Ұлттық компания Қазақстан темір жолы тағы да сырттан қаржы тартуға кірісті. Компания $1 млрд көлемінде облигация шығарып, халықаралық және ішкі нарықтардан қарыз алуды жоспарлап отыр. Бұл шешім теміржол операторының қарызы 3 трлн теңгеден асқан кезеңде қабылданып отыр. Сондықтан жаңа қарыздың экономикалық негізділігі мен болашақ салдары қоғам назарын аудартуда.

Қарыз не үшін алынады?

Компания мәліметінше, қаражат екі транш арқылы тартылады: бірі 5 жылға, екіншісі 10 жылға. Түскен қаржы инвестициялық жобаларға бағытталмақ. Соның ішінде америкалық Wabtec компаниясынан локомотивтер сатып алу жоспары бар.

Бұл қадам ҚТЖ-ның тозған парк мәселесін шешуге бағытталғаны анық. Қазақстандағы жүк және жолаушы тасымалының едәуір бөлігі теміржолға тәуелді болғандықтан, локомотивтер мен вагондарды жаңарту стратегиялық маңызға ие.

Бірақ негізгі мәселе – борыштың шамадан тыс өсуі

Егер 2024 жылы ҚТЖ-ның қарызы шамамен 2,65 трлн теңге болса, 2025 жылдың ортасына қарай ол 3 трлн теңгеге жуықтаған. Енді оған қосымша $1 млрд (қазіргі бағаммен жүздеген миллиард теңге) қосылмақ.

Бұл бірнеше қауіп тудырады:

1. Валюталық тәуекел

Егер облигациялар доллармен шығарылса, теңге әлсіреген сайын ҚТЖ-ның борыштық жүктемесі өседі. Яғни табыс теңгемен түссе, қарызды валютамен өтеу қиындайды.

2. Пайыздық шығындардың артуы

Әлемдік қаржы нарықтарында мөлшерлемелер жоғары деңгейде қалып отыр. Сондықтан бұрынғыдай арзан қарыз табу қиын. Бұл компанияның пайыз төлемдерін көбейтеді.

3. Мемлекеттік тәуелділік

ҚТЖ ресми түрде ұлттық компания болғанымен, оның қаржылық жағдайы нашарласа, түпкілікті жауапкершілік мемлекетке жүктелуі мүмкін. Демек, тәуекел жанама түрде бюджетке ауысады.

Активтер кепілге қойылады

Компания облигациялар бойынша міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін еншілес құрылымдары – Қазтеміртранс және КТЖ-Жүк тасымалы активтерін пайдаланбақ.

Бұл кредиторларға сенім береді. Бірақ екінші жағынан, стратегиялық активтерді кепілдік құралға айналдыру компанияның қаржылық қысымда екенін де аңғартады.

ҚТЖ неге үнемі қарыз алады?

Мұның бірнеше себебі бар:

*тарифтердің ұзақ уақыт экономикалық деңгейден төмен ұсталып келуі;

*инфрақұрылымның ескіруі;

*ауқымды инвестициялық қажеттілік;

*басқару тиімділігіне қатысты сындар;

*әлеуметтік міндеттемелердің көп болуы.

Яғни компания коммерциялық құрылым мен мемлекеттік әлеуметтік оператор рөлін қатар атқарып отыр.

Шешім қандай болуы керек?

Сарапшылардың пікірінше, тек қарыз алып өмір сүру моделі ұзаққа бармайды. Сондықтан:

*корпоративтік басқаруды күшейту;

*шығындарды оңтайландыру;

*тасымал тарифтерін кезең-кезеңімен нарыққа жақындату;

*жеке инвестиция тарту;

*ашық аудит жүргізу қажет.

Қорытынды. ҚТЖ-ның $1 млрд жаңа қарызы қысқа мерзімде локомотив паркін жаңартуға көмектесуі мүмкін. Алайда 3 трлн теңгеден асқан борыш жағдайында бұл шешім қаржылық тұрақтылыққа қосымша салмақ түсіреді. Егер компания құрылымдық реформалар жасамаса, бүгінгі инвестициялық қадам ертеңгі бюджет мәселесіне айналуы ықтимал.

Abai.kz