Жолбарыс ханның ажалы
Қазанғап Байболұлының «Төле бидің тарихы» дастанындағы тарихи оқиға
XVIII ғасырдың бірінші жартысы қазақ халқының тарихындағы аса күрделі кезеңдердің бірі болды.
Бұл уақытта қазақ даласы жоңғар шапқыншылығының зардабын тартып, елдің саяси тұтастығын сақтап қалу, ата қонысты қорғау, Сыр бойы мен Түркістан-Ташкент өңірлеріндегі ықпалын күшейту мәселелері алдыңғы қатарға шықты.
Осы алмағайып заманда ел тағдырына араласқан тарихи тұлғалардың бірі — Ұлы жүздің ханы Жолбарыс хан, енді бірі — қазақтың әйгілі биі Төле Әлібекұлы.
Жолбарыс ханның өмірі мен өлімі туралы жазба деректерде бірқатар мәліметтер сақталған. Ал халық арасында сақталған тарихи аңыздар мен жыр-дастандарда бұл оқиға өзгеше сипатта баяндалады.
Соның ішінде Қазанғап Байболұлының «Төле бидің тарихы» дастанындағы Жолбарыс ханның қазасы ерекше назар аударуға тұрарлық.
Қазанғап Байболұлының бұл шығармасы Төле бидің өмір жолын, ел басқарудағы қызметін, Ташкент пен Сыр бойындағы оқиғаларды, қазақтың сол кезеңдегі қоғамдық жағдайын кеңінен баяндайды.
Дастанның бір маңызды желісі — Төле бидің елді отырықшылыққа бейімдеу әрекеті мен осыған байланысты Жолбарыс ханмен арадағы қайшылық.
Төле бидің елді орнықтыру мақсаты
Қазанғаптың баяндауынша, Төле би елдің болашағын ойлап, қазақтың бір бөлігін Сыр бойына орнықтырып, егіншілікпен айналыстыруды көздейді. Ол Сырдан су шығарып, арық қазып, елге егін салуға мүмкіндік жасауды ойлайды.
Дастанда Төле бидің ойы «Шығарсам арық қазып, Сырдан байлап» деген жолмен беріледі.
Төле бидің мақсаты тек егіншілікке көшу емес. Ол көшпелі мал шаруашылығын сақтай отырып, отырықшылықтың да пайдасын пайдалануды көздейді.
Сондықтан жырда:
«Ел болсақ, отырысты болар еді-ау» - деген сөз айтылады.
Бұл жерде Қазанғап Төле биді елдің болашағын алдын ала ойлаған мемлекетшіл тұлға ретінде көрсетеді. Оның түсінігінде қазақ халқы бір ғана шаруашылық түріне тәуелді болмай, жердің жағдайына қарай мал шаруашылығын да, егіншілікті де қатар алып жүруі қажет.
Төле бидің бастамасын халық қолдайды. Арық қазылып, су шығарылады.
Ақын бұл еңбектің нәтижесін:
«Төле бидің сол қазған арығынан
Жұртына азын-аулақ ырыс келді» - деп суреттейді.
Демек, дастандағы арық қазу оқиғасы — жай ғана шаруашылық әрекет емес, Төле бидің елді тұрақтандыруға бағытталған саясатының көрінісі.
Жолбарыс хан мен Төле би арасындағы қайшылық
Алайда Төле бидің елді орнықтыру әрекеті Ташкенттегі Жолбарыс ханның қарсылығына ұшырайды.
Қазанғап бұл қайшылықтың себебін бір ғана шумақпен өте анық білдіреді:
«Орнығып қазақ бәле болады деп,
Жолбарыс хан жау болды Тәшкендегі».
Бұл жолдардың тарихи маңызы зор. Өйткені ақын Жолбарыс ханның Төле биге қарсы болуын жеке бас араздығынан емес, қазақтардың Ташкент төңірегінде орнығып, күшеюінен қауіптенуімен байланыстырады.
Осыдан кейін екі жақтың арасындағы қайшылық ашық қақтығысқа ұласады. Жолбарыс хан Төле бидің қарамағындағы елді ығыстыруға әрекет жасайды.
Ал Төле би бастапқыда соғысты көздемегенімен, елін қорғау үшін қарулы қарсылыққа баруға мәжбүр болады.
Қазанғап:
«Амалы жоқ, қуған соң тұрыс бар ма,
Бел байлады Төле би ұрысқа енді» - деп жырлайды.
Бұл екі жол Төле бидің жырдағы бейнесін түсінуге мүмкіндік береді. Ақын оны соғыс іздеген билеуші емес, елін қорғау үшін амалсыздан қару ұстаған қайраткер ретінде көрсетеді.
Ташкент үшін күрес
Оқиға бірте-бірте Ташкент үшін болған күреске айналады.
Дастанда Жолбарыс ханның қол жинағаны, оның жағында Бүркіт би бастаған құраманың болғаны айтылады. Екі жақтың арасындағы қақтығыс күшейеді.
Төле бидің адамдары Ташкентті қоршауға алып, қалаға келетін суды шектеуге әрекет етеді.
Ақын:
«Ауыз суды буып бұрады,
Шөлдетуге бұларды» - деп жазады.
Бұл тұста жырдағы оқиғалар әскери қақтығыстың нақты көріністерімен толықтырылады. Ташкент үшін күрес тек даладағы шайқас емес, қалаға жасалған қысым, су жолдарын бақылау сияқты әрекеттер арқылы да суреттеледі.
