Beysenbi, 14 Qaraşa 2019
Qayratker 3840 28 pikir 10 Qazan, 2019 sağat 11:51

Kemeñger Kekilbaev keñistigi

Redakciya: Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik hatşısı Qırımbek Köşerbaevtıñ kemeñger jazuşı Äbiş Kekilbaev turalı maqalasın «Egemen Qazaqstan» gäzeti jariyalaptı. Atalğan maqalanı biz öz oqırmandarımızğa da wsınğandı jön kördik. 


«Jerastı qozğalıstarınıñ älde bir siqır qwdiretimen ğayıptan payda bolıp, keyin keñ älemniñ törinde mäñgi baqi ornap qalatın aqar-şaqar asqar şıñdar siyaqtı adamzat aldındağı qadir-qasieti tek bir ğana ğwmırdıñ auqımımen ölşenbeytin elden erek eresen twlğalar jwmır bastılar arasında da wşırasadı. Onday sirek tuatın adamnıñ önegeli ömiri baqilığı men bayandılığı jağınan ölmes-öşpes tabiğattıñ özimen ğana bäsekege tüse aladı».

Bwl – kemeñger Äbiş Kekilbay­wlınıñ wlı oyşıl, klassik jazuşı Lev Tolstoyğa arnağan maqalasınıñ bastauı. Şını kerek, osınau oy-tolğau qaytalap oqığanda Äbekeñniñ özine arnalğanday äser qaldıratını ras.

Äbiş ağanıñ tarihi twlğası, birtuar bolmıs-bitimi, oyşıl bey­nesi, qayratkerlik kelbeti turalı saliqalı pikirler, parasattı pa­yımdar ruhaniyatımızda az aytılğan joq. Uaqıt ötken sayın tau-twlğanıñ twñğiığına boylap, ayaulı perzentiniñ qıran samğauın saraptap, tarlanboz şandozdıñ ğwmırbayanın tarazılaytın eljiregen eliniñ jürekjardı pikiri, közkörgenderdiñ kündeligi tua beretin boladı. Özimiz de büginderi küni keşe qasımızda birge jürgen qabırğalı qayratker, sañlaq sanatker, marğasqa qalamgerdiñ mağınalı ğwmırınıñ sır-sımbatı jöninde jii oylanatın boldıq.

Qazaq ädebietiniñ «Altın ğasırı» atanğan XX ğasırdıñ 50-60-jıldarı ädebiet älemine bir şoğır talanttar keldi. Solardıñ arasında tırnaqaldı tuındısı «Altın şuaqpen» ädebiet älemine bölek äser äkelgen Äbiş Kekilbaevtıñ ornı bölek edi. Şağalası tolqınğa erkelep, tolqını kökke tulağan asau teñizdiñ wlı – Äbiş ädebiet esigin öleñmen aştı.

Söz öneriniñ qaqpasın öleñmen qağıp, keyin körkem prozada älemdik mädeniet qazınasına mol üles qosqan Äbiş Kekilbaev qalamgerlik quatı mol, kesteli söz şeberligi joğarı talanttı twlğa, köp qırlı suretker edi. Söz öneriniñ tizginin wstağan ärbir suretkerdiñ eñ asıl armanı men maqsat-müddesi öz halqın älemge tanıtu bolsa kerek. Bwl twrğıda Äbiş borışı ötelgen baqıttı jazuşı. Onıñ qalamınan tuğan şığarmaları älemniñ birneşe tilderine audarıldı. Öz halqınıñ talaylı tağdırın, jürip ötken jolın, mwñı men sırın, janı men arın, twtas tabiğatın törtkül düniege tanıttı. Körnekti jazuşı Kekilbaevtıñ mwrası – wlttıq intellektualdıq qazınağa aynaldı. Bir ğana mısal, 1982 jılı ädebiettiñ ğasırlıq kezeñin saralap otıratın Europanıñ wyımı şığarğan «Soñğı jüz jıldıqtıñ ataqtı jüz qalamgeri» degen portret-plakatta Tolstoy, Äuezov, Dostoevskiy, Çehov, Markes, Heminguey, Paustovskiy, Fedin, Aytmatov, Ğamzatov sındı älemdik twlğalar qatarınan Äbiş te orın aldı. Nemistiñ kitap baspası jürgizgen saualnama-hattamasında «XX ğasırdıñ tañdaulı jazuşıları» tizimine de endi. Söytip tañdamalı tuındıları älem jazuşıları men sınşılarınıñ nazarın audardı, şoqtığı biik şığarmaşılığı joğarı bağalandı.

Äbiş äleminiñ minsiz som qwyılısı da, tabiği qwnarlı qwrılısı da, fenomendik qwbılısı da – onıñ aq rauşan nietinde, jürek tazalığınıñ jwpar şırayında. Ol kisi ne jazsa da, ne aytsa da, nemen şwğıldansa da, aqiqattan aynalıp ötpeudi mwrat etetin. Adamgerşilik, moral'dıq-guma­nistik qwndılıqtardı özi şwğıl­danğan salanıñ barlığına altın arqau ete bildi. Şındıq pen şınayı­lıqtı, adaldıq pen aqiqattı twğır etken turaşıl jolı ärdayım halıqtıñ müddesinen, memlekettiñ müddesinen şığatın.

Äbekeñ köziniñ tirisinde-aq zañğar jazuşı, oyğa kenen parasat iesi re­tinde moyındalğan sirek twlğanıñ biri. Osılay mäñgilik ömirdi añsağan Qorqıt, ajaldıñ aldın alğan Qoja Ahmet YAsaui, jerwyıqtı izdegen Asan qayğı, halqınıñ kemeldigin añsağan Abay, elin älemdik örkenietke jetele­gen Mwhtar Äuezov sekildi tau twlğa­lardıñ qatarına qalamımen ğalamğa izgilik tilegen Äbiş Kekilbaev ta qosıladı.

Öz basım Äbiş Kekilbaywlı sındı san qırlı talant iesimen, parasatı men izgiligi jarasqan bilimdarmen, eljandı degdarmen jeke tanıstıqta, adami sıylastıq-qimastıqta birge ötkizgen däurenimdi eren baqıttı şağıma balaymın. Kökşulan teñizde alıp kemeniñ jüzgeni qanday baysaldı da bayıptı bolsa, kemeñger Äbekeñniñ aqıl-oy tebirenisi de jwrttı lezde ruh tolqınımen şarpıp, ädemi äserge qaldıratın. Elimiz egemendik alğan toqsanınşı jıldardıñ basınan-aq talay märtebeli auditoriyanı wr­şıqtay iirip, uızday wyıtqan bayan­damaları, körkem sözde olja, kösem­sözde jorğa salğan dañğıl önerpazdığı aybındı Alaş eliniñ müddesin jaña twrpattağı zaman men qoğamnıñ betbwrıs toğısında tarazılap taldağan, ruhani ömirimizdi tületuge serpilis pen silkinis tudırğan dünieler bolatın.

Qalıñ jwrtınıñ kökiregine ruh qwy­ğan sırlı sözderi Qazaq eliniñ täuel­sizdigin däriptep, azat oyın şıñ­dap, memleketimizdiñ qalıptasuına när berip, zañ tüzimin jetildiruge, halıqaralıq qauımdastıqta layıqtı ornın enşileuge zor üles bop qosıldı.

Daladay daliğan keñ mol pişilgen dañğayır darın ädebiet pen önerdiñ barlıq salasında jasampazdıqpen eñbek etti. Kino men teatr öneriniñ qıruar mäselesine jastıq jigermen dem berdi. Zäru taqırıptar men şırğalañ dramalarğa swranıstı qamtamasız etuge küş salıp özi de jazdı, älemdik klassikadan tartımdı audar­malar jasadı. Täuelsizdik twsında jırmen tolğağan «Abılay han» draması – azattıq jolında arpalısqan handarımız ben batır­larımızğa, bilerimiz ben igi-jaq­sı­la­rımızğa zerli sözben twrğızılğan jauhar eskertkiş. Asıl sözdiñ has zergeri poeziya, proza, kösemsöz, sın, saparnama, poeziya, proza, küy men san aluan körkem önerdiñ öristi tabiğatın tüsindirgen saraptama zertteulerdi jazıp artına önegeli mektep qaldırdı.

Äbiş ağanıñ şeşendik kümbirinde aq dombırasın qaru etken Abıl küyşiniñ mıñ qatparlı äuen ırğağı, Aqtan bastağan jıraulardıñ tökpe jırınıñ twñğiıq sarını, kaynozoy zamanınıñ tirşilik tabınıñ elesi qalğan Mañğıstau dalasınıñ sağım mwnarı aldıñnan eskendey tılsım qatpar seziledi emes pe?!

Qoğam men zamannıñ, äleumet pen sayasattıñ şirıqqan keleli mäsele­lerin täuelsiz memlekettiñ ruhani ideologiyalıq näri retinde wtımdı twjırımdağan publicistikalıq şığarmaları oyşıldıq mazmwnı qoyu, körkemdik lebi quattı boluımen erekşelenedi. «Talayğı Taraz», «Şandoz» jinaqtarı tarih pen tanımdı, mädeniet pen ejelgi önerdiñ qwpiya sırın wştastırğan zamanaui oy-tanımğa jaña bağıt äkelgen dünieler. «Sır deste» degen atpen oy-tolğauları, esse, estelik, söylegen sözderiniñ bes tomdıq arnayı jinağı jarıqqa şığuı – qazaq kösemsöziniñ kökjiegin keñitken mwnaralı biikter.

Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ senimdi serikteriniñ biri de, biregeyi de bolğan ol täuelsiz elimizdiñ sayasi-ruhani bet-beynesin qalıptauğa öz qoltañbasın qaldırdı. Onıñ El­basınıñ şeşimimen egemen elimizdiñ jılnamasında alğaş ret «Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti – Elbası Nwrswltan Nazarbaev» orde­nimen marapattalğanı, mereyli jetpis jasqa tolğanda «Qazaqstannıñ Eñbek Eri» atağınıñ twñğış iegeri atanuı – Elbası Nwrswltan Äbişwlınıñ qay­ratker qalamgerge degen ayrıqşa ınta-ıqılası, sol arqılı wltımız­dıñ ädebieti men önerine degen tereñ süyispenşiliginiñ ayqın däleli tanıl­ğanday. Osınıñ barlığı Äbiş ağanıñ el, wlt aldındağı eren eñbeginiñ bağalanğandığı edi.

Kezinde elimizdiñ Parlament Sena­tında qızmettes bolıp sıylasqan, büginde kemeñger Kekilbaevqa arnalğan mereytoylıq igilikti isterdiñ bastauında twrğan Qazaqstan Prezidenti Qasım-Jomart Kemelwlı Toqaevtıñ zañğar jazuşınıñ 80 jıldıq is-şarasınıñ şımıldığın aşqan sözinde qayratker qalamgerdiñ twlğasına riya­sız bağa berip «Äbiştanu endi bas­taldı» deui – tereñ filosofiyalıq-bağdarlamalıq mänge ie.

Şın mäninde, eliniñ ıqılasına ie bolğan eñseli qalamgerdiñ ärbir mereytoyı jas wrpaq üşin tağılım men önegege ie aytulı qwbılısqa aynaluı tiis. Olay bolatını Äbişti tanu – onıñ mwrasın tereñ igeru, oy-parasatına şomu, qazaq halqınıñ dana dästüri, bauırmaldığı men otan­süygiş sezimin tületumen, tügendeumen teñ ğibrattı şara.

Büginderi elordamızdan bas­tap, oblıs-oblıstarda ayşıqtı bas­qosu, alqalı jiındar, ğılımi konferenciyalar jüyeli wyım­das­tı­rılıp jatır. Marğasqa söz zergeriniñ ruhın wlıqtay tüsu maqsatında türli ruhani nısandarğa, dañğıldar men köşelerge esimin beru bastaması şeşimin tauıp otırğanı – eldigimizdiñ önegeli de öreli belgisi.

Äbekeñmen emen-jarqın didarlasıp birge ötkizgen säuleli sätter, şuaqtı künder sanadan öşpek emes. Öziniñ azamat bolıp qalıptasuına, qalamgerlik soqpaqqa tüsuine tirek bolğan baspaldaqtardı ol wdayı jılı sezimmen eske alıp otıratın. Onıñ kisilik kelbetin qalıptastırıp, aqındıq albırt sezimin wştağan altın wya auılı, ösken öñiri, kökiregi dañğıl qarttar, aq jaulıqtı meyirban analar edi. Älbette, bwl turalı ol jas kezinen beri twraqtı jazıp keldi, ekeuara nemese köpşilik aldındağı qızıqtı äñgimeleriniñ taqırıbı da negizinen osı töñireginde edi.

Tuğan ölkesine degen sağınışın, sanasın tım erte eseytken swrapıl soğıs jıldarı turalı şıtırman estelikterin ğwmırınıñ soñına deyin bir ret te sarqıp tügese almay ketti. Äbiş Kekilbaywlı ädebiet älemine ruhı eşqaşan mwqalmaytın, ar-namısqa adal keyipkerler galereyasın sıyladı. Äbiş Kekilbaywlınıñ twlğatanu, däuirdi tanu salasındağı jaz­bala­rınıñ özi – alıp bir Şoğır. Tarihi darabozdarımızdıñ esimderin el jadında jañğırtudağı eñbegi wşan-teñiz. Aytulı tarihi twlğa­lardıñ kökirek tükpirine psihologiyalıq qırağılıqpen, matema­ti­kalıq däldikpen üñilip, oqırma­nına şıtırman minezdi şınayı obraz etip wsınadı. Şıñğıs han, Ämir Temir, Äbilqayır han, Abılay­ han twlğaları şirıqqan tartıs, kürdeli bitim-bolmısımen ejelgi tarih­tıñ qaytalanbas şıtırman oqiğa­sımen bügingi bizdi betpe-bet qaldırıp, oñaşada oy tüyuge şaqıradı.

Daraboz suretker üşin ruhani kemeldilik – ar tazalığı, sezim şınayılığı, mwrat twrlaulılığı boldı. «Arlı adam – eñ küşti adam.Öytkeni ol ötkinşi baqıttıñ, ötkinşi qayğınıñ ırqına moyınswnbaydı. Sondıqtan da onıñ tağdırı qiın boluı, auır boluı mümkin, ökinişti boluı mümkin emes» degen oyğa şübäsiz berik edi.

İlim-bilimge qwştarlıq, arlı adamdı ardaqtau, tarihi zerdeni jañğırtu, asıl mwrattan taymau sekildi qasietteri jöninen büginderi qalıñ oqırman habardar. Osınau erekşelikterdiñ bala kezden-aq tal boyına dendep enuine türli sebeptermen Jaratqannıñ özi wdayı qoldap, jebep otırğanday. Auılına ken qazuğa kelgen türli ekspediciyalarğa ilesip aylap, aptalap jorıq saparğa ketuge qanşalıqtı qwştarlıq pen qajırlı tözim qajet deseñizşi?! Balalıq köñilmen äuestengen ken barlau käsibi danalıqqa qadam basqan şağıñda baba tarihtıñ sırın aşıp, adam janınıñ kenin qazuğa septesken sıñaylı.

Ädette Äbiş ağa söylegennen keyin köptegen oqımıstı, ğalımnıñ özderi biletin taqırıptan tosılıñqırap qalatınına nemese siltidey tınıp tañırqaumen şekteletinine talay kuä bolğanbız. O kisi bayandağan kezde anıqtıñ özi ayqındanıp, dwrıstıñ özi tüzulenip ketkendey körinetin. Bayandauşınıñ däleldilik, däyektilik qasieti zor boluı – tıñdauşınıñ baqıtı. Öytkeni Kekilbaev keñistigi tıñdauşını izgilik pen ruhani kemeldenuge şaqıradı.

Äbiş Kekilbaywlınıñ ädebiettegi san salalı mwrasımen qatar memleket isindegi mwratına qatıstı keñinen toqtala alamız. Ol tipti qalamgerlik qwdiretpen özge dünieni jiıp qoyıp dara şwğıldanğan kezi sirek. Şığarmaşılıqpen köbine jwmıstan keyingi eki-üş sağatta nemese kezekti eñbek demalısında aynalısıp jüretin. YAğni, wlan-ğayır önikti eñbegin qağaz betine qajırlı da orasan eñbekqorlıqpen tañbaladı. Bwdan jazu ataulığa adaldığı, qalam quatına senimi ayqın añğarıladı. Äytpese memlekettik basqaru isindegi jetistigi men belsendiliginiñ özi-aq bir adamnıñ ğwmırına jetetindey edi.

Ärine ädebiettegi Äbiş pen sayasattağı Äbiştiñ arasında edäuir ayırmaşılıq bar ekeni ras. Biraq maqsat-müddesi bireu edi. Ädebietşi Äbiş – wltjandı, sayasatker Äbiş – memleketşil. Ol osı eki mindetiniñ de auırlığın armen, salmağın sanamen, ölşemin öremen köterdi. Bügilmes berik, bögelmes bayıptı Äbekeñ – ğajap suretker, swñğıla saya­satker, bilikti basşı, qay qalıpqa salsañ da qayıspas qara nar bolatın. Äbiştanudıñ tereñ tağılımı osında jatır.

Älbette, äriptes zamandastarı arasında Äbekeñniñ memleket qızmetine aralasuı ärkelki qabıldandı. Onıñ ädebietpen basıbaylı aynalısqanın qwba-qwp köruşiler köp ekeninen habardarmız. Bwl jayttı öz sözderinen de añdauşı edik. Degenmen, biz bwl jerde atalğan ahualğa baylanıs­tı bağa beruden, pikir qaldırudan aulaqpız. Ärkimniñ, äsirese Äbiş ağa sındı alıp sanatkerdiñ, dañğayır darın iesiniñ qabileti kämil jetetin san salalı istermen şwğıldanuğa äbden haqısı bar. Zañğar jazuşınıñ Qazaqstan Respublikasınıñ Joğarğı Keñesin basqaruı, Memlekettik hatşı lauazımın aytarlıqtay uaqıt boyı atqaruı bile bilgenge jeñil şarua emes. Äbekeñ jazudağı aq-adaldıq kredosın memleket qızmetinde de qatañ wstandı. Basqaday boluı mümkin emes edi. Öz keyipkerleriniñ ruhtı, arlı adam boluın közdegen jazuşı memleket qızmetinde otırıp ta aqiqat jolın tañdağan abızdıq saf minezinen aynımadı. «Qanday lauazım iesi de öz ökilettigi ayasınan aspauı kerek. ...bizdiñ eşqaysımızdıñ zañnan asqan qatal, ne zañnan asqan keñpeyil boluğa haqımız joq» deytini sondıqtan.

Birtuar suretker Äbiş Kekilbaev­tıñ jazğandarın qaytalap oqıp twru bärimizdi ruhani şıñdaluğa, kemeldenuge ündeydi. Kekilbaev keñis­tigin oyşa şolğanda biz de abız ağanıñ kökeyimizde jattalğan nemese kitaptarında qattalğan keybir pa­yımdarına oralıp soğıp otırdıq. Ağamızben mereyli jası qarsañında qayta bir didarlasıp, swhbattasqanday äserde boldıq.

Äbiş – qazaqqa ortaq twlğa. Qazaqstannıñ qay aymağı da Äbişti öz wldarınday süydi, qwrmettedi, maqtan twttı. Suretkerdiñ özi de qazaq dalasın janınday jaqsı kördi, är öñir oğan öziniñ tuğan topırağınday, asıl twmarınday körinetin. Sondıqtan bolsa kerek, twtas qazaq tarihın, onıñ ötken ömirin tereñ biletin swñğıla edi Äbiş ağamız.

Äbiş ruhı qazaqtıñ mäñgi janında häm jadında. Abız añızğa aynaldı. Qalamğa – qanat, ğalamğa – ğalamat, kemge – tilek, elge – tirek, wltqa jürek bolğan bolmıs iesi wrpaqtı jebegen babası Qorqıt, atası Pir Bekettey endi özi de wltına wran boları kämil. Sol arqılı jwrtınıñ jüreginde, eliniñ esinde mäñgi jasay beredi.

Qırımbek Köşerbaev,

Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik hatşısı.

Abai.kz

28 pikir