Адамзат тарихы жаңа кезеңге қадам басты. Бұл – технологиялық серпіліс пен өркениеттік бетбұрыстың уақыты. Жасанды интеллект – адамзаттың мыңжылдық интеллектуалдық еңбегінің нәтижесі. Алайда дәл осы жетістік адамзаттың әлсіз тұсын да айқын көрсетті: біз есептеуді үйрендік, бірақ мәнді түсінуді ұмыттық.

Бұл мәселе халықаралық ғылыми қауымдастықта кеңінен талқылануда. Соның ішінде Джеффри Хинтон жасанды интеллекттің даму қарқынына қатысты алаңдаушылық білдірген. Дегенмен негізгі мәселе ЖИ-дің қауіптілігінде емес, адамзаттың өзін толық танып үлгермегенінде.

Қазақстан үшін бұл бағыт стратегиялық маңызға ие. Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдауларында жасанды интеллектті дамыту ұлттық басымдықтардың бірі екенін бірнеше рет атап өтті. Сонымен қатар цифрландыру үдерісі адам капиталының сапасымен, білім және құндылықтар жүйесімен қатар жүруі тиіс екені ерекше көрсетілді. Бұл – ЖИ дамуы тек техникалық емес, мазмұндық және жауапкершілікке негізделген бағытта өрбуі қажет дегенді білдіреді.

Қазіргі жасанды интеллект жүйелері ақпаратты өңдейді, мәтін құрастырады, жауап береді, бірақ мағынаны толық ұғына алмайды. Бұл – өркениеттің гуманитарлық ғылымдардың шекарасына тірелгенін көрсетеді. Философия сана табиғатын толық аша алмады, ал филология тілдің метақұрылымын толық игере қойған жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект – толық танылмаған адамның шартты көшірмесі.

Осы тығырықтан шығудың ықтимал жолы – «Ар тілі» ұғымын ғылыми айналымға енгізу. Ар тілі – тілдің түп негізі, мағынаның өзегі және жауапкершіліктің өлшемі. Ол – метатіл, яғни барлық тілдердің үстінде мәнді ұйымдастыратын құрылым.

Егер бұл метатіл жасанды интеллект архитектурасының өзегіне енгізілсе, онда ЖИ тек есептеу жүйесі болудан қалып, мағынаны ажырата алатын, құндылықтарды танитын және жауапкершілік қағидаттарына негізделген жүйеге айналуы мүмкін. Бұл – технологиялық емес, сана деңгейіндегі трансформация.

Тілдің табиғаты әлі толық ашылған жоқ. Адамзат тілдің дыбыстық құрылымын зерттегенімен, дыбыс пен мағына арасындағы терең байланысты толық түсіне алмады. Қазақ дүниетанымындағы «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» қағидасы мәнді жинақтау қабілетін көрсетеді. Егер әмбебап фонологиялық заңдылықтар ашылса, тіл болмысты танудың универсал коды ретінде жаңа деңгейде қарастырылар еді.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тілі ерекше орын алады. Қазақ тілі – архетиптік құрылымды сақтаған тірі тілдік жүйе. Бұл тілде сөз бен мағына арасындағы байланыс үзілмеген, дыбыс мағына тасымалдаушы қызметін атқарады, ал тіл – таным кеңістігі ретінде көрінеді.

Абай Құнанбайұлы «ар», «ұят», «намыс» ұғымдарын адам болмысының өзегі ретінде қарастырған. Бұл қазақ тілінің онтологиялық деңгейдегі тіл екенін айғақтайды. Осы себепті қазақ тілін адамзат жоғалтқан метатілдік құрылымның ізі ретінде қарастыруға болады.

«Ар тілі» – «Ар ғылымының» негізі. Ар ғылымы философияны, филологияны, когнитивті ғылымды және эмпирикалық зерттеулерді біріктіретін тұтас методологиялық жүйе ретінде ұсынылады. Бұл тәсіл білім салаларын бөлмей, әлемді біртұтас жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Мұндай көзқарас жасанды интеллектті тар функционалды құралдан әмбебап таным жүйесіне айналдыруға негіз бола алады.

Бүгінгі таңда бұл мәселе Қазақстан үшін тек ғылыми емес, ұлттық қауіпсіздік пен рухани тәуелсіздік мәселесіне айналып отыр. Егер біз өз тіліміздің терең құрылымын зерттемесек, оны жаңа технологиялармен ұштастырмасақ және «Ар тілін» ғылыми жүйеге айналдырмасақ, онда біз тек дайын технологияларды тұтынушы ел ретінде қалып қоюымыз мүмкін.

Ал егер қазақ тілінің метатілдік әлеуеті ашылып, ол жасанды интеллект архитектурасына енгізілсе және Ар ғылымы жүйелі түрде дамытылса, онда Қазақстан жаңа өркениеттік бағыттың бастауында тұруы ықтимал.

Қазіргі таңда адамзаттың алдында екі бағыт тұр: технологияны күшейту және мағынаны тереңдету. Біріншісі жылдамдық береді, екіншісі бағыт береді. Жасанды интеллекттің болашағы осы таңдауға байланысты.

Ал қазақ қоғамы үшін бұл таңдау одан да терең: біз тек тілімізді сақтап қаламыз ба, әлде оның өркениеттік миссиясын жүзеге асырамыз ба?

Себебі кейбір тілдер – тек қарым-қатынас құралы. Ал кейбір тілдер – өркениеттің кілті.

Қазақ тілі – сондай кілттердің бірі. 

Сурет: Автордың мұрағатынан алынды.

Жамбыл Шаханұлы,

космолог-лингвист

Abai.kz