Biyl qazaq tarihynda erekshe manyzdy mereytoy – úly memleket jәne qogham qayratkeri, Alash qozghalysynyng negizin qalaushylardyng biri, sayasy jәne qoghamdyq oidyng reformatory Álihan Bókeyhannyng tughanyna 160 jyl tolyp otyr.

Onyng ómiri men qyzmeti – últ namysyn qorghaudyng aiqyn ýlgisi, qazaq tarihynda tereng iz qaldyrghan túlgha.

Álihan Bókeyhan 1866 jyly dýniyege keldi. Sol zamandaghy Qazaqstan – Resey imperiyasynyng qúramynda, últtyq sana men qúqyqtardy qorghau qiyn kezende edi. Osy qiyndyqtargha qaramastan, Bókeyhan qazaq halqynyng bilimin, mәdeniyetin jәne últtyq birligin saqtau jolynda ayanbay enbek etti.

Onyng ómirlik ústanymy – últ namysyn qorghau, halyqtyng qúqyqtaryn qorghau jәne qazaq jastaryn bilimge baulu. Bókeyhannyng eng kórnekti qyzmeti – Alash partiyasy arqyly qazaq avtonomiyasyn qúrugha úmtylysy. Ol partiyanyng jetekshi mýshesi retinde halyqtyng sayasy qúqyqtaryn qorghap, Resey imperiyasy tarapynan jasalghan qysymgha qarsy kýresti. Alash qozghalysy tek sayasy maqsat qana emes, últtyq mәdeniyet pen bilimdi damytu, tarihy múrany saqtau baghytynda da júmys istedi. Álihan Bókeyhan ózining maqalalary men enbekteri arqyly qazaq ziyalylary men qoghamgha oy saldy, últqa degen jauapkershilikti dәriptedi.

Bókeyhannyng ghylymy jәne әdeby múrasy da aitarlyqtay. Ol qazaq qoghamyndaghy әleumettik mәselelerdi zerttep, halyqqa bilim beruding manyzdylyghyn ýnemi algha tartty. «Últtyng kýsh-quaty – biliminde» degen kózqarasy býgingi kýnde de ózektiligin joghaltqan joq. Onyng maqalalary men zertteuleri qazirgi tarihshylar men qoghamtanushylar ýshin bagha jetpes derek kózi bolyp tabylady.

Álihan Bókeyhannyng sayasy jәne qoghamdyq qyzmeti qazaq últy ýshin ýlken sabaq. Ol últ birligin saqtau, әdildik pen qúqyqty qorghau jolynda ózining býkil ómirin arnady.

Bókeyhannyng iydeyalary býgingi Qazaqstanda da manyzdy: últtyq sana men patriotizmdi qalyptastyruda, elding bolashaghy ýshin úrpaqty tәrbiyeleude qoldanyluda. Mektepter men uniyversiytetterde onyng ómiri men enbekteri sabaq retinde oqytylady, muzey ekspozisiyalarynda tanystyrylady, al qoghamdyq sharalarda onyng ýlgisi nasihattalady.

160 jyldyq mereytoy – tek tarihy datany eske alu ghana emes, últqa qyzmet etu, elding bolashaghy ýshin enbek etu iydeyasyn janghyrtu. Bókeyhannyng múrasy bizge ózining últtyq sanasyn qorghaudyn, әdildik ýshin kýresudin, el taghdyryn oilaudyng manyzdylyghyn kórsetedi. Ol – últ namysyn qorghaushy, tarihy túlgha jәne qazirgi Qazaqstan ýshin ruhany ýlgi.

Álihan Bókeyhannyng ómiri men qyzmetin zerdeleu arqyly biz úrpaqqa sabaq beremiz: óz elin sýng, onyng mәdeniyeti men tilin saqtau, әdildik pen patriotizm jolynda enbek etu – әr adamnyng boryshy. Sol sebepti 160 jyldyq mereytoy – tek ótkendi eske alu emes, býgingi jәne bolashaq Qazaqstan ýshin manyzdy oy salatyn kezen.

Bókeyhannyng iydeyalary ómirshen, onyng múrasy býgingi úrpaqqa últtyq sana men azamattyq jauapkershilikting kýshti ýlgisi bolyp qala beredi. Biz onyng ómirin, qyzmetin jәne últtyq múrasyn zerttey otyryp, keleshekke baghdar alamyz, últ namysyn qorghau jolynda onyng iydeyalaryn jýzege asyramyz.

Baghlan Tashimov

Abai.kz