Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Alaşorda 2708 8 pikir 17 Qazan, 2019 sağat 13:05

Wlt-azattıq köterilisterin äli künge orıs arhivine süyenip zerttep kelemiz

Kirisu (Bası)

Ädette qarapayım türde oylansañ bizge deyingi zertteuşiler aşıluğa tiisti jañalıqtıñ bärin tındırıp tastağan siyaqtı seziledi. Biraq, ğılım qaşanda jañalıqtı, jandanudı qalap twratının jasıra almaymız. Sonday-aq, memleket, qoğam, adam ömiriniñ özgeruine say jaña ideyalar jarıqqa kelip, adamzat örkenietin örge ozdıratın ğılımi dünieler jarıqqa şığıp otıradı. Osı twrğıdan kelgende, basqa qoğamdıq ğılımdar sekildi Ortalıq Aziya elderindegi jurnalistika da qalıptasu, damu procesin bastan keşti. Eger jurnalistikasınıñ jekelegen elementteri Ortalıq Aziya elderinde HİH ğasırda körine bastadı desek, HH ğasırda bwl ğılım salası baspasözdiñ tüleuine qatıstı sol twstağı qoğamnıñ barlıq salasına ıqpal ete bastadı.

Qazaq halqınıñ talanttı perzenti Ahmet Baytwrsınovtıñ: «Gazet – halıqtıñ közi, qwlağı häm tili» degen naqıl sözi bar. Demek, baspasöz är däuirde, är kezeñde, är jağdayda halıqtıñ aynalasında bolıp jatqan dünieni köruine, onıñ san türdi bazınasın estuge jäne sol twrğıdağı jwrttıñ pikirin jalpaq älemge jetkizuge barınşa eñbek etti. Ökinişke oray, Keñestik rejim Ortalıq Aziya elderindegi HH ğasırdıñ basında şıqqan keybir gazet jurnaldardı köruge, ondağı tarihi, tanımdıq, aqparattıq dünielerdi paydalanuğa tiım saldı. Esesine, Keñes Odağı ıdırap, Ortalıq Aziyadağı birqatar elder täuelsizdik aluına baylanıstı jetpis jıl boyı zertteuşilerge qol jetimsiz bolıp kelgen dünieler aşıqqa şığa bastadı. Tipti, täuelsizdikten keyin tarihtıñ keybir aqtañdaq betterin qayta qarap, zertteuge mümkindik tudı. Sol qatarda HH ğasırdıñ basında, dälirek aytsaq, 1916 jılı Ortalıq Aziyadağı birneşe memleketti qamtığan wlt-azattıq köterilisi turalı da tıñ izdenisterge jol aşıldı. Tarihşı ğalımdar men jazuşılar osı bağıtta bilek sıbana eñbek etip, arhivtı aqtarıp-töñkerip, köptegen qwndı dünieni halıq tarazısına wsındı. Sonımen atalarımız jasağan erlik kürestiñ täuelsizdik jolındağı wmtılıstarğa jasağan äseri alğaşqı adımda ayqındaldı. Söytip 1979 jılğı «Qazaq SSR tarihındağı» jäne 1916 jılğı köterilis jeñil-jelpi söz bolğan «Qazaq sovet enciklopediyasındağı» 1916 jılğı wlt-azattıq köterilis turalı aytılğan jeñil-jelpi pikirlerge nükte qoyıldı. Tarihtıñ basqa da qwpiya betteri aşıla tüsti.

Ökinişke oray, Ortalıq Aziyanıñ är öñirinde orın aldğan köterilistiñ sipatı, damuı, nätijesi turalı sol twstağı baspasözde jarıq körgen maqalalardı toptastırıp, publicistiqalıq eñbekterdi jurnalistikalıq izdenu arqılı tanuğa erinşektik tanıtıp kelemiz. Köp jağdayda baspasözdi ğılımi twjırımı älsiz dep qarau nemese baspasöz materialın mezgildik önim retinde bağalauda ädettenip qalğanbız. Sondıqtan tarihşı ğalımdarğa erik berip, şañ basqan arhivterge jüginemiz. Mwnı joqqa şığarmaqşı emespin. Alayda 1916 jılğı köterilis twrğısınan kelgende, ötken ğasırdıñ 1910 – 1925 jıldar aralığındağı qazaq, qırğız, wyğır, özbek tilderinde şıqqan gazet-jurnaldardağı köteriliske qatıstı jariyalanımdardı zertteudiñ qajettiligi basım dep sezindim. Porfessor M. Qoygeldievtiñ payımınşa: «...gazet materialdarı HH ğasırdıñ alğaşqı jiırma jıldığındağı qazaq qoğamında bolıp ötken türli qoğamdıq pocesterdi zerttep tanu üşin asa bağalı derekter». Öytkeni, sol twstağı arhiv materialdarınıñ deni köterilisti jazalauşılar twrğısınan jazıldı. Ondağı derekterdiñ basım köpşiligi bwratana halıqtardı qaralau men jazalauğa, olardı nadan, tağı, jauız etip körsetuge bağıttalğan. Al gazet-jurnaldar köteriliske şıqqan jergilikti halıqtıñ mwñ-mwqtajı men qayğı-qasiretin jaqtap jazdı. Tipti, sol kezdegi Ortalıq Aziya elderindegi şielenisti jağjdaylardı da, qoğamdıq teñsizdikti, äleumettik twrğıda tuındağa qarama-qarsılıqtı baspasöz arqılı bilip, aqiqatqa jaqınday tüsuge boladı. Sondıqtan 1916 jılğı köterilistiñ sebep-saldarın bilu, nätijesin anıqtau, aytılmay kelgen aqiqattardıñ deregin tabu üşin sol kezdegi baspasözdi jalıqpay aqtaruğa twra keldi.

Aldımen Qazaqtan Respublikasınıñ Wlttıq kitaphanasınıñ sirek qorında saqtalğan töte jazumen jazılğan gazet-jurnaldardı aqtarıp şığuğa twra keldi. Bwl mäsele bwğan deyinde osı taqırıptı zerttep jürgen qazaq tarihşılarınıñ nazarınan tıs qaldı degen oydan aulaqpın. Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministrligi men Qazaqstan Tarihşılar qauımdastığı birlesip dayındağan «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı» seriyasımen şıqqan 21 tomdıq jinaqtıñ 2 kitabında «Qazaq», «Alaş», «Sarıarqa», «Jas azamat», Birlik tuı», «Üş jüz», «Wşqın», «Eñbekşi qazaq» qatarlı töte jazumen şıqqan gazetterde jarıq körgen maqalalardıñ kriliciyağa tüsirilgen birqatar nwsqası engizilgen. Ökinişke oray, ol 1916 jılğı köterilis jaylı tolıq nwsqa emes edi. Öytkeni, tağı da basqa gazet-jurnaldar men 1926 jılı köterilistiñ 10 jıldığına oray türli basılımda jarıq körgen maqalalardıñ da äli künge tolıq nwsqası dayındalmağanın bayqap qaldım (keybir kitaptar men jinaqtarda jekelegen nwsqası berilgeni bolmasa). Sonımen qatar, bwl taqırıp, qırğız, wyğır, başqwrt, tatar, noğay, özbek, orıs, qıtay tilinde (Täjik tildi basılımdardı aqtaruğa til jetpey jür) şıqqan gazet-jurnaldarda da az jazılmaptı. Biraq, onı jinaqtap, ğılımi twjırım jasau isi äli qolğa alınbağan.

Sol üşin alğaşqı adımda Qazaqstan Respublikası Wlttıq kitaphanasınıñ sirek qorlar men qoljazbalar böliminde töte jazumen qazaq, qırğız, wyğır, özbek, başqwrt, noğay, tatar tilinde şıqqan 128 gazet-jurnaldı aqtarıp şığuğa twra keldi. Onıñ 84-i qazaq tilinde şıqqan gazet pen jurnalğa tiesili. Sonıñ işinde 1913 – 1918 jıldar aralığında jarıq körgen, Alaş partiyasınıñ organ gazeti bolğan «Qazaq» gezeti «Birlik tuı», «Sarıarqa» gazetteri bwl taqırıptı jalıqpay jazıptı. Sondıqtan men mäselege qatıstı derek közi retinde, «Qazaq», «Birlik tuı», «Sarıarqa» gazetterinde jarıq körgen marterialdardıñ qwndılığı öte joğarı dep sanadım. Osıdan bastap, «Qazaq» gazetinde (joğarıda atalğan kitapqa enbey qalğan) jariyalanğan dünielerdiñ tolıq nwsqasın tirnektep jinaudı qolğa aldım. Sonday-aq, izdenis barısında qırğız, başqwrt, tatar, noğay, wyğır, qıtay tildi basılımdardağı maqalalarda toptalıp qaldı. Bir qızığı, ortaq taqırıp jayındağı olardıñ aytar oyı basqa, nätijesi bölek, keyde birimen biri qarama-qayşı keletin twstarı bar eken. Sol üşin är tilde şıqqan maqalalardı bölip, jiktep, sosın barıp ortaq oy qorıtqım keldi.

Köterilistiñ qazaq tildi baspasözdegi körinisi
Qazaqtan soldat alu mäselesi

Osı künge deyin men 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisi tek Qazaqstanda, onıñ işinde Almatı oblısında ğana bolğan dep kelip edim. Osı taqırıptı tereñdey kele atalmış köterilistiñ eñ alğaş Täjikstan da bastalıp, odan Özbekstanda, sosın Qırğızstanda orın alıp, Qazaqstanda jalğasıp, onıñ soñı Qıtaydı şarpığanın (qaşqındıq, bosqındıq) tolıq tüsine bastadım. Qazaqstannıñ özinde twtas eldi şarpığan iri dürbeleñdi zertteuşilerdiñ pikir birligi joq. Ärkim öz atasına tartıp, ortaq bekimge kele almay jürgeni de anıq. Qısqası, 1916 jılğı köterilis bir öñirlik emes, twtas orta Aziyalıq nemese twtas adamzattıq bostandıq jolındağı küresi dep tanu kerek degen oydamın. Sol jılı, sol uaqıtta Indiya men Aljiriyada da däl osınday wlt-azattıq köterilisi bolğanı belgili. Mümkin, bäriniñ biz sezine qoymağan işki ündestigi bar şığar. Bwl jaylı aldağı jazbalarımızda tolıqqandı aytatın bolamız. Dese de, qazaq dalasında bwrq ete tüsken köterilistiñ biltesin qazaqtan soldat alu mäselesi twtandırğanı anıq.

Reseydiñ 1914 – 1916 jıldardağı soğıs qimıldarı barısında qıruar adam küşinen ayırıluı adam resrus mäselesin şielenistire tüsti. Osı rette ükimet olqılıqtıñ ornın toltıru üşin aluan türli şaralar qoldandı. Sonday şaralardıñ biri Ortalıq Aziya men Sibirdiñ «bwratana halıqtarın» qorğanıs jwmıstarına tartu boldı. 1915 jılğı qırküyekte orıs armiyasınıñ äskeri-qwrılıs jwmıstarınıñ bastığı Çaev M. Tınışbaevtı qazaqtardıñ äskeri qızmetke alınuınıñ ıqtimal ekendiginen habardar etti. Osı ıqtimal mäselege oray, onıñ naqtılı sebepterin anıqtau twrğısında sol jıldıñ noyabrinen bastap, «Qazaq» gazetinde «Qazaqtan soldat alu» («Qazaq» gazeti, №153, 3-bet), «Qazaqtan soldat alu turalı» ((«Qazaq» gazeti, №154, 1915 jıl, beysenbi, 22 oktabr'), «Qazaqtan soldat alu mäselesinde noğay gazetalarınıñ pikiri» («Qazaq» gazeti, №154, 1915 jıl, beysenbi, 22 oktyabr' 3-bet), «Oñdar s'ezı» ((«Qazaq» gazeti, №159, 1915 jıl, 29 noyabr', jeksenbi, 1-bet) qatarlı birneşe material jariyalap, qazaqtardı äskerge şaqıru mäselesin talqıladı.

Bwl dünielerdiñ osığan deyingi 1916 jılğı wlt-azattığı turalı köterilister turalı şıqqan jinaqtarğa nelikten engizilmey kelgenin bilmeymin. Mümkin, tarih twrğısınan bwlar 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisimen qatıssız dep qarağan şığar. Biraq jurnalistika twrğısınan oylaytın bolsaq, «Qazaq» gazetiniñ osıdan keyingi «Patşanıñ 25 iyun' Jarlığınıñ» jariyalanuı, köterilistiñ tuındauı, köterilisten keyingi qaşqın qazaq-qırğazğa kömek körsetu barısındağı oqiğalardı jazuğa negiz bolğanı anıq. Tipti, bwl materialdar sol twstağı qazaq ziyalılarınıñ qazaqtan soldat aluğa qatıstı wstanımın tarihi twrğıda tüsinuge jol aşadı. Sonımen qatar, «25 iyul' Jarlığı» şığudan bwrınğı osı datağa qatıstı Gos.Dumada köterilgen mäselelerdi işki Reseydegi, Başqwrt, Noğay, tatar gazetterinde jariyalanğan maqalalar negizinde dayındalğan materialdar seriyasınıñ da bügingi közben tanudıñ mañızdılığı joğarı bolmaq.

Äsilinde, qazaqtan soldat alu mäselesi 1883 jılı İİİ Aleksandr patşanıñ taj kigen toyına barğan qazaq ökilderi qazaq halqın kazak-orıs qızmetine aludı özderi ötingen. Bwl mäsele tüsken soğıs ministri Suhomlinov zamanında da köterildi. Qazaqtan soldat aludı bwl da wnatpadı. «Qazaq» gazetiniñ jazuınşa, qazaqtan soldat alu mäselesi eñ aldamen "Russkoe slovo", "Novoe vremya", "Birjevıe vedmosti", "Utro Rossii» siyaqtı işki Reseyde şığatın gazetterde 1915 jıldıñ ekinşi jartısında jariyalana bastağan. Gazettegi maqala boyınşa qazaqtan soldat aluğa sol twstağı Voennıy ministr Suhomlinov qarsı bolıp kelgen. Osı mäsele jayında jazılğan habarlardı terip, jiıp jazğan «Birjuiya videmostı» gazetasında mına sözder aytılıp twr: ... Suhomlinov twsında qazaqtan saldat alu zakon jobasın jasaudan bwrın, aluğa bolar-bolmas jağın anıqtau üşin mağlumat jiıp, qarap, tekseru tiis dep qarar qılınğan. Ol mağlumattardı jiıp, nemese qarap, tekserip bolğannan keyin qazaqtan soldat aluğa bolmaytındığın bayandauşı 1914 jılı, yuul' ayı şamasında zapiska dayındağan. Zapiskada qazaq soldat boluğa jaramaydı. Jaramaytın mänisi mınau degen: Qazaq köşpeli, köşpelilik pen memleketşilik biri birimen üylespeytin närseler. Qazaqtıñ mädenieti tömen. Orısşa bilmeydi, jazu tanımaydı. Soldat tamağın tamaqsınbaydı, äsker qızmetine şıdamaydı» [«Qazaq» gazeti, №153].

Bwl pikirge bas ştaptıñ bastığı jandaral Mihneviç: «Birjevıe vedmosti» gazetiniñ jazuşısımen söylesken şaqta mına pikirdi aytqan: «Men qazaqtı öz mindetin ornına keltiruge jaraytın jwrt dep bilemin. Qazaq jauınger jwrt. Talay türli zamandardı basınan ötkerip, körgeni bar jwrt. Atqa jüruge wsta, közi qırağı, mergendigi häm jaqsı. Osı sındarına qarağanda qazaqtan jaqsı äsker jasauğa boladı dep qaraymın. Qazaqtan soldat alğanda önetini ne desek, odan önetini az emes. Qazaq 12 million şamalı jwrt. Onıñ altı millionı Türkistan men şetki oblıstarda, altı millionı qalalı jerde. Bwlay bolğan soñ sanına qarağanda köp, sınına qarağanda jaqsı äsker şığadı» [«Qazaq» gazeti, №153] . Bwl mäsele töñireginde «Birjevıe vedmosti» gazetiniñ jazuşısı Jer ministrligindegi adamınan swrağanda: «Qazaqtar dwrıstıq pen äsker qızmetin atqarmas dep oylau, qazaqtı orınsız kemitip, qorlau boladı. Qazaq talay isti basınan atqarğan halıq. Bwlar soğısta artıqşa paydalı bolıp tabılar. Qazaqtardı orıs mädenietinen qaşıq jatır, olarğa memleketşilik qalpımız jat degen pikir dwrıs emes. Soñğı jıldarı otırıqşı bolıp jer ielenimiz, jer kesip ber degen arızdar qazaqtan köp kelip jatır», – dep jauap beredi[«Qazaq» gazeti, №153]. «Russkoe slovo» gazetinde: «2 razryad ratnikterin jiyu turalı G. Dumada zakon jobası qaralğanda Aqmola, Semey, Torğay oblısınıñ qazağınan soldat alsa, qayter edi» degen söz bolğan[«Qazaq» gazeti, №153]. Onı äsker isine qatıstı mekemeler wnatpağan. Qazaqtan soldat alu mäselesin Mwsılman deputattarı da barınşa qoldağanımen, olardıñ wmtılısınan tük şıqpağan.

Kerisinşe osı twsta qazaqtan soldat aludan göri, palşinderdiñ (orısşa opolçenie – soğıs kezinde, sonday-aq, basqa qajet bolğan jağdaylarda qwrılatın käsibi emes äsker) qatarın köbeytip, onı şet aymaqtarğa jiberu turalı pikir köterilgen. Bwl turalı «Utro Rossii» gazeti: «Biıl G. Dumada ekinşi razryad palşinderdi soğısqa jiberu üşin jiyu mäselesi qaralğan uaqıtında Aqmola. Torğay, Semey, Jetisu oblıstarınıñ qazaqtarınan soldat qızmetine ala bastau mäselesi qozğalğan eken. Bwl turalı jasalğan jobamen birge tapsırılğan bayandamada qazaqtardıñ sayasi mädeni, dini, qalpı, kün eltu reti turalı köp sözder aytılıp kelip, solarğa qarağanda qazaqtardan soldat aludıñ qolaysız bolğandığı bayan etilgen», – dep jazadı [«Qazaq» gazeti, №153]

Biraq keybir ükimet mekemeleri men piresblen mekemesi häm qazaqtarğa juıq twrğan basqa mekemeler joğarı pikirdi negizsiz dep wnatpağan. Bwl iske Gos Dumadağı mwsılman deputattarı basqaşa közben qarağan: «Qazaqtardıñ köşip jürui alğı häm mäñgilik emes. Qazaq jerine mwjıq köşiru isi üdegen sayın qazaqtar öz twrmıs häm küneltu retterin jaña jolğa salıp keledi. Qazaqtardıñ közi qırağı, salt jüruge taqımı mıqtı. Soğan qarağanda olardan eñ jaqsı äsker jasauğa boladı»[«Qazaq» gazeti, №154]. Söytip mwsılman deputattar altı million qazaqtı bayandamadağı jazılğan kelemejden qwtqarıp, Rossiyadağı basqa wlttarmen qatar, soldattıqqa alu kerek dep qarağan. Keybir ministrler de bwl pikirdi quattağan. Pirsblen mekemesi: «Qazaqtan saldat alu bek jaraydı. Qazaq nadan degen pikir beker. Qazaq körgeni köp, körgendi jwrt dep otır» [«Qazaq» gazeti, №154]. Mwnan basqa soldat aludı quattauşılar: 1) mwsılman deputattarı, 2) mwsılman gazetteri, 3) qazaqtıñ keybireuleri. Ärine, bwl mekmelerdiñ qazaqtan soldat aludıñ özindik közdegen oyları bolğanı anıq. «Ol közdegenderi qısqasınan aytqanda mınau: Memleket süyenişi äsker» [«Qazaq» gazeti, №154]. Söytese de, bwl mekemeler arasında soldat bergen jwrttıñ salmağı molayıp, sanğa qosılıp, tizgin wstatpay ketpey me degen küdik-kümända bolmay qalmaydı.

Bwğan bas pirisblen mekemesiniñ bastığı Glinkanıñ: «Qazaq nadan, saldat mindetin atqarmaydı. Zimistua jwmısına jaramaydı» dep işki Reseylik gazetterge jazğanı dälel bola aladı. Osıdan-aq, sol twstağı otarşıl imperiyanıñ qazaqqa bir närseni bergisi kelgende «nadandıq» pen «soldatqa jaramaydı» degendi alğa tartıp, sonı sıltau etetinin körinip twr. «Orınborskoe slova» da «Nimurod» degen kisi: «Bwlardıñ qazaqtar orıs tilin bilmeydi degeni dälelsiz. Dälelsizdigin ayğaqtau üşin tereñge ketpey-aq, osı soğıstan mısal aluğa boladı. Osı soğısta Franciyada qol astındağı qazaqtan da nadanıraq, tağı halıqtar saldattıqqa alındı. Bwlarda francuz tilin bilmeuşi edi. Franciya mädenieti bizdikinen kem be? Franciyadağı tağı jwrttar bizdiñ qazaqtan artıq pa?Francuzdar, solar konpis, paydalı äsker boldı dep maqtap otır. Tağı olardan bir millonday äsker jinap otır», – degen däleldi söz aytadı [«Qazaq» gazeti, №166] .

Ekinşi qazaqtan soldat aludı quattaytın mwsılman deputattarınıñ da öz esibine özinde bolğanı anıq. Bwl turalı mwsılman gazetteri: «Soldatqa barğan jastar dünie körip, jol tanıp, jön bilip, ısılıp keler. Söytip, qazaq arasında mädeniet joğarılaydı», – dep jazdı» [«Qazaq» gazeti, №154]. Ayta keterligi, mwsılman deputattarı men mwsılman gazetteriniñ közdegeni qazaqqa jamandıq emes, jaqsılıq. Olar sol jaqsılıqtıñ jolın tağı da senimsizdik pen işki qayşılıqtarğa aynaldırıp jibergen. Onı «Uaqıtä gazetinde şıqqan maqalağa oray «Qazaq» gazetinde dayındalğan mına bir abzastan biluge boladı. «Üyden ört şıqqan kezde äynek sınğanına qaramaydı» dep. Ol ras. Biraq qazaqtan saldat jinau soğıs üşin elden teri-tersek, temir, şoyın, mıs jinaudau dep oylauda jaramaydı. Qazaqtan saldat alatın zakon şıqsa besiktegi baladan bastap, toqsandağı şalğa deyin alınsın deymiz. Pälendey dep jas mölşeri körsetiler. Ol jastıñ anığın bilerlik metirke qayda. Qazaqtıñ jasın bilu nağız bılıqpa is. Ras, qazaqta bey resmi spisok degen bar eken. Ondağı jastıñ biri de dwrıs emes, Auılnaylar kimniñ jasınıñ neşede ekenin swramastan sırtınan jaza saladı. Öytkeni onıñ jasına qarap twrğan qazaq arasında bwrın jwmıs joq. Auılı häm ulısınıñ jazuınşa öz partiyası bolsa, 20 jastağınıñ 40-ta bolıp şığuı, qarsı partiya bolsa 40 jastağı 20 da bolıp şığuı op-oñay» » [«Qazaq» gazeti, №154].

Orınsız tağılğan osı kinäni de «Qazaq» gazeti barınşa sınaydı: «Qazaqtan soldat alsa, qwqığı wlğayadı, salmağı molayadı. Mädenieti joğarılaydı degen – mwnıñ bäri ädemi söz. Biraq sol twstıñ közimen qarağanda, qazaq tizginin Rossiyağa bergeli eki jüz jılğa jaqın zaman boldı. Bwl qazaq metrkesin tüzetuge jetkilikti uaqıt edi» [«Qazaq» gazeti, №154]. Bwl öz jerinde öziniñ bas bostandığına ie bola almağan qazaq balasınıñ bärine ortaq qiındıq edi. Tatar tilinde şığatın «Twrmış» jazadı: «Qazaq bauırlarımızdıñ hal-jayı, şaruası jağınan qarağanda soldattıq olardıñ özderi üşin de asa kerekti. Köşip jürip şarua isteu mwnan bılay älbette mümkin bolatın bir is emes. Mädeniet düniyasımen aralasu, otırıqşı bolıp mädenietke ayaq salğan wlttarmen qatınasu häm olardıñ küneltu retterin bilu bek kerekti bir is. Qazaqstannıñ keñ dalasınıñ işinen

şıqpağan bwl bauırlarımız soldattıqqa alınsa, basqa wlttardıñ twrmısı, düniege qarası häm jalpı hal-jayımen tanıs bolaşaq. Mwnıñ Qazaqstannıñ jalpı tirşiligine täsiri zor boladı» » [«Qazaq» gazeti, №154].

Sayasi jağınan qarağanda bwl mäseleniñ kerektigi basım. «Bwratandardı» tıl jwmısına şaqıra otırıp, ükimet arzan jwmısşı küşin paydalanıp qaluğa bel bayladı jäne jasaqtı armiyanı tolıqtıruğa kerek orıs jwmısşıları men şaruaların bosatıp alğası keldi. Ekinşi jağınan, ökimet orındarı qazaq, özbek, türkimen, qırğız jäne sol siyaqtı basqa da halıqtarğa qaru beruden qauiptendi, bolaşaqta olar qarudı Reseyge qarsı jwmsaydı dep qorıqtı. Eger qazaq balası soldattıqqa alınsa, qazaqtar qala salıp otırıqşı bolu, meşit, mektep jäne medreseler salu, müftilik aşu, Dumağa saylanu jäne basqa da mümkindikterge qol jetkize aladı. Alayda, olardıñ osı oyın tereñ wğınğan ükimet qazaqtı soldattıqqa alu mäselesin keşiktire berdi. Olardıñ tüpkilikti oyın döp basqan «YUldız» gazeti: «1914-şi jılğı 27-şi dekabr' zakonında aytılğanına qarağanda, keyingi tuındar qauipti eskere otırıp, dala oblıstarındağı bwratana halıqtar, Türkistan halqı, Kuban häm teriskey oblıstardağı mwsılmandar saldat qızmetine alınbaydı» dep jazdı» [«Qazaq» gazeti, №154].

Bir wlttıñ tirşiligine qaytatın mwnday kerekti mäseleni şeşu üşin, onı türli jaqtan tekserip ötu kerek. Bwl üşin sol wlttıñ şaruasın, tabiğatın, minezin häm onıñ tilegin nıq bilu, jiti añğaru kerek. Ökinişke oray, qazaqtan şıqqan, qazaqtıñ sözin söyleytin deputattardıñ bolmauı sebepti qazaqtan soldat alu mäselesi 1915 jılı 21 noyabr'de Petrogradta ötken Oñdardıñ häm anarhist partiyasınıñ s'ezinde de qaralmay qaladı. S'ezge sot ministri Şeglovitov, İşki ister ministriniñ tovarişı Beleckiy, Gos Duma şileni Markov, Zamıslovskiy, professor Lyubikov tolıp jatqan arhiereyler qatıssa, s'ezdi qoşamettep İşki is ministri Huostov, sot ministri Huoçtov, jol ministri Tripov telegrammen qwttıqtadı[№159]. Osınday lauazımı salmaqtı adamdar qatısqan s'ezde qazaqtan soldat alu mäselesi tağı da şeşimin tappay tındı. Bwl s'ezdiñ gazette mälim bolğan qaulısı: «Joğarıda aytılğan deputat Bloginniñ jasağan programmasına qarsı alıspaq. Oñ gazetalardıñ kömeginde bolıp, sol gazetalardı qısu şarasında bolmaq. Bwratana jwrttarğa teñşilik beru-bermeudi soğıstan keyin özimiz bilemiz» degen dauırıqpa oy ğana[«Qazaq» gazeti, №159].

«Qazaq» gazeti, №166, 24 yanuar, 1916 jıl, jeksembi, 1-betinde soldattıq mäselesine qatıstı birneşe adamnıñ pikiri berildi. Mwnda Salmaqbay Kösemiswlı «25 mart 1891 jılı şıqqan osı küni däuiri jürip twrğan Stepnoe polojenie şığarğan Gos Sovettiñ ükimi boyınşa Aqmola, Semey, Jetisu, Oral häm Torğay oblısınıñ qazaqtarı» soldattıq qızmetinen ilgeri zamanda bwyrıq bolğanşa ğana bosatıladı degen oyın bildirse, Ahmet Jantalıwlı: «...Är oblıstan bipep kici Petrogradqa ökil jiberu. Bwlar ökimetke häm deputattarğa qazaq jayın, tilegin bildiru kerek.

Qazaq tilekteri mınaday:

1. Qazaqtan soldat alınatın bolsa, onıñ tirşilik qalpı oysırap ziyan körmeuine ärtürli şaralar qılıp, bwrınnan soldat berip üyrengen jwrttarday jeñildikke jetisu;

2. Qazaqtı "qazaq - orıs" qılu. Qazaq - orıs polojeniecimen jer alu;

3. Qazaqtan alınğan jerdi öz aldına üylestiru, bastarın özinen qoyu;

4. Deputattıq swrau;

5.Zemstvo häm oqu kipgizy» degen wsınıstarın aytadı. Negizinde bwl wsınıstar arqılı «Qazaq» gazeti halıqtı osınday wsınıstar arqılı aqırındap tärbielep, soldat aluğa wray köptegen beri qol jetkize almağan sayasi teñdikke wmtıldı. Alayda, osı wsınıstardıñ qanşalıqtı deñgeyde qaralğanı, orındalğanı jöninde naqtı dälel joq.

Qazaqtıñ aldıñğı qatarlı azamattarı soldat alu mäselesinde «bwl isti şwğıl atqaruğa bolmaydı, aldımen halıqtı dayındau kerek» degen pikirde boldı. Qazaqtıñ soldat boluda eñ kedergi keltiretin jağday jalpı halıqtıñ orıs tilin bilmeui, el işinde mektepter aşılıp, jergilikti basqarudı ädiletti jolğa qoysa, memlekettiñ özine tiimdi bolatının el tizginin wstağan adamdar jaqsı tüsindi. Sonımen qatar, qazaqta metrke joq edi, äueli halıqtıñ jasın ayqındaytın, onı bir jüyege keltiru şaraların jüzege asıru kerek edi. Eñ bastısı qazaq soldatqa alına qalğanda, ol jayau soldat bola almaydı. El işinde qazaq ta kazak-orıs sekildi aybındı attı äsker bola aladı, ol üşin onıñ qwqın kazak-orısqa teñep, tirşilik jağdayın jaqsartu şaraları qolğa alınsa degen arman tilek bolğanı da ras. Qalay degenmen de osı soğıs üstinde qazaqtıñ soldatqa alınuı tım asığıs. «Mausım jarlığı» qarsañında közi aşıq, kökiregi oyau adamdar osınday pikirde bolatın.

Bwl jerde soldat bolu men kazak boludıñ ayırması jermen köktey edi. Onı «Qazaq» gazeti bılay tüsindiredi. «Endi qarayıq: Kazak bolu ma? Soldat bolu ma? Qazaqqa qaysısı paydalı bolar? Soldat bolu mwjıq därejesinde bolu. Mwjıq sıbağası jerden 15 disetina, kazak sıbağası jaqsı jerden 30 desetina, jer jaman bolsa, sıbağa desetina artpaq. Onda da mwjıq sıbağası men kazak sıbağasınıñ arasındağı ayırması saqtalmaq. YAğni, mwjıq sıbağası boyınşa 30 disetinadan keletin jerden kazak sıbağası boyınşa az bolsa 60 disetina kelmek» [«Qazaq» gazeti, №179] . Gazettiñ bwl pikirine qaraşa halıq kelispeydi. Osı twrğıdağı el pikirin «Qazaq» gazetiniñ №179 sanındağı «Joqşı» degen bürkenşik atpen jazılğan pikirde körsetedi: «Qazaqqa kazak bolu jaysız, ruhın joyatın auır jwmıs, öytkeni, kazak bolğanda qazaq balası 18 jasınan bastap 33-ke şeyin 15 jıl (3 jıl dayarlanu, 12 jıl anıq qızmet) äskerlik abigerinde sandalıp jüredi. Jıldıñ 3-4 ayın oyın üyrenudi ötkizetin bolğan soñ bılayğa oqitınnıñ köbi de soğan baru-qaytu qayğısına şığın etip, köñil bölinip şaruasına tösele almaydı. Bwl onsızda jalqau, nadan, kedey bizdiñ qazaq jwrtı üşin qırsızdıqqa üyretuge ülken sebep», – deydi ol [«Qazaq» gazeti, №184].

1916 jılı 9 febral'da Gos Duma aşıldı. Dumada negizigen «1)Zemistva, 2) Koperaciya, 3) 1890 jılğı zemiski polejenyanı özgertu 4)

Araq işudi tüpkilikti joğaltu, 5) Zemistva häm şahar wyımdarınıñ s'ezi, 6) Bwratana jwrttardıñ pravasın teñgeru, 7) 1907 jıl 3 iyun' zakonı boyınşa deputattıqtan şettetilgen jwrttardan deputat alu, 8) türli bostandıqtar, 9) Sayasi ayıpkerlerge bostandıq, 10) Matbwhatqa bostandıq, 11) Jiılıstar, qauımdar jasauğa erkinşilik, 12) Fillandiya konsituciyasın qaytaru, 13) Jer biligi mäselesin ädilşilikte twra şeşip, 9 noyabr' zakonın özgertu, 14) Dinge erkinşilik, 15) G.Dumanıñ ükimetke zapros jasau qwqın küşeytu... häm basqalar» qaraldı [«Qazaq» gazeti, №168]. «Qazaq» gazeti osı dumanıñ aşıluına oray Samardan Älihan Bökeywlı, Orınbordan Ahmet Baytwrsınwlı, Aqtöbe uezinen Nısanğali Begimbetov qalıñ eldiñ: «1. Qazaqtan osı soğıs üstinde soldat alınbau. 2. Soldat aludan bwrın metrke tüzeu üşin miftilikke qarau. 3. Lajısızdan alınatın bolğanda jayau soldat bolmay, attı äsker bolu. Qazaq orıspen pravada teñgerilu» [«Qazaq» gazeti, №170] siyaqtı üş talap-tilegin arqalap, Petrogrodqa attanğanın jazadı. Äskeri ministr men ükimet adamdarına jolıqqan olar bwl mäseleniñ keyinge qaldırılğanı turalı jauap alıp qaytadı.

Bwl tilekterin Dumanıñ keñesine kirgize almaydı. Olar Petrograd barğan soñ deputattar arqılı is anıqtaldı, aşıldı. Qazaqtan saldat alu turalı jasalğan zakon jobası bar degen gazetterdiñ sözderi beker bolıp şıqtı. Mwsılman deputattarı qazaqtı soldattıqtan bos qaldıru qorlıq, qaldırmas kerek dep, qazaqtan soldat aludı quattaydı degen gazetterdiñ sözderi bekerge şıqtı. Gazetterdiñ zakon jobası jasaldı dep alıp qaşıp jürgen sözderi mınaday bolsa kerek: «1914-şı jılı yuul' işinde, soğıs bastalardıñ naq aldında birneşe kün ğana bwrın ministrler keñesine saluğa soğıs ministri tarapınan jazılğan doklatnaya zapuska bolğan. Biraq ol zapiska sözderinde qazaqtan soldat alsın demegen, qayta almasqa kerek degen» [«Qazaq» gazeti, №171]. Bwl pikirdi quattauğa tolıp jatqan dälelder keltirilgen. «Qazaq» gazetinde jazıluınşa, olardıñ bwl wsınıs-tilegin Dumanıñ 15 febral' mäjilisinde deputat Antonov qana qoldaydı. Soğan oray Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatovtar «Qazaq» gazeti arqılı «Alaş azamatına» degen taqırıppen ündeu jariyalaydı.

«Bizdiñ jwrtqa aytarımız: bwğan könbeske bolmaydı, mwnı bwrın da san ret ayttıq. ...Köngende jwrtqa qanday auırlıq bar, könbegende qanday auırlıq bar? Köngende – şaruağa kemşilik te keler, barğan jigit qazağa da, beynetke de wşırar. Biraq eldiñ irgesi bwzılmas. Könbegende köretin auırlıq – bağınıp twrğan hükimettiñ jarlığınan bas tartsaq, jau jağadan alğanda bas qorğap üyde qalamız dep, memleketke qamşımızdıñ wşın bermesek, hükimet bizge qwr ökpelep qoymas, küş jwmsar, ol küşti zakonğa süyenip ister».

Bwl – sol kezdegi qazaq oqığandarınıñ wstanımı. Al, külli qazaq dalasındağı halıqtıñ pikiri mülde bölek. Maydanğa bala bere almaydı. Boldı! Bitti! Söz qısqa! Ayla-sayasatı joq, bwrq etken halıq aşuı. YAğni, aldıñğı qatarlı aqıl oy men bwqara eldiñ arasında qarama-qayşılıq

osılay orın aldı. Osınday jağdayğa qarap qazaqtıñ imperiya üşin soğısuğa mülde dayın emestigin köre alamız. Äytse de, Resey ükimeti qazaqtıñ hal-ahualın tüsinip, is isteuge wmtılmadı. Sonıñ kesirinen narazılıq bastaldı. Al, Qarqara qasiretin tuğızğan tarihi sebep – soğısqa qara jwmısqa adam alu mäselesi tek şiqannıñ auzı ğana. Onıñ jıldar boyı jinalıp, sızdağan soqtası tım tereñde.

«Qazaq» gazeti, №172, 9 mart, 1916 jıl, särsenbi,1-, 2-şi bettegi «PTROGRAD HATI İİ NE İSTEUGE?» attı maqalada eki türli negizgi mäsele köteriledi. Aldımen gazet qazaqtan soldat alu turalı zañ jobası bekitilgen jağdayda qazaq jastarın qanday äskerge jiberu turalı öz oyların jwrttıñ talqısına saladı. «Äskerdiñ türi birdey emes. Jayau äsker bar, attı äsker bar. Jayau äsker orısşa «Soldat» dep ataladı. Attı äskerdiñ özi eki türli boladı: biri orısşa «Kualerist» dep, ekinşisi «Kazak» dep ataladı. Soñğısın yağni «Kazaktı» bizdiñ qazaqtıñ orınbor jağındağı «attı kazak» dep, Sibir jağındağısı «kazak-orıs» dep ataydı. Osı aytılğan äskerdiñ üş türiniñ jüris-twrısında parıq köp. Saldattıñ jürisi bayau, twrısı kazarmada. Kaualeristiñ jürisi attı, twrısı kazarmada, kazaktıñ jürisi attı, twrısı üyinde (soğısqa bararda ğana üyin tastaydı). Basqalarğa qarağanda kazatıq sıbağa jağınan artıqtığı bar. Qazaqtan äsker alu turalı zakon jobası jasalıp, duma keñesine qazir tüskende bizden soldat isteu me? kualericit isteu me? kazak isteu me?» Ärine, bwl mäseleniñ jwrt arasında keñ talqığa tüsti dey almaymız. Öytkeni «Qazaq» gazeti ol kezdegi twtas qazaq dalasına tolıqtay jete alğan joq. Taulı jer, şet jaylağan elder soldat alu mäselisin tüsinbegendikten özderinşe boljam jasap, dürligip jattı. Bwl el işindegi tüsinbeuşilikti odan sayın köbeyte tüsti.

«Qazaq» gazetiniñ №173, 16 mart, 1916 jıl, 1-, 2-şi betinde «PETROGRAD HATI İİİ TAĞI NE İSTEUGE?» attı maqalada Dumadağı deputattıq mäselesi söz boladı. «Rossiyada 6 million qazaqpız dep auzımızdı toltırıp söylegende, top-tolıq siyaqtı körinemiz. İske kelgende pıştay bolıp semip, ol tolıqtığımız joğaladı. 5 million evrey tügili, 1 million armen istep otırğan isti istey almaymız. Mwsılmandardıñ byuro aşa almay otırğanı sanınıñ azdığınan, auqatı jetpey qorlanğannan emes, sayasi sañlauınıñ joqtığınan». Osıdan keyin qazaq ziyalıları bas bolıp mwsılman frakciyasınıñ janınan byuro aşu mäselesin qozğap, bastama köteredi. «Qazaq» gazetiniñ jazuına qarağanda, sol twstağı bir deputattıñ jıldıq şığımı bılay esepteledi. «Künine 10 somnan jılına 3600 som. Fatır häm kancillariya şığını 7-8 jüz som, barlığı 4 mıñ 500 somday boladı. Bwl bir adamğa. Eki adamğa eki ese köbirek kerek. YAğni 9 mıñ som. Qazirgi qımbatşılıqta Petrogrodta künine 10 somnan kem aqşamen twruğa mümkin emes» [«Qazaq» gazeti, №173]. Ökinişke oray, qazaq balası osı şığındı ortaq köteruge qwlıq tanıtpaydı. Nätijesinde 1916 jılı şaqrılğan İİİ Dumağa tağı da qazaqtan deputat saylanbay qaladı. Demek, dumada deputatı bolmağan jwrttıñ sözi de biliktiñ joğarı satısına jetpeytinin belgili. Osı jağdaydıñ sebebinen qazaq ziyalıları qazaq dalasındağı şielenisken qayşılıqtı joğarı lauazımdı twlğalarğa

jetkizuge jol taba almaydı. Kerisinşe, osı twsta kommunisterdiñ qatarına ötken qızıl qazaqtardıñ jolı oñınan tua bastaydı. Olar qazaq ziyalıları bilik pen halıq arasındağı şielenisken qayşılıqtı şeşudiñ jolın qarastırıp jatqanda qarañğı jwrttı köteriliske şığarudıñ türli ädis-aylasın saylap jattı.

«Qazaq» gazeti, №174, 23 mart, 1916 jıl, 1-bet. «PETROGROD HATI IV MWSILMAN FRAKCIYASINA» attı maqalada «Mwsılman deputattarınıñ dumanıñ sırtqı blogında qosılu-qosılmau kerektigi keñeske salındı. Blogka qosılu-qosılmau turasında keñestegilerdiñ pikiri ekige bölindi. Ekige bölinuiniñ sebebi: Blogtı kerek qılğanda özi izdep barıp qosılmasa şaqırıp basqalardıñ qosıluın kerek qılıp otırğan blog joq. Kimde kim blogqa qosılamın dese, blogtıñ programmasına moyın wsınıp, sonan soñ basqa jaqqa bwrılmaytın bolıp qosılmaq». «SİBİR DEPUTATTARINIÑ MÄJİLİSİNE» attı maqaladla qazaqqa jer kerektigi turalı aytıladı. Biraq, ol mäseleni gazet jazğanımen, atqarıluına qozğau sala almaydı.

Ökinişke qaray, osı qadamdar Alaş ziyalıların elge barınşa jekkörinişti etip körsetti. Onıñ jauabın Mırjaqıp Dulatov «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ 1926 jılğı, №145 nömerinde bılay jazadı: «Ol kezde qazaqta jalğız-aq «Qazaq» gazeti bar edi. Ol zamannıñ juan ortasında bolmağan, aşı-twşını tatpağan bügingi wrpaq «Qazaq» gazetin endi oqısa, «Beyşara qanday jasqanşaq, qanday qorqaq, bılay jazsa bolmaspa edi, olay jazsa bolmaspa edi?» der edi. Ol kezdegi gazetterdiñ bet-auzınalapes qılıp şığaratın cenzuranı bügingi jastar körgen joq qoy. Öz oyıñdı, öz boyıñdı öziñ wrlap, «Osılay jazsam, jwrt birdeme qılıp tüsiner-au» dep işaralap, jasqanıp, jaltaqtap otırudı bügingi jastar körgen emes».

Qısqası, «Qazaq» gazetindegi qazaqtan soldat aluğa qatıstı maqalalardı süzip şıqqanda osınau almağayıp kezeñde «Alaş» qayratkerleri halıqtı tuındauı ıqtimal alasapırannan qorğaştap, qaytken künde onı aman saqtap qaludıñ qamına kiriskenin köruge boladı. Sondıqtan da, olar qazaqtardı patşa Jarlığın orındauğa şaqırdı. Birinşiden, olar Reseyge töngen sırtqı qaterdiñ bodan bolıp otırğan qazaqtarğa da tolıq qatısı bar dep sanadı. Ekinşiden, is jüzinde qarusız qazaqtardıñ twraqtı orıs armiyasına qarsı bas köterudiñ boldırmauğa tırıstı. Üşinşiden, soğıs Resey üşin jeñispen bitken jağdayda qazaqtardıñ hal-küyi jeñildep, wlttıq avtonomiya qwrılatınına ümit arttı. Osı maqsattarın «Qazaq» gazeti arqılı jalpaq jwrtqa jetkizuge tırıstı.

Jalğası bar...

Qajet Andas

Abai.kz

8 pikir