Қазақстан – сан ғасырлық көшпенділік пен отырықшылықтың, Шығыс пен Батыстың, түрлі мәдениеттер мен тілдердің тоғысқан мекені.

Бұл кеңістікте қалыптасқан қоғамдық мінез-құлықты бір ғана өлшеммен бағалау мүмкін емес. Әр этностың тарихи жолы, тұрмыс салты, дүниетанымы бар; сонымен бірге оларды біріктіретін ортақ азаматтық алаң, ортақ құндылықтар жүйесі қалыптасты. Қазақстандағы өзбек, кәріс, ұйғыр және неміс қауымдарының мінез-құлық ерекшеліктерін шамамыз жеткенше сөз еткенде, жалпылама стереотипке емес, мәдени тәжірибенің сабақтастығына, әлеуметтік ортадағы бейімделуге назар аудару маңызды, - деп ойлаймыз.

Өзбек қауымы: еңбек пен қауымшылдық дәстүрі

Қазақстандағы өзбек этносының қоғамдық мінез-құлқында ең алдымен еңбекқорлық пен қауымшылдық айқын көрінеді. Сауда-саттық, егіншілік, қолөнер салаларындағы белсенділік – ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибенің жалғасы. Өзбек отбасыларында үлкенге құрмет, туыстық байланысты сақтау, көршілікке жанашырлық таныту сияқты құндылықтар басым. Осы мінез-құлық қала мәдениетінде де, ауылдық ортада да көрініс табады. Дастарқан басындағы әдеп, қонақжайлық, сөзге ұстамдылық – өзбек қауымының әлеуметтік қатынастардағы жұмсақ, дегенмен берік ұстанымын аңғартады. Сонымен бірге, қазақстандық ортада өскен жаңа буын өзбек жастары білім мен кәсіпкерлікке ұмтылып, дәстүр мен заманауи өмір салтын үйлестіруге талпынуда.

Кәріс қауымы: тәртіп пен білімге құрмет

Кәріс этносының Қазақстандағы тарихы ауыр кезеңдермен сабақтас. Сол тарихи сынақтардан өткен қауымның мінез-құлқында тәртіпке, ұйымшылдыққа және білімге деген ерекше құрмет қалыптасты. Кәріс отбасыларында уақытты тиімді пайдалану, жауапкершілік, ұқыптылық жоғары бағаланады. Осы қасиеттер олардың ауыл шаруашылығында, ғылымда, медицинада, бизнесте табысты болуына ықпал етті. Қоғамдық қатынастарда кәріс қауымы сабырлы, ашық даудан гөрі келісімге келуді жөн санайды. Үлкенге ізет, кішіге қамқорлық көрсету – отбасылық тәрбиенің өзегі. Қазақстандық кеңістікте кәріс мәдениеті ұлттық әдет-ғұрыпты сақтай отырып, көпэтносты қоғаммен үйлесімді өмір сүрудің үлгісін көрсетіп келеді.

Ұйғыр қауымы: мәдени сергектік пен кәсіпкерлік

Ұйғыр этносының қоғамдық мінез-құлқында мәдени сергектік пен өмірге құштарлық айқын байқалады. Музыкаға, би мен сөз өнеріне жақындық, мерекелік дәстүрлерді сақтау – ұйғыр қауымының рухани болмысын байытады. Сауда мен шағын кәсіпкерлікке икемділік, қонақжайлық, қарым-қатынастағы ашықтық – күнделікті өмірде көрінетін сипаттар. Ұйғыр отбасыларында ұрпақтар сабақтастығы, тіл мен дәстүрді сақтау маңызды орын алады. Қазақстандық ортада ұйғыр қауымы этникалық болмысын сақтай отырып, жалпыұлттық құндылықтарға белсенді түрде араласып келеді. Бұл мінез-құлық мәдени алуандықты байытып, қоғамдық өмірге серпін береді. Шеттен келіп жатқан біздің қазақ қандастарымызға, - неге келдіңдер деп қазақтардың атынан айта бермеңдер, құрметті ағайындар! Талай рет жол жүргенде естіп қалдық.

Неміс қауымы: ұқыптылық пен жауапкершілік

Қазақстандағы неміс этносының мінез-құлқында жүйелілік, ұқыптылық және жауапкершілік айқын сезіледі. Тарихи тағдырдың қиын кезеңдері бұл қауымда тәртіпке, өз еңбегіне адал болуға деген берік ұстаным қалыптастырды. Неміс отбасыларында жоспарлау, келісімге беріктік, сөзге тоқтау сияқты қасиеттер жоғары бағаланады. Қоғамдық өмірде олар көбіне тыныш, бірақ нәтижелі әрекет етуді жөн көреді. Ауыл шаруашылығы, инженерлік сала, білімдегі үлесі – осы мінез-құлықтың жемісі. Қазақстандық қоғамда неміс қауымы азаматтық жауапкершілік пен кәсіби мәдениеттің үлгісін көрсетіп келеді.

Ортақ кеңістік және азаматтық мінез-құлық

Жекелеген этностардың мінез-құлқын сипаттау – оларды жекелеп көрсету емес, керісінше, ортақ кеңістіктегі алуандықты түсіну. Қазақстандық қоғамда этностық ерекшеліктер уақыт өте келе азаматтық бірегейлікпен ұштасып, жаңа сапаға ие болды. Бүгінде «қазақстандық мінез-құлық» деген ұғым қалыптасып келеді: ол – заңға құрмет, бейбітшілікке адалдық, еңбекті қадірлеу, өзара сыйластық. Бұл қасиеттер әр этностың мәдени тәжірибесінен нәр алып, ортақ құндылыққа айналды.

Стереотиптен саналы түсінікке

Этностық мінез-құлық туралы сөз еткенде, қарапайым стереотипке ұрынбау – негізгі талап. Әр қауымның ішінде сан алуан тағдыр, түрлі көзқарас, әртүрлі өмір салты бар. Сондықтан, мінез-құлықты «осылай болуы тиіс» деп шектеу демейік, тарихи-әлеуметтік үдерістердің нәтижесі ретінде қарастырған жөн.

Қазақстандағы өзбек, кәріс, ұйғыр және неміс этностарының мінез-құлқы – ел тарихының, ортақ кеңістіктің, өзара ықпалдастықтың жемісі. Олардың әрқайсысы қоғамдық өмірге өзіндік реңк қосып, елдің мәдени, экономикалық, рухани дамуына үлес қосуда. Ал осы алуандықты біріктіріп тұрған құндылық – бейбітшілік пен өзара құрмет. Бұл құндылық сақталған жерде мінез-құлық айырмашылығы бөлінудің емес, байытудың өзегіне айналады.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz