Бүгінгі таңда Қазақстанның басты міндеті – көп сату ғана емес, өзіне қажет тауарды өзі өндіретін экономика құру.

Қазақстанның Қытай мен Ресейге тәуелділігі күшейіп бара ма? Сыртқы саудадағы жаңа үрдістер

2026 жылдың алғашқы екі айындағы Қазақстанның сыртқы сауда көрсеткіштері ел экономикасында маңызды әрі күрделі үрдістердің қалыптасып жатқанын аңғартады. Экономист Руслан Султанов мәліметінше, Қазақстан экспорт бағыттарын әртараптандырып жатқанымен, импорт жағынан Қытай мен Ресейге тәуелділік артып келеді. Бұл жағдай ұлттық экономиканың стратегиялық осалдығын күшейтуі мүмкін.

Сауда айналымы өсті, бірақ құрылымы өзгеруде

Қаңтар-ақпан айларында Қазақстанның сыртқы сауда көлемі 21,7 млрд долларға жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 11,3%-ға артқан. Оның ішінде экспорт 12 млрд долларды, импорт 9,6 млрд долларды құрады.

Бұл көрсеткіштер сырттай қарағанда оң динамиканы білдіреді. Алайда тереңірек қарасақ, өсімнің негізгі көзі мұнай емес, металлургия мен агроөнеркәсіп секторы болғаны байқалады.

Мұнай емес экспорт күшейді

Қазақстан экспортының құрылымында металдардың үлесі айтарлықтай артқан. Атап айтқанда:

* металдар экспорты 48%-ға өсіп, 2,6 млрд долларға жетті;

* ауыл шаруашылығы өнімдері 41%-ға өсіп, 715 млн доллар болды;

* азық-түлік өнеркәсібі өнімдері 45%-ға өсіп, 672,5 млн долларға жетті.

Сонымен қатар күміс экспорты үш есе, мыс экспорты 64%-ға, зығыр экспорты екі есе артқан. Ал мұнай кірісі небәрі 0,4%-ға ғана өсіп, 5,8 млрд доллар болған.

Бұл – Қазақстан экономикасының біртіндеп шикізаттық модельден өңделген және металл бағытындағы экспортқа ауыса бастағанын көрсетеді.

Еуропа нарығына бетбұрыс

Экспорт географиясында да өзгеріс бар. Бұрын негізгі серіктестердің бірі болған Italy үлесі төмендеген. Қазақстанның бұл елге экспорты 2,9 млрд доллардан 2,2 млрд долларға қысқарған.

Есесіне келесі бағыттарда өсім байқалады:

France – 80% өсім

Turkey – 66% өсім

United Kingdom – жоғары сұраныс

Netherlands – 65% өсім

Бұл Қазақстанның Еуропа мен балама нарықтарға шығуға тырысып жатқанын аңғартады.

Импортта қауіпті тәуелділік бар

Ал импорт құрылымында керісінше көрініс байқалады. Қазақстанға келетін тауарлардың басым бөлігі әлі де China мен Russia арқылы жеткізіледі.

Екі елден импорт көлемі 3 млрд долларға жетіп, әрқайсысының үлесі 31%-дан болған. Яғни Қазақстан импортының 62%-ы осы екі мемлекетке тиесілі.

Бұл өте жоғары көрсеткіш. Себебі:

* Ресейден – энергия, азық-түлік, шикізат;

* Қытайдан – техника, жабдық, электроника, өндірістік тауарлар келеді.

Егер геосаяси жағдай өзгерсе, санкциялар күшейсе немесе логистика бұзылса, Қазақстан ішкі нарықта тапшылыққа тап болуы мүмкін.

Неліктен бұл маңызды?

Экспорт әртараптанғанымен, импорттың шоғырлануы елдің экономикалық қауіпсіздігіне әсер етеді. Қазақстан өзі өндіре алмайтын тауарларға тәуелді болып қала береді.

Бұл бірнеше мәселені көрсетеді:

Өңдеу өнеркәсібі әлсіз

Технологиялық өндіріс жеткіліксіз

Ішкі нарық шетелдік тауарға сүйенеді

Логистикалық тәуекел жоғары

Не істеу керек?

Сарапшылар пікірінше, Қазақстанға:

* машина жасау саласын дамыту;

* электроника өндірісін жолға қою;

* шағын және орта бизнесті қолдау;

Түркия, ЕО, Оңтүстік Корея, Орталық Азия елдерімен импорт байланысын кеңейту; отандық азық-түлік және өндірістік тауар үлесін арттыру қажет.

Қорытынды: Қазақстан экспорты жаңа бағыттарға шығып, мұнайға тәуелділіктен баяу алыстап келеді. Бұл – жағымды үрдіс. Бірақ импорттың Қытай мен Ресейге шамадан тыс байланып қалуы ел экономикасын әлсіз тұсқа айналдырады.

Яғни бүгінгі таңда Қазақстанның басты міндеті – көп сату ғана емес, өзіне қажет тауарды өзі өндіретін экономика құру.

Abai.kz