Ақырында шайқастың шешуші кезеңі келеді.
Жолбарыс ханның жаралануы
Дастандағы Жолбарыс ханның ажалына қатысты ең маңызды жолдар осы тұста кездеседі.
Төле бидің адамдары Ташкентті алуға ұмтылған кезде Жолбарыс хан шайқаста жараланады.
Қазанғап оның жарақатын:
«Садақтың ұшты оғына
Жолбарыс хан дейтұғын,
Тартыста тайып табаны»
деген жолдармен береді.
Осы үзіндіге сүйенсек, Қазанғаптың нұсқасында Жолбарыс хан соғыс үстінде садақ оғынан жараланып, сол жарақаттан қаза табады.
Бұл — жырдың ең басты ерекшеліктерінің бірі.
Өйткені Жолбарыс ханның өлімі туралы жазба тарихи деректерде басқа мәлімет бар. Сондықтан Қазанғаптың баянын XVIII ғасыр оқиғасының халық жадында сақталған нұсқасы ретінде қарастыру қажет.
Жолбарыс ханның жаралануынан кейін Төле бидің әскері басым түседі.
Қазанғап:
«Қайрат-күшін асырып,
Алысқан жауын қашырып,
Тәшкенді Төле алады» - деп оқиғаның нәтижесін баяндайды.
Яғни дастанның ішкі логикасында Жолбарыстың жаралануы, оның кейінгі қазасы және Төле бидің Ташкентті алуы — бір-бірімен тығыз байланысты оқиғалар.
Жолбарыстың соңғы өтініші
Дастанның ең қызықты тұсы — Жолбарыс ханның өлім алдындағы сөзі.
Жараланып, ажалының жақындағанын сезген Жолбарыс Төле биді шақыртады. Бұл жерде бұрынғы қарсыластықтың орнына адамның өлім алдындағы сабыры мен мойындауы көрінеді.
Жолбарыс өзінің жеңілгенін мойындап:
«Салауат, мен жеңілдім, сіз жеңдіңіз,
Ризамын, орындасаң қабыл алып» - дейді.
Бұдан кейін ол Төле биге өзінің соңғы өтінішін білдіреді.
Оның тілегі — сүйегін Түркістанға жеткізіп, ата-бабаларының жанына жерлеу.
Дастанда:
«Тілейтін соңғы мақсат сұрауым бұл,
Қолыңнан Түркістанға қойшы апарып» - деген жолдар бар.
Бұл — дастандағы аса маңызды көркем әрі тарихи деталь.
Өйткені Жолбарыс хан өмір бойы Төле бидің саяси қарсыласы болғанымен, өлім алдында оның адамдық қасиетіне сенім артады. Ал Төле би өзіне қарсы болған адамның соңғы тілегін қабыл алады.
Ақын осы арқылы Төле бидің бейнесін тек жеңіске жеткен саяси тұлға ретінде емес, қарсыласына да адамгершілік таныта алатын ел ағасы ретінде көрсетеді.
Дастанда:
«Төле би бұл тілегін қабыл алды» - деп оқиға түйінделеді.
Жырдағы Жолбарыс хан бейнесі
Қазанғаптың дастанында Жолбарыс хан біржақты жағымсыз кейіпкер ретінде суреттелмейді.
Бастапқыда ол Төле бидің елді орнықтыру саясатына қарсы тұрады. Оның қазақтардың Ташкент төңірегіне орнығуынан қауіптенуі саяси мүддемен түсіндіріледі.
Алайда шайқаста жеңілгеннен кейін Жолбарыс өзінің жеңілгенін мойындайды. Ең соңында Төле биден сүйегін Түркістанға жеткізуді сұрайды.
Осы арқылы ақын екі тарихи тұлғаның арасындағы қарым-қатынасты күрделі сипатта көрсетеді. Олар — саяси қарсыластар, бірақ сонымен бірге бір дәуірдің, бір елдің тағдырына араласқан тарихи қайраткерлер.
Жырдағы нұсқа мен тарихи деректің айырмашылығы
Жолбарыс ханның өліміне байланысты Қазанғаптың дастанындағы мәліметті жазба тарихи деректерден бөліп қараған жөн.
Тарихи әдебиеттерде Жолбарыс ханның 1740 жылғы 5 сәуірде Ташкентте мешітте намаз оқып отырған кезінде өлтірілгені туралы мәлімет кездеседі. Кейбір деректер оның қастандық нәтижесінде қаза болғанын көрсетеді.
Ал Қазанғаптың дастанында оқиға мүлде басқа түрде баяндалады. Мұнда Жолбарыс хан Төле бимен болған қарулы қақтығыс кезінде садақ оғынан жараланып, өлім алдында Төле биді шақыртады.
Бұл екі мәліметтің арасындағы айырмашылықты ескерудің маңызы зор. Тарихи жырды жазба жылнамамен теңестіруге болмайды. Бірақ оны тарихи дерек ретінде мүлде елемеу де дұрыс емес.
Өйткені тарихи жыр — халықтың белгілі бір оқиға туралы ұжымдық тарихи жадының көрінісі.
Қазанғап Байболұлы да өз шығармасында Төле би туралы ел арасындағы әңгімелерді, шежірелік деректерді және бұрынғы қариялардың айтқандарын пайдаланған. Сондықтан дастандағы Жолбарыс хан туралы сюжетті сол дәуір туралы халық арасында сақталