Qazaqstan mәdeny sayasatta әlemdik tәjiriybeni eskere otyryp, jana kezenge qadam basuy tiyis. Songhy uaqytta Mәdeniyet jәne aqparat ministri Aida Ghalymqyzy Balaevanyng qoghammen ashyq dialogqa shyghyp, mәdeny orta ókilderin jii shaqyryp, salanyng ishki mәselelerin jasyrmay aituy — búl baghytta jýieli ózgeris jasaugha dayyn ekenin kórsetedi.

Býgin dәl sonday ashyq dialog ayasynda bir mәseleni erekshe atap aitu qajet.

Qazaqstanda beyneleu óneri — mәdeny sayasattaghy eng kenje qalghan, eng az qorghalghan sala.

Búl jaghday talanttyng azdyghynan emes. Búl — jýiening әlsizdiginen.

Bizde kórme zaldary az. Ónirlerde búl mәsele tipti kýrdeli. Al bar kenistikting basym bóligi kommersiyalyq rejimde júmys isteydi. Sonyng saldarynan qoghamda mәdeny paradoks qalyptasty:

suretshi halyqqa óner úsynu ýshin aldymen óz qaltasynan aqsha tóleuge mәjbýr.

Kórme ótkizu — tek zal jaldau emes. Ol — tasymal, montaj, jaryq, baspa, jarnama, aqparattyq ilgeriletu jәne úiymdastyru shyghyndarynyng tútas jýiesi.

Nәtiyjesinde:

— kórmeler azayady;

— jas avtor kórinbey qalady;

— ónerding ornyna “qarjysy bar adamnyng kórmesi” kóbeyedi;

— mәdeny orta tabighy súryptaludan aiyrylady.

Kóptegen zaldar ózin-ózi qarjylandyrugha mәjbýr. Sondyqtan mәdeny infraqúrylym “qyzmet kórsetu” salasy retinde qaralady.

Alayda shyn mәninde kórme zaly — biznes emes, qoghamdyq mәdeny institut.

Kitaphana qalay “payda tabu” ýshin júmys istemese, kórme kenistigi de tek kommersiyagha baylanbauy tiyis.

Bizding jýiede jii bayqalatyn bir auyr qúbylys bar:

ónerdi emes, qújatty jaqsy jasaytyn adam útady.

Óitkeni granttar kóbine:

— esep pen formagha,

— PR-gha,

— sharanyng “ótti-ótpedi” kórsetkishine kóbirek tәueldi.

Al beyneleu ónerindegi eng qymbat resurs — uaqyt.

Suretshige 3 aida “eseptik nәtiyje” emes, 3 ay tynyshtyqta, erkin jaghdayda júmys isteu kerek. Sondyqtan grant jýiesi “shara qarjylandyrudan” góri:

— shygharmashylyq stiypendiyagha,

— materialdyq bazany kýsheytuge,

— sheberhana shyghynyna,

— kórmege dayarlyq prosesine baghyttaluy tiyis.

Damyghan elderde memleket jyl sayyn muzey qoryna, qoghamdyq kenistikke, oqu oryndaryna jergilikti suretshilerding enbegin satyp alyp, últtyq kórkem qor qalyptastyrady. Búl — ónerdi saqtaudyng ghana emes, suretshini qoghamda ústap qaludyng tiyimdi mehanizmi.

Al bizde memlekettik satyp alu jýiesi túraqty, ashyq әri әdil mehanizmge ainalmayynsha, beyneleu óneri “entuziazmgha” sýienip qala beredi.

Beyneleu ónerin kóteru — bir ministrlikting ghana emes, ónirlik mәdeny sayasattyng da mindeti.

Oblys ortalyqtarynda:

— túraqty kórme zaly,

— tegin nemese subsidiyalanghan ekspozisiya uaqyty,

— jas avtorlargha kvota,

— kóshpeli kórme logistikasy jýielense — ónerding geografiyasy keneyedi.

Eger býgin shyn ózgeris kerek bolsa, mynalar birinshi kezekte túruy tiyis:

1. Qoljetimdi kórme kenistigi

(әsirese jas suretshige tegin nemese subsidiyalanghan format).

2. Shygharmashylyq stiypendiya

(“esep ýshin shara” emes, “júmys isteu ýshin uaqyt”).

3. Memlekettik satyp alu

(ashyq konkurs + tәuelsiz sarapshylar + ónirlik kvota).

4. Art Residency jýiesi

(1–3 ailyq shygharmashylyq reziydensiyalar).

5. Últtyq sifrlyq katalog

(suretshi, tuyndy, avtorlyq qúqyq, kórme tarihy, arhiyv).

Búl úsynystar “arman” emes — әlemdik mәdeny sayasattyng standarttary.

Qazaqstanda suretshining eng auyr shyndyghy:

— sheberhananyng joqtyghy;

— materialdyng qymbattauy;

— avtorlyq qúqyqtyng qorghalmauy;

— óner naryghynyng qalyptaspauy.

Kóp suretshi tuyndy jasau ýshin aldymen qarjy tabugha mәjbýr. Al qarjy tabu ýshin aldymen tuyndy kerek bolyp, túiyq shenberge týsedi.

Ónertanu men kәsiby syn әlsiregendikten sapaly tuyndy qoghamgha jetpey qalady, al kóshirme men arzan kontent kenistikke ýstemdik etedi.

Eger osy mәseleler jýieli sheshilmese, beyneleu óneri memleket qoldaghan mәdeniyet emes, suretshining jeke jankeshtiligimen ghana ómir sýretin sala bolyp qala beredi.

Kenestik kezende suretshige ýy berilgende qosymsha 20 sharshy metr sheberhana retinde qarastyrylatyn tәjiriybe bolghan. Tipti Suretshiler odaghyna arnap memleket esebinen arnayy túrghyn ýiler salynghan.

Býgin biz sol jýieni qaytalau emes, ony zaman talabyna say janghyrtu turaly oilanuymyz kerek.

Eger suretshi ipotekamen ýy alsa, memleket tarapynan bir bólmeni sheberhana retinde subsidiyalau — eng әdil әri tiyimdi mәdeny qoldau bolar edi. Nemese arnayy sheberhanalar keshenin salyp, ony úzaq merzimdi tólemmen suretshilerge berip, keyin jekeshelendiruge mýmkindik jasau qajet.

Búl — talantty jastardy elde ústap qaludyn, últtyq ónerdi jýieli týrde damytudyng naqty joly.

Eng bastysy: múnday qoldau әleumettik kómekke ainalmay, kәsiby dengeyi konkurs, kórme jәne tәuelsiz saraptama arqyly dәleldengen suretshilerge baghyttalsa — ol mәdeny sayasattyng eng әdil ýlgisi bolar edi.

Beyneleu óneri — “elitanyng ermegi” emes. Búl — últtyng vizualdy jady.

Teatr bir kesh ótedi. Konsert bir kýn tyndalady.

Al suret — ghasyr boyy últtyng jýzin kórsetedi.

Sondyqtan dәl qazir mәdeny sayasattyng eng ózekti synaghy — beyneleu ónerine shyn jýielik qoldau bere alu.

Eger suretshige zal men sheberhana berilmese — biz ónerdi emes, tek merekeni ghana qarjylandyryp otyrmyz.

Al múnday jaghdayda mәdeniyet damymaydy — tek esep kóbeyedi.

Osy mәseleni kóteru — syn aitu ýshin emes, últtyq mәdeniyetting eng manyzdy tirekterining birin saqtap qalu ýshin qajet. Sondyqtan Mәdeniyet jәne aqparat ministrligi búl baghytta naqty jýielik qadamgha baryp, beyneleu ónerin qoldaudyng túraqty mehanizmderin qalyptastyrugha basymdyq beredi dep senemiz. Eger dәl býgin osy salagha әdil әri naqty sheshim qabyldansa, búl myndaghan suretshining ghana emes, tútas últtyng ruhany bolashaghyna jasalghan tarihy qoldau bolar edi.

Siz qalay oilaysyz: Qazaqstanda beyneleu ónerin kóteruding birinshi qadamy qaysy boluy kerek — kórme zaldary ma, sheberhana jýiesi me, әlde memlekettik satyp alu arqyly últtyq kórkem qor qalyptastyru ma?

Toqqoja Qojaghúlov

Abai.kz