Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жасанды интеллектіні Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуының стратегиялық бағыты ретінде айқындап отыр. Мемлекет басшысы технологиялық прогресті тек цифрландыру деңгейінде емес, елдің бәсекеге қабілеттілігі мен адами капитал сапасын арттыратын негізгі фактор ретінде қарастырады. Бұл ұстаным ғылым мен жоғары білім жүйесіне жаңа талаптар мен жаңа жауапкершілік жүктейді.

Жасанды интеллектті дамыту жағдайында ғылым енді сыртқы технологияларды тұтынушы емес, ұлттық ерекшелікке бейімделген, қауіпсіз әрі қолданбалы шешімдер ұсынатын негізгі қозғаушы күшке айналуы тиіс. Университеттер мен ғылыми орталықтар іргелі зерттеулерді нақты салалық сұраныспен ұштастырып, кадр даярлау, зерттеу және коммерцияландыру арасындағы байланысты күшейтуі қажет. Бұл – Президент атап өткен технологиялық егемендік пен тұрақты дамудың маңызды шарты.

Осы контексте Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Ғылым және стратегиялық даму жөніндегі вице-ректоры, медицина ғылымдарының кандидаты Айнаш Есімбекқызы Ойшибаева Қазақстанда жасанды интеллект саласын дамытудың ғылыми басымдықтары, университеттердің жауапкершілігі және ғылым–бизнес–өндіріс кооперациясының маңызы жөнінде өз көзқарасымен бөліседі. Сарапшы пікірінше, Президент Тоқаев белгілеген стратегиялық бағытты іске асыруда өңірлік университеттер де жаһандық технологиялық бәсекенің белсенді қатысушысына айнала алады.

Сурет: Спикердің мұрағатынан алынды.

- Президент жасанды интеллектіні ел дамуының стратегиялық бағыты ретінде атап өтті. Сіздіңше, ғылым бұл үдерісте қандай негізгі рөл атқаруы тиіс?

- Қасым-Жомарт Кемелұлы атап өткен жасанды интеллектіні ұлттық дамудың стратегиялық бағыты ретінде қарастыру - ғылымға жаңа әрі жауапты миссия жүктейді. Бұл үдерісте ғылымның рөлі тек технологияны тұтынушы деңгейінде қалмауы керек, керісінше, инновацияның негізгі қозғаушы күші болуы тиіс.

Біріншіден, ғылым жасанды интеллект саласында іргелі және қолданбалы зерттеулерді жүйелі түрде дамытуды қамтамасыз етуі қажет. Алгоритмдер, деректерді талдау, машиналық оқыту, этикалық және құқықтық аспектілер - барлығы ғылыми негізде қалыптасуы тиіс. Бұл ұлттық деңгейде сенімді, қауіпсіз және отандық ерекшеліктерге бейімделген AI шешімдерін жасауға мүмкіндік береді.

Екіншіден, ғылым кадрлық әлеуетті қалыптастырудың негізгі алаңы ретінде әрекет етуі керек. Университеттер мен ғылыми орталықтар жасанды интеллект саласында ойлай алатын, зерттей алатын және нақты нәтижеге жұмыс істейтін мамандарды дайындауы тиіс. Бұл - елдің ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігінің басты кепілі.

Үшіншіден, ғылым мемлекет, білім және өндіріс арасындағы интеллектуалдық көпір қызметін атқаруы қажет. Ғылыми зерттеулер нақты салалардағы мәселелерді шешуге бағытталғанда ғана жасанды интеллект экономикалық өсімге, басқару тиімділігіне және қоғамдық игілікке нақты үлес қоса алады.

Осылайша, ғылымның негізгі рөлі - жасанды интеллектіні формалды тренд емес, ұлттық дамудың нақты құралынa айналдыру. Бұл бағытта ғылым бастамашы, жүйелеуші және стратегиялық серіктес деңгейінде болуы тиіс.

- Қазақстанда жасанды интеллект саласын дамыту үшін жоғары оқу орындарында ең алдымен қандай ғылыми бағыттар мен зертханаларға басымдық берілуі керек?

Қазақстанда жасанды интеллект саласын жүйелі дамыту үшін жоғары оқу орындары нәтижеге бағытталған, қолданбалы әлеуеті жоғары ғылыми бағыттарға басымдық беруі қажет. Бұл зертханалар тек академиялық зерттеу емес, нақты салалық мәселелерді шешуге қабілетті болуы тиіс.

Бірінші кезекте деректер ғылымы және машиналық оқыту (Data Science & Machine Learning) бағытындағы зертханалар маңызды. Бұл - жасанды интеллекттің өзегі. Үлкен деректерді жинау, өңдеу, модельдеу және болжау дағдылары барлық салада (білім, медицина, ауыл шаруашылығы, мемлекеттік басқару) сұранысқа ие.

Екінші маңызды бағыт - компьютерлік көру (Computer Vision). Бұл зертханалар бейнеаналитика, қауіпсіздік жүйелері, медициналық диагностика, агротехнология және смарт-қалалар сияқты салаларда тікелей қолданылатын шешімдер әзірлеуге мүмкіндік береді.

Үшіншіден, табиғи тілдерді өңдеу (NLP) және көптілді AI жүйелерін дамытуға ерекше назар аудару қажет. Қазақ тілін қоса алғанда, ұлттық тілдерге бейімделген интеллектуалдық жүйелер - цифрлық егемендіктің маңызды бөлігі.

Төртінші бағыт - робототехника және интеллектуалдық кибер-физикалық жүйелер. Бұл өндірістік автоматтандыру, логистика және инженерлік шешімдерге жол ашады, сондай-ақ студенттердің инженерлік ойлауын күшейтеді.

Сонымен қатар, жасанды интеллект этикасы, құқықтық және әлеуметтік әсерін зерттейтін зертханалар да маңызды. Бұл бағыт технологияны жауапты қолдануды қамтамасыз етіп, қоғам сенімін арттырады.

Жоғары оқу орындарындағы AI-зертханалар оқыту + зерттеу + коммерцияландыру үштігіне негізделуі тиіс. Осындай экожүйе қалыптасқанда ғана Қазақстан жасанды интеллект саласында тұтынушы емес, шешім ұсынушы елге айнала алады.

- Жасанды интеллектіні ғылым мен білімге енгізу адам капиталының сапасына қалай әсер етеді? Бұл тұрғыда университеттердің жауапкершілігі қандай?

- Жасанды интеллектіні ғылым мен білім беру жүйесіне енгізу адам капиталының сапасын түбегейлі жаңа деңгейге көтереді. Бұл үдеріс білім алушыны пассивті ақпарат тұтынушыдан аналитикалық ойлайтын, дерекке негізделген шешім қабылдай алатын маманға айналдырады.

Біріншіден, AI құралдарын оқу және ғылыми зерттеу процесінде қолдану жүйелі талдау мен цифрлық сауаттылықты күшейтеді. Студенттер дайын білімді қайталаумен шектелмей, деректермен жұмыс істеуді, модель құруды және нәтижені интерпретациялауды үйренеді. Бұл - қазіргі еңбек нарығында негізгі артықшылық.

Екіншіден, жасанды интеллект жеке оқыту траекторияларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Білім алушының қабілеті мен қызығушылығына қарай бейімделген оқыту тәсілдері кадрлардың әлеуетін толық ашуға жағдай жасайды, ал бұл адам капиталының жалпы сапасына тікелей әсер етеді.

Осы тұрғыда университеттердің жауапкершілігі ерекше. Жоғары оқу орындары:

- жасанды интеллектіні тек пән ретінде емес, оқыту мен зерттеудің күнделікті құралы ретінде енгізуі;

- академиялық адалдықты, этикалық нормаларды және жауапты қолдану мәдениетін қалыптастыруы;

- болашақ мамандарды өзгермелі технологиялық ортаға бейімделе алатын, өмір бойы оқуға дайын тұлға ретінде тәрбиелеуі тиіс.

Жасанды интеллект - адамды алмастыратын емес, оның интеллектуалдық мүмкіндігін күшейтетін құрал. Ал университеттер осы мүмкіндікті дұрыс бағыттап, сапалы адам капиталын қалыптастыруда стратегиялық рөл атқарады.

- Ғылым мен өндіріс, бизнес арасындағы байланысты күшейту жасанды интеллектті дамытуда қаншалықты маңызды? Ясауи университетінде бұл бағытта қандай қадамдар бар?

- Жасанды интеллектті дамытуда ғылым мен өндіріс, бизнес арасындағы байланыс шешуші маңызға ие. Ғылыми зерттеулер нақты экономикалық және әлеуметтік сұраныстармен ұштасқан жағдайда ғана AI технологиялары тәжірибелік құндылыққа, ал университеттер инновациялық орталыққа айналады.

Біріншіден, бизнес пен өндіріс ғылымға нақты міндеттер мен деректерді ұсынады, ал ғылым бұл мәселелерге интеллектуалдық, технологиялық шешімдер береді. Мұндай өзара әрекетсіз жасанды интеллект тек теориялық деңгейде қалып қою қаупі бар.

Екіншіден, университет–бизнес серіктестігі:

• ғылыми нәтижелерді коммерцияландыруға;
• стартаптар мен спин-офф жобаларды іске қосуға;
• студенттер мен жас ғалымдарды нақты өндірістік ортада тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Бұл тұрғыда Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті бірқатар нақты қадамдар жасап келеді. Университет базасында:

• қолданбалы AI жобалары іске асырылуда (білім беру аналитикасы, цифрлық қызметтер, деректерге негізделген басқару);
• мемлекеттік органдармен және өңірлік құрылымдармен цифрландыру бағытында пилоттық жобалар жүзеге асуда (Түркістан облысы Білім басқармасы, Түркістан облысы бойынша Экономикалық тергеп-тексеру департаменті, Түркістан облысының Полиция департаменті, ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің Түркістан облысы бойынша департаменті);
• стартап бастамаларды қолдайтын инновациялық орта мен ғылыми командалар қалыптасуда.

Сонымен қатар, университет базасында іске асырылып жатқан «Yasawi Startup» инкубациялық бағдарламасы ғылыми және IT шешімдерді жобалық деңгейге шығару, яғни идеядан – прототипке, прототиптен – пилоттық іске асыруға, одан әрі нақты енгізуге дейінгі толық тізбекті қалыптастыруға бағытталған. Бұл - жасанды интеллектті тек зерттеу нысаны емес, нақты экономикалық құрал ретінде дамытудың дұрыс моделі.

Қорытындылай келе, ғылым–бизнес–өндіріс байланысы неғұрлым мықты болса, жасанды интеллект соғұрлым тез дамып, елдің технологиялық тәуелсіздігіне нақты үлес қосады. Бұл бағытта университеттер тек білім беруші емес, инновацияның интеграторы болуы тиіс.

- Президент атап өткен жаһандық технологиялық бәсеке жағдайында Қазақстандық ғылым, соның ішінде өңірлік университеттер, қалай бәсекеге қабілетті бола алады деп есептейсіз?

- Жаһандық технологиялық бәсеке жағдайында Қазақстандық ғылымның, соның ішінде өңірлік университеттердің бәсекеге қабілеттілігі ауқыммен емес, фокуспен және жылдамдықпен айқындалады. Бүгінгі таңда жеңіске жететіндер - бәрін қатар жасауға тырысқандар емес, нақты бағытта терең нәтиже көрсеткендер.

Біріншіден, өңірлік университеттер өңірлік ерекшелікке негізделген ғылыми мамандануын айқындауы тиіс. Ауыл шаруашылығы, медицина, экология, білім беру, мемлекеттік басқару сияқты салаларда жасанды интеллектіні қолдану - жаһандық нарықта да сұранысқа ие бағыттар. Осы салаларда жинақталған деректер мен тәжірибе нақты бәсекелік артықшылыққа айнала алады.

Екіншіден, халықаралық оқшауланудан емес, ашық ғылыми кооперациядан ұтуға болады. Бірлескен зерттеулер, шетелдік зертханалармен ортақ жобалар, халықаралық гранттар мен академиялық мобильділік - өңірлік университеттерді жаһандық ғылыми айналымға қосудың тиімді жолы.

Үшіншіден, басқару мен ойлау моделін өзгерту маңызды. Университеттер:

• ғылыми нәтижені тез прототипке айналдыра алатын;
• шешім қабылдауда дерекке сүйенетін;
• жас ғалымдар мен студенттерге еркіндік беретін икемді инновациялық институт ретінде жұмыс істеуі қажет.

Төртіншіден, мемлекет пен өңірлік университеттердің серіктестігі күшеюі тиіс. Өңірлік ЖОО-лар жергілікті мәселелерді шешетін технологиялық тірек орталықтарға айналса, бұл әрі ғылымның, әрі өңірдің дамуына тікелей әсер етеді.

Қорытындылай келе, Қазақстандық ғылымның бәсекеге қабілеттілігі - ресурстың көптігінде емес, дұрыс таңдалған стратегияда, нақты нәтиже мен жауапкершілікте. Ал өңірлік университеттер осы өзгерістің алдыңғы шебінде тұра алады.

Abai.kz