قازاقستاننىڭ اقيقاتقا ۇمتىلىسى

كەڭەس داۋىرىندەگى قازاقستان تاريحى تەك وتكەن كۇننىڭ جىلناماسىن زەرتتەۋمەن شەكتەلگەن جوق، ول ەڭ الدىمەن كسرو-نىڭ توتاليتارلىق مەملەكەتتىك يدەولوگياسىن ناسيحاتتاۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇتاس داۋىرلەرى، تاريحي تۇلعالار مەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار شىنايى فاكتىلەر نەگىزىندە ەمەس، يمپەريالىق ورتالىقتىڭ ساياسي مۇددەسىنە ىڭعايلاستىرىلىپ باعالاندى.

يدەولوگيالىق بۇرمالاۋلار مەن عىلىمي قۋعىن-سۇرگىن

كەڭەستىك جۇيەگە قازاقستاننىڭ رەسەي يمپەرياسىنا، كەيىن كسرو قۇرامىنا ەنۋىن «تەك ەرىكتى ءارى پروگرەسسيۆتى پروتسەسس» رەتىندە كورسەتەتىن تاريحي تۇجىرىمداما قاجەت بولدى. بۇل رەسمي نۇسقاعا قايشى كەلەتىن كەز كەلگەن دەرەك قاۋىپتى دەپ تانىلدى.

بۇرمالانعان تاريحنامانىڭ ايقىن مىسالى — كورنەكتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ تاعدىرى. ول 1837–1847 جىلدارداعى كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان كوتەرىلىستى وتارشىلدىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس رەتىندە زەرتتەگەنى ءۇشىن 1952 جىلى 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. يمپەريالىق ساياسات كەنەسارىنى «رەاكتسياشىل فەودال» ەتىپ كورسەتىپ، قازاق حالقىنىڭ وتارلاۋعا قارسىلىق بىلدىرگەنىن جاسىرۋعا تىرىستى.

سونىمەن قاتار حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىق اۆتونوميا مەن دەربەس مەملەكەتتىلىك يدەياسىن ۇسىنعان الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرى — ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتار «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار» دەپ ايىپتالىپ، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانىنا اينالدى.

اشارشىلىق (گولودومور) — ۇلتتىق دەموگرافيالىق اپات

كەڭەس بيلىگىنىڭ قازاقستانداعى ەڭ اۋىر ءارى تراگەديالىق ساياساتى — 1929–1933 جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ مەن مال-مۇلكتى تاركىلەۋ (كونفيسكاتسيا) شارالارى بولدى. ءداستۇرلى كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتىڭ كۇشتەپ جويىلۋى سالدارىنان:

• قازاقستانداعى مال باسى 40 ميلليوننان 4 ميلليونعا دەيىن ازايدى.

• حالىق كۇنكورىس كوزىنەن ايىرىلىپ، جاپپاي اشارشىلىق پەن دەموگرافيالىق اپات باستالدى.

• جۇزدەگەن مىڭ وتانداسىمىز شەكارا اسىپ (قىتاي، وزبەكستان، قىرعىزستان، ت.ب.) بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.

• قازاق حالقى ءوز جەرىندە دەموگرافيالىق تۇرعىدان ازشىلىققا اينالدى.

كەڭەس وكىمەتى بۇل جۇيەلى تراگەديانى «سوتسياليستىك قايتا قۇرۋدىڭ جەڭىستەرى» دەگەن ۇراندارمەن بۇركەمەلەپ، ونداعان جىلدار بويى اقيقاتتى ايتۋعا تىيىم سالدى.

تۇجىرىم: بۇگىنگى تاڭدا جاڭا مۇراعات ماتەريالدارىنىڭ اشىلۋى تاريحي ادىلدىكتى كالپىنا كەلتىرۋگە جول اشتى. كەڭەستىك يمپەريالىق ساياساتتىڭ ماقساتى — تاريحي جادىنان ايىرىلعان قوعام قالىپتاستىرۋ بولسا، قازىرگى وتاندىق تاريحنامانىڭ مىندەتى — ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك پەن اشارشىلىق تراگەدياسىنىڭ شىنايى باعاسىن بەرىپ، تاريحي ساباقتاستىقتى قالپىنا كەلتىرۋ.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz