' nayti glavnıe, osnovnıe rodı ili plemena pri pomoşi sopostovleniya tamgovıh znakov", -dey kele: "Esli eto verno, to suşestvuyuşie rodovıe tamgi doljnı ukazıvat' ot kakih rodov nıneşnie rodovıe edinicı proishodit", - (qazaqşası: N. Aristov öziniñ"Türki halqı  taypalarınıñ sanı men etnikalıq qwramı turalı jazbalar" attı tamaşa eñbeginde ("Jivaya starina" vıp III-IV spb.1896g) rular men taypalardıñ tañbaların salıstıru arqılı bastı ru men taypanı tabuğa mümkinşilik barlığın aytqan",-dey kelip: "Eger bwl dwrıs bolsa,onda qazirgi ru tañbaları,rudıñ qanday rudan şıqqanın körsetip beruge tiis".Erkin audarğan N. Mahan.)-dep jazadı.

S. Amanjolov jäne N. Aristov, A. Haruzin sekildi zertteuşiler taypa tañbaların salıstıru arqılı olardıñ basqa qazaq taypalarımen baylanısın anıqtauğa tırısqan. Qazaq halqın qwraytın ru-taypalar tañbaların bir-birimen salıstıra otırıp zerttegen S. Amanjolov: "Kıpçakov ya sçitayu samostoyatel'nım plemenem. K nim, po moemu, otnositsya iz rodov maloy ordı-tama; syuda nado bılo bı otnesti i Kereytov, poskol'ku oni toje imeyut kıpçakskuyu tamgu", -dese, N.A. Aristov: "Malaya orda i Bukeevskaya "eñbeginde: "Tama po tamge doljen bıt' rodom kipçakskim",- (qazaqşası: Meniñşe,qıpşaqtar özindik taypa.Olarğa meniñşe,kişi ordanıñ tamaları qaraydı. Bwlarğa Kereyitterdi de qosuğa boladı,sebebi olardıñ da tañbası qıpşaqtardıñ tañbasımen birdey,-dese,N. Aristov:"Tama-tañbası boyınşa qıpşaq taypasınan boluğa tiis".(Erkin audarğa N.Mahan.)-dep jazıp, S. Amanjolov pikirin naqtılay tüsedi.Şındığı sol:A. Haruzin, S. Amanjolov zertteu eñbekterindegi qazaq taypalarınıñ tañbalar tablicasında da,basqa eñbekterde de körsetilgen taypa tañbaları turalı derek közderinde Qıpşaqtar men Tamalardıñ tañbaları birdey däl  osınday II qos älipbi bolıp keledi. Sözimiz däleldi bolu üşin A. Haruzin jäne N. Aristovtar jasağan qazaq ru-taypalarınıñ tañbalar tablicasın negizge alğan, S. Amanjolovtıñ qazaq-ru taypalarınıñ tañbalar tablicasına nazar audarayıq.

 

Tañbalar tablicası."Tama" kitabınan alındı.

(Qazaq ru-taypalarınıñ  tarihı. Tama. 1-tom,birinşi kitap, 296-bet. Almatı, "Alaş" tarihi-zertteu ortalığı)

Bayqap otırğanımızday,qazaq ru-taypalarınıñ özara işki baylanısı men tarihın biz tek qana olardıñ tañbaları arqılı ğana anıqtap boljay alamız.

Men osı maqalamdı "Tamalar Arqağa qaşan keldi?"-degen sözben bastap edim.Bwl swraqqa bir jaqtı jauap beru öte qiın.Teginde biz, qazaq halqınıñ ru şejireleri men taypa tarihın söz etkende qazaq auız ädebieti nwsqası men Bartol'd, Radlov, Levşin, Aristov, Haruzin, Meyer sekildi orıs zertteuşileriniñ ğılımi eñbekterine süyene otırıp, qazaq ru-taypalarınıñ şejireli tarihın twñğış ret ğılımi negizde jazğan qazaq tarihınıñ ğalımı Mwhamedjan Tınışbaev eñbekterine soqpay öte almaymız.

M. Tınışbaev öziniñ "Materialı k istorii kirgiz-kazakskogo naroda" attı eñbeginde: "Po kirgizskim (kazahskim N.M) predaniyam Tauke-han soedinil slabıe 7 rodov Sredney ordı v odin soyuz i vklyuçil Mladşuyu ordu ",-(qazaqşası: Qazaq añızı boyınşa, Täuke han Orta jüzdiñ älsiz 7 ruın bir odaqqa biriktirip,olardı kişi ordağa qostı. (Erkin audarğan N.Mahan.) - dep jaza otırıp,ömir süru zañı sonşalıqtı qatal qır tösinde ömir süretin qazaq taypalarınıñ sanı az,älsizdeu jeti ruın Täuke han "Jeti ru" attı bir birlestikke toptastırıp, "Kişi jüzge" qosqanın atap ötedi.

N.A. Aristov: "Levşin pologal,çto men'şaya orda prejde soedinenı iz sil'nogo plemeni alçin i semi malıh rodov kotorıe bıli soedinenı znamenitım v narode kirgizskim (kazahskim. N.M.) hanom Tyavkoyu (Täuke. N.M.) v odno pokolenie. Teper' men'şaya orda obıknovenno delitsya na tri çasti. Pervoe pokolenie alçıni,vtoroe pokolenie bayulı i III pokolenie djetiurug ili semirodskoe,"-(qazaqşası: Levşinniñ oyınşa, kişi orda  mıqtı da küşti Alşın taypası men halıq arasında öte bedeldi,äygili Täuke han biriktirilgen jeti rudan qwraladı. Qazir kişi orda üş bölikke bölingen.Birinşi bölik-alşındar,ekinşi bölik-baywlı, üşinşi bölik-jeti jwrt nemese jeti ru.(Erkin audarğan N.Mahan.) - dep jaza otırıp,Täuke han Orta jüzdiñ jeti ruın "Jeti ru" birlestigine toptastırıp, Kişi jüzge qostı,-degen M. Tınışbaev pikirin öziniñ "Malaya orda i Bukeevskaya" attı eñbegi arqılı naqtılap,däleldey tüsedi. Ayta ketetin bir mäsele: Kişi jüz qwramındağı rulardı tügeldegen Levşin de, Aristov ta alşındardıñ on eki ata Baywlına, al, altı ata Älimniñ Kişi jüz qwramına kiretinin bilmegen.

Qazaq tarihın, qazaq halqın qwraytın ru-taypalardıñ tarihı arqılı zerttegen Levşin, Aristov, Tınışbaevtardıñ jazuına qarağanda, Orta jüzdiñ älsizdeu 7 ruın "Jeti ru"attı birlestikke biriktirip, olardı Kişi jüzge qosqan-Täuke han.

"Jeti ru" birlestigine kirgenge deyin Qıpşaqtarmen tañbaları birdey tamalar Orta jüz qwramında bolsa,onda olar Arqağa eşqaydan da kelmegen, Arqanı erteden mekendep kele jatqan qazaqtıñ köne taypalarınıñ biri bolıp şığadı. Bizdiñ bwl pikirimizdi wlt kösemi, tamaşa enciklopedist ğalım Älihan Bökeyhannıñ mına pikiri rastay tüsetin sekildi.

"Bwrınğı uaqıtta bwl özendi osı küni Perovskige qaraytın Tama da jaylaytın edi. Bağanalı-Baltalı, Tama bwl Alaş han, Joşı han beyiti turalı ne biledi?", -dep jazadı öziniñ "Türik, qırğız häm handar şejiresi" attı maqalasında. ("Qır balası","Qazaq",№12,28.04.1913jıl.Orınbor.)

Eñbekteriniñ köbin "Qır balası" attı ädebi bürkenşik esimmen jazatın Älihan Bökeyhan öziniñ däl osı maqalasında Nayman taypasınıñ Baltalı-Bağanalı ruları men Tama taypası bwrınğı uaqıttan beri Arqa jeriniñ Qarakeñgir özeni boyın mekendeytinin jazğan. "Istoriçeskoe sud'bı Kirgizskogo kraya i kul'turnıe ego uspehi", "Kirgizı", "Materialı k istorii sultana Kenesarı Kasımova", "Rodovıe shemı kirgiz Karkaralinskogo uezda", "Kazahi Adaevskogo uezda" sekildi qazaq halqınıñ tarihı turalı birneşe ğılımi zertteu eñbekteriniñ avtorı, tamaşa tarihşı,enciklopedist-ğalım Älihan Bökeyhannıñ bwl sözi, Tama taypasınıñ Arqa jerin erteden mekendep kele jatqanına dälel bolsa kerek. Wltımızdıñ birtuar darındı wlı,tarihşı-etnograf, jazuşı Aqseleu Seydimbektiñ mına pikiri Tamalardıñ Arqa jerin ejelden mekendep kele jatqan qazaqtıñ köne taypalarınıñ biri ekenin däleldey tüsedi.

Aqseleu Seydimbek: "Tarihi jäne şejire derekteri boyınşa Kişi jüz qwramındağı jeti ata, Jetiru XVIII ğasırğa deyin Orta jüzdiñ qwramında bolğan.Täuke hannıñ twsında memlekettik qwrılımdı şıñdau barısında Orta jüzdiñ Teleu, Ramadan, Tama, Kerderi, Kereyit, Jağalbaylı dep atalatın jeti rulı eli Kişi jüz qwramına qosılğan. Bwl derekti Kişi jüzdiñ hanı Äbilqayırdıñ (1693-1743) aytuında I.I. Tevkeleev keltiredi", -dey kelip: "Täuke han Orta jüzdiñ jeti ruın Kişi jüz qwramına qosqanımen, olardıñ bäri birdey ata-qonısın tastap ketpegen, tipten alğaşqı han jarlığımen köşuin köşkenimen ata jwrtqa qayta oralğandarı da az bolmağan", -dey otırıp, Edil-Jayıqqa üş barıp, üş qaytqan dualı auız Qılışwlı Itemgen bidiñ şejirelik derek sözin mısalğa keltiredi. (A. Seydimbek. "Qarabura" jinağı. 532-533-better.)

Şındığında da, eger Tamalardıñ ata-mekeni Edil-Jayıq boyı bolsa, onda olar jaña jerdi jatırqap Edil boyına üş barıp,üş kelmes edi ğoy. Kişi jüz "Jetiru" bwrın Orta jüz qwramında boldı degen orıs elşisi I.I. Tevkelev jazbalarındağı derekterge senuge boladı. Sebebi, bwl derekterdi I.I. Tevkelev Kişi jüz hanı Äbilqayırdıñ öz auzınan jazıp alğan. Ekinşiden, qazaq dalasında birinşi ret bolıp otırğan elşi I.I. Tevkelev orıs patşasına qazaq halqı turalı swrıptalğan, barınşa senimdi derekterdi jetkizuge tırısatını özinen-özi tüsinikti jağday.

Tarih üşin adamzat türli sebepterge baylanıstı ünemi orın auıstırıp otıratın aua ağını sekildi. Adamzat tarihı – wlı qonıs audarulardan twradı. Bwl – zañdılıq. Sol sebepten de jüz-ru-taypalardıñ genologiyalıq baylanısı emes, ol – ru-taypalardıñ territoriyalıq-äkimşilik bölinisi. Qazaq handığınıñ memeleket bolıp tarih sahnasına şıqqan alğaşqı däuirinde, memlekettik qwrılımdardı küşeytip şıñdau maqsatında bir rudı ekinşi taypa qwramına nemese belgili taypa men taypalar birlestigin territoriyalıq-äkimşilik jağınan bir jüzden ekinşi jüzge auıstırıp otıru qalıptı jağday bolğan. Bwl tarihi-dialektikalıq şındıqtı ärqaysısımızdıñ da jete tüsingenimiz abzal.

Ayta ketetin bir mäsele: eger Tamalar Edil-Jayıqtan Arqağa aua köşip, qonıs audarsa, halıq ömirindegi mwnday kürdeli oqiğanıñ kez-kelgen wlttıñ «tarihi jadısı» bolıp eseptelinetin halıq auız ädebieti nwsqalarınıñ birinde saqtalmay qaluı mümkin emes.

2010 jılı Oñtüstik Qazaqstan oblısı äkimşiliginiñ Respublikalıq «Mädeni mwra» bağdarlaması boyınşa qwrılğan «Qazınalı Oñtüstik» ğılımi zertteu ekspediciyasınıñ qwramında jürgenimizde, köne köz qariyalardan swrastırıp, auızşa-jazbaşa halıq arasında saqtalıp qalğan türli ädebi nwsqalardı qanşa jerden şwqşiya zerdelesek te, Tama taypasınıñ Arqağa qaşan kelgeni turalı naqtı däleldi-derekti kezdestire almay, salımı suğa ketkendey bolğan. Arqağa Tamalar eşqaydan da kelmegen-au, - degen küdikti oy sol kezden bastap qılañ bergeni ras. Belgili tarihşılardıñ Tamalar turalı ğılımi-zertteu eñbekteri sol küdigimizdi rasqa şığarıp twrğanday.

Sonımen Tamalar Arqağa qaşan kelgen? Bwl swraqqa Levşin, N. Aristov, M. Tınışbaev, A. Haruzin jäne S. Amanjolovtardıñ ğılımi-zertteu eñbekteri men I.I. Tevkeleev, Ä. Bökeyhan, A. Seydimbek derekterine süyene otırıp aytarımız; Qıpşaq taypasımen tañbası birdey, bir kezde Orta jüz qwramında bolğan Tamalar, Arqa jerindegi Qarakeñgir, Sarısu özenderi boyın ejelden mekendegen qazaqtıñ köne taypalarınıñ biri, - degen toqtamğa kelemiz. Tügel sözdi  tübirimen aytsaq: Arqağa Tamalar eşqaydan da kelgen joq. Sebebi, Arqa jeri – Tamalardıñ ata-mekeni. Bwl – ğılımi negizde däleldengen aqiqat dünie!

Nwrğali Mahan

Abai.kz

31 pikir