Биыл Амангелді Иманов көтерілісінің 110 жылдығы. Бұл ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі болған. Көтеріліс 1916 жылы Қазақстан мен Орта Азияда болды.

Оны қазақтың ұлттық батыры Амангелді Иманов басқарды. Оған Ресей империясының Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті халықты тыл жұмыстарына жұмылдыру туралы шешімі (II Николайдың жарлығы) себеп болды.

Бұл қазақ жерінде ауқымды наразылықтарды тудырды:

– көшпелілерден жерлер тәркіленді;

– қазақтарға салық пен алымдар көбейтілді;

– қазақ халықтың саяси құқықтары болған жоқ.

1916 жылғы Орта Азия мен Қазақстандағы көтеріліс (Ресей империясының саясатына қарсы жалпы қозғалыстың бір бөлігі, әсіресе тыл жұмыстарына жұмылдыру туралы жарлықтан кейін) бірқатар көрнекті көшбасшыларды шығарды

1. Амангелді Иманов. Торғай облысындағы көтерілістің негізгі көшбасшыларының бірі. Ол қарулы отрядтар ұйымдастырып, патша әскерлеріне қарсы әскери операцияларды үйлестірді. Ол тәртіпті көтерілісші құрылымын құра алды. Оның рөлі әскери көсем және стратег болды.

2. Әліби Жангелдин. Имановтың серігі, ол қозғалысты ұйымдастыруға белсенді қатысты. Ол жабдықтау, байланыс және үгіт-насихат жұмыстарына қатысты. Кейінірек ол Кеңес үкіметінде маңызды тұлғаға айналды. Оның рөлі саяси ұйымдастырушы және байланысшы болды.

3. Әбдіғапар Жанбосынов. Ол Торғай облысындағы көтерілісшілердің ханы болып сайланды. Ол дәстүрлі биліктің қалпына келуін бейнеледі. Ол әртүрлі көтерілісші топтарды біріктірді. Оның рөлі саяси көсем және бірліктің символы болды.

4. Тоқаш Бокин. Жетісудағы (Жетісу) көтеріліс көшбасшыларының бірі. Ол халық арасында қарсылыққа шақырып, үгіт жүргізді. Оның рөлі наразылық акцияларының идеологы және ұйымдастырушысы болды.

1916 жылғы көтерілістің жетекшілері әртүрлі функцияларды атқарды:

– әскери басшылар әскери операцияларды ұйымдастырып, басқарды (Иманов);

– саяси басшылар халықты біріктіріп, қозғалысқа заңдылық берді (Жанбосынов);

– ұйымдастырушылар мен үгітшілер қарсылық идеяларын және үйлестірілген әрекеттерді таратты (Жангелдин, Бокин).

Көтеріліс Торғай облысы мен басқа да аймақтарды қамтыды. Иманов қарулы отрядтар ұйымдастырды (он мыңдаған адам). Көтерілісшілер әкімшілік орталықтар мен әскери гарнизондарға шабуыл жасады. Жауап ретінде патша үкіметі жазалау экспедицияларын жіберді. Батырлықпен қарсылық көрсеткеніне қарамастан, көтеріліс 1916 жылдың соңы - 1917 жылдың басында басылды.

А. Иманов бастаған көтерілістің Қазақстан тарихы үшін маңызы зор:

1. Отаршылдыққа қарсы күрес. Бұл аймақтағы Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы ең ірі көтеріліс болды.

2. Ұлттық сананың өсуі. 1916 жылғы оқиғалар бостандық пен өзін-өзі билеуге деген ұмтылысты күшейтті.

3. Саяси өзгерістердің алғышарты. Көтеріліс 1917 жылғы Ақпан төңкерісі қарсаңында империяны әлсіреткен факторлардың бірі болды.

4. Ұлттық жад. Амангелді Иманов қарсылық пен әділеттілік үшін күрестің символы болып саналады.

Осылайша, Амангелді Иманов бастаған көтерілістің 110 жылдығы жай ғана күн емес, сонымен қатар:

1. халықтың құқықтар үшін күресін еске алу;

2. Қазақстанның тарихи жолын ой елегінен өткізу;

3. ұлттық бірегейлікті нығайту.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz