Biyl Amangeldi Imanov kóterilisining 110 jyldyghy. Búl HH ghasyrdyng basyndaghy Qazaqstan tarihyndaghy manyzdy oqighalardyng biri bolghan. Kóterilis 1916 jyly Qazaqstan men Orta Aziyada boldy.

Ony qazaqtyng últtyq batyry Amangeldi Imanov basqardy. Oghan Resey imperiyasynyng Birinshi dýniyejýzilik soghys kezinde jergilikti halyqty tyl júmystaryna júmyldyru turaly sheshimi (II Nikolaydyng jarlyghy) sebep boldy.

Búl qazaq jerinde auqymdy narazylyqtardy tudyrdy:

– kóshpelilerden jerler tәrkilendi;

– qazaqtargha salyq pen alymdar kóbeytildi;

– qazaq halyqtyng sayasy qúqyqtary bolghan joq.

1916 jylghy Orta Aziya men Qazaqstandaghy kóterilis (Resey imperiyasynyng sayasatyna qarsy jalpy qozghalystyng bir bóligi, әsirese tyl júmystaryna júmyldyru turaly jarlyqtan keyin) birqatar kórnekti kóshbasshylardy shyghardy

1. Amangeldi Imanov. Torghay oblysyndaghy kóterilisting negizgi kóshbasshylarynyng biri. Ol qaruly otryadtar úiymdastyryp, patsha әskerlerine qarsy әskery operasiyalardy ýilestirdi. Ol tәrtipti kóterilisshi qúrylymyn qúra aldy. Onyng róli әskery kósem jәne strateg boldy.

2. Áliby Jangeldiyn. Imanovtyng serigi, ol qozghalysty úiymdastyrugha belsendi qatysty. Ol jabdyqtau, baylanys jәne ýgit-nasihat júmystaryna qatysty. Keyinirek ol Kenes ýkimetinde manyzdy túlghagha ainaldy. Onyng róli sayasy úiymdastyrushy jәne baylanysshy boldy.

3. Ábdighapar Janbosynov. Ol Torghay oblysyndaghy kóterilisshilerding hany bolyp saylandy. Ol dәstýrli biylikting qalpyna keluin beyneledi. Ol әrtýrli kóterilisshi toptardy biriktirdi. Onyng róli sayasy kósem jәne birlikting simvoly boldy.

4. Toqash Bokiyn. Jetisudaghy (Jetisu) kóterilis kóshbasshylarynyng biri. Ol halyq arasynda qarsylyqqa shaqyryp, ýgit jýrgizdi. Onyng róli narazylyq aksiyalarynyng iydeology jәne úiymdastyrushysy boldy.

1916 jylghy kóterilisting jetekshileri әrtýrli funksiyalardy atqardy:

– әskery basshylar әskery operasiyalardy úiymdastyryp, basqardy (Imanov);

– sayasy basshylar halyqty biriktirip, qozghalysqa zandylyq berdi (Janbosynov);

– úiymdastyrushylar men ýgitshiler qarsylyq iydeyalaryn jәne ýilestirilgen әreketterdi taratty (Jangeldiyn, Bokiyn).

Kóterilis Torghay oblysy men basqa da aimaqtardy qamtydy. Imanov qaruly otryadtar úiymdastyrdy (on myndaghan adam). Kóterilisshiler әkimshilik ortalyqtar men әskery garnizondargha shabuyl jasady. Jauap retinde patsha ýkimeti jazalau ekspedisiyalaryn jiberdi. Batyrlyqpen qarsylyq kórsetkenine qaramastan, kóterilis 1916 jyldyng sony - 1917 jyldyng basynda basyldy.

A. Imanov bastaghan kóterilisting Qazaqstan tarihy ýshin manyzy zor:

1. Otarshyldyqqa qarsy kýres. Búl aimaqtaghy Resey imperiyasynyng otarshyldyq sayasatyna qarsy eng iri kóterilis boldy.

2. Últtyq sananyng ósui. 1916 jylghy oqighalar bostandyq pen ózin-ózi biyleuge degen úmtylysty kýsheytti.

3. Sayasy ózgeristerding alghysharty. Kóterilis 1917 jylghy Aqpan tónkerisi qarsanynda imperiyany әlsiretken faktorlardyng biri boldy.

4. Últtyq jad. Amangeldi Imanov qarsylyq pen әdilettilik ýshin kýresting simvoly bolyp sanalady.

Osylaysha, Amangeldi Imanov bastaghan kóterilisting 110 jyldyghy jay ghana kýn emes, sonymen qatar:

1. halyqtyng qúqyqtar ýshin kýresin eske alu;

2. Qazaqstannyng tarihy jolyn oy eleginen ótkizu;

3. últtyq biregeylikti nyghaytu.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz