Қазақстан мәдени саясатта әлемдік тәжірибені ескере отырып, жаңа кезеңге қадам басуы тиіс. Соңғы уақытта Мәдениет және ақпарат министрі Аида Ғалымқызы Балаеваның қоғаммен ашық диалогқа шығып, мәдени орта өкілдерін жиі шақырып, саланың ішкі мәселелерін жасырмай айтуы — бұл бағытта жүйелі өзгеріс жасауға дайын екенін көрсетеді.

Бүгін дәл сондай ашық диалог аясында бір мәселені ерекше атап айту қажет.

Қазақстанда бейнелеу өнері — мәдени саясаттағы ең кенже қалған, ең аз қорғалған сала.

Бұл жағдай таланттың аздығынан емес. Бұл — жүйенің әлсіздігінен.

Бізде көрме залдары аз. Өңірлерде бұл мәселе тіпті күрделі. Ал бар кеңістіктің басым бөлігі коммерциялық режимде жұмыс істейді. Соның салдарынан қоғамда мәдени парадокс қалыптасты:

суретші халыққа өнер ұсыну үшін алдымен өз қалтасынан ақша төлеуге мәжбүр.

Көрме өткізу — тек зал жалдау емес. Ол — тасымал, монтаж, жарық, баспа, жарнама, ақпараттық ілгерілету және ұйымдастыру шығындарының тұтас жүйесі.

Нәтижесінде:

— көрмелер азаяды;

— жас автор көрінбей қалады;

— өнердің орнына “қаржысы бар адамның көрмесі” көбейеді;

— мәдени орта табиғи сұрыпталудан айырылады.

Көптеген залдар өзін-өзі қаржыландыруға мәжбүр. Сондықтан мәдени инфрақұрылым “қызмет көрсету” саласы ретінде қаралады.

Алайда шын мәнінде көрме залы — бизнес емес, қоғамдық мәдени институт.

Кітапхана қалай “пайда табу” үшін жұмыс істемесе, көрме кеңістігі де тек коммерцияға байланбауы тиіс.

Біздің жүйеде жиі байқалатын бір ауыр құбылыс бар:

өнерді емес, құжатты жақсы жасайтын адам ұтады.

Өйткені гранттар көбіне:

— есеп пен формаға,

— PR-ға,

— шараның “өтті-өтпеді” көрсеткішіне көбірек тәуелді.

Ал бейнелеу өнеріндегі ең қымбат ресурс — уақыт.

Суретшіге 3 айда “есептік нәтиже” емес, 3 ай тыныштықта, еркін жағдайда жұмыс істеу керек. Сондықтан грант жүйесі “шара қаржыландырудан” гөрі:

— шығармашылық стипендияға,

— материалдық базаны күшейтуге,

— шеберхана шығынына,

— көрмеге даярлық процесіне бағытталуы тиіс.

Дамыған елдерде мемлекет жыл сайын музей қорына, қоғамдық кеңістікке, оқу орындарына жергілікті суретшілердің еңбегін сатып алып, ұлттық көркем қор қалыптастырады. Бұл — өнерді сақтаудың ғана емес, суретшіні қоғамда ұстап қалудың тиімді механизмі.

Ал бізде мемлекеттік сатып алу жүйесі тұрақты, ашық әрі әділ механизмге айналмайынша, бейнелеу өнері “энтузиазмға” сүйеніп қала береді.

Бейнелеу өнерін көтеру — бір министрліктің ғана емес, өңірлік мәдени саясаттың да міндеті.

Облыс орталықтарында:

— тұрақты көрме залы,

— тегін немесе субсидияланған экспозиция уақыты,

— жас авторларға квота,

— көшпелі көрме логистикасы жүйеленсе — өнердің географиясы кеңейеді.

Егер бүгін шын өзгеріс керек болса, мыналар бірінші кезекте тұруы тиіс:

1. Қолжетімді көрме кеңістігі

(әсіресе жас суретшіге тегін немесе субсидияланған формат).

2. Шығармашылық стипендия

(“есеп үшін шара” емес, “жұмыс істеу үшін уақыт”).

3. Мемлекеттік сатып алу

(ашық конкурс + тәуелсіз сарапшылар + өңірлік квота).

4. Art Residency жүйесі

(1–3 айлық шығармашылық резиденциялар).

5. Ұлттық цифрлық каталог

(суретші, туынды, авторлық құқық, көрме тарихы, архив).

Бұл ұсыныстар “арман” емес — әлемдік мәдени саясаттың стандарттары.

Қазақстанда суретшінің ең ауыр шындығы:

— шеберхананың жоқтығы;

— материалдың қымбаттауы;

— авторлық құқықтың қорғалмауы;

— өнер нарығының қалыптаспауы.

Көп суретші туынды жасау үшін алдымен қаржы табуға мәжбүр. Ал қаржы табу үшін алдымен туынды керек болып, тұйық шеңберге түседі.

Өнертану мен кәсіби сын әлсірегендіктен сапалы туынды қоғамға жетпей қалады, ал көшірме мен арзан контент кеңістікке үстемдік етеді.

Егер осы мәселелер жүйелі шешілмесе, бейнелеу өнері мемлекет қолдаған мәдениет емес, суретшінің жеке жанкештілігімен ғана өмір сүретін сала болып қала береді.

Кеңестік кезеңде суретшіге үй берілгенде қосымша 20 шаршы метр шеберхана ретінде қарастырылатын тәжірибе болған. Тіпті Суретшілер одағына арнап мемлекет есебінен арнайы тұрғын үйлер салынған.

Бүгін біз сол жүйені қайталау емес, оны заман талабына сай жаңғырту туралы ойлануымыз керек.

Егер суретші ипотекамен үй алса, мемлекет тарапынан бір бөлмені шеберхана ретінде субсидиялау — ең әділ әрі тиімді мәдени қолдау болар еді. Немесе арнайы шеберханалар кешенін салып, оны ұзақ мерзімді төлеммен суретшілерге беріп, кейін жекешелендіруге мүмкіндік жасау қажет.

Бұл — талантты жастарды елде ұстап қалудың, ұлттық өнерді жүйелі түрде дамытудың нақты жолы.

Ең бастысы: мұндай қолдау әлеуметтік көмекке айналмай, кәсіби деңгейі конкурс, көрме және тәуелсіз сараптама арқылы дәлелденген суретшілерге бағытталса — ол мәдени саясаттың ең әділ үлгісі болар еді.

Бейнелеу өнері — “элитаның ермегі” емес. Бұл — ұлттың визуалды жады.

Театр бір кеш өтеді. Концерт бір күн тыңдалады.

Ал сурет — ғасыр бойы ұлттың жүзін көрсетеді.

Сондықтан дәл қазір мәдени саясаттың ең өзекті сынағы — бейнелеу өнеріне шын жүйелік қолдау бере алу.

Егер суретшіге зал мен шеберхана берілмесе — біз өнерді емес, тек мерекені ғана қаржыландырып отырмыз.

Ал мұндай жағдайда мәдениет дамымайды — тек есеп көбейеді.

Осы мәселені көтеру — сын айту үшін емес, ұлттық мәдениеттің ең маңызды тіректерінің бірін сақтап қалу үшін қажет. Сондықтан Мәдениет және ақпарат министрлігі бұл бағытта нақты жүйелік қадамға барып, бейнелеу өнерін қолдаудың тұрақты механизмдерін қалыптастыруға басымдық береді деп сенеміз. Егер дәл бүгін осы салаға әділ әрі нақты шешім қабылданса, бұл мыңдаған суретшінің ғана емес, тұтас ұлттың рухани болашағына жасалған тарихи қолдау болар еді.

Сіз қалай ойлайсыз: Қазақстанда бейнелеу өнерін көтерудің бірінші қадамы қайсы болуы керек — көрме залдары ма, шеберхана жүйесі ме, әлде мемлекеттік сатып алу арқылы ұлттық көркем қор қалыптастыру ма?

Тоққожа Қожағұлов

Abai.kz