Қазақстанның ақиқатқа ұмтылысы

Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихы тек өткен күннің жылнамасын зерттеумен шектелген жоқ, ол ең алдымен КСРО-ның тоталитарлық мемлекеттік идеологиясын насихаттаудың басты құралына айналды. Ұлттық тарихтың тұтас дәуірлері, тарихи тұлғалар мен ұлт-азаттық қозғалыстар шынайы фактілер негізінде емес, империялық орталықтың саяси мүддесіне ыңғайластырылып бағаланды.

Идеологиялық бұрмалаулар мен ғылыми қуғын-сүргін

Кеңестік жүйеге Қазақстанның Ресей империясына, кейін КСРО құрамына енуін «тек ерікті әрі прогрессивті процесс» ретінде көрсететін тарихи тұжырымдама қажет болды. Бұл ресми нұсқаға қайшы келетін кез келген дерек қауіпті деп танылды.

Бұрмаланған тарихнаманың айқын мысалы — көрнекті тарихшы Ермұхан Бекмахановтың тағдыры. Ол 1837–1847 жылдардағы Кенесары Қасымов бастаған көтерілісті отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күрес ретінде зерттегені үшін 1952 жылы 25 жылға бас бостандығынан айырылды. Империялық саясат Кенесарыны «реакцияшыл феодал» етіп көрсетіп, қазақ халқының отарлауға қарсылық білдіргенін жасыруға тырысты.

Сонымен қатар ХХ ғасырдың басында ұлттық автономия мен дербес мемлекеттілік идеясын ұсынған Алаш қозғалысының қайраткерлері — Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтар «буржуазиялық ұлтшылдар» деп айыпталып, тоталитарлық жүйенің құрбанына айналды.

Ашаршылық (Голодомор) — ұлттық демографиялық апат

Кеңес билігінің Қазақстандағы ең ауыр әрі трагедиялық саясаты — 1929–1933 жылдардағы ұжымдастыру мен мал-мүлкті тәркілеу (конфискация) шаралары болды. Дәстүрлі көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтың күштеп жойылуы салдарынан:

• Қазақстандағы мал басы 40 миллионнан 4 миллионға дейін азайды.

• Халық күнкөріс көзінен айырылып, жаппай ашаршылық пен демографиялық апат басталды.

• Жүздеген мың отандасымыз шекара асып (Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, т.б.) босып кетуге мәжбүр болды.

• Қазақ халқы өз жерінде демографиялық тұрғыдан азшылыққа айналды.

Кеңес өкіметі бұл жүйелі трагедияны «социалистік қайта құрудың жеңістері» деген ұрандармен бүркемелеп, ондаған жылдар бойы ақиқатты айтуға тыйым салды.

Тұжырым: Бүгінгі таңда жаңа мұрағат материалдарының ашылуы тарихи әділдікті калпына келтіруге жол ашты. Кеңестік империялық саясаттың мақсаты — тарихи жадынан айырылған қоғам қалыптастыру болса, қазіргі отандық тарихнаманың міндеті — ұлттық мемлекеттілік пен Ашаршылық трагедиясының шынайы бағасын беріп, тарихи сабақтастықты қалпына келтіру.

Керімсал Жұбатқанов,

С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық ғылыми-зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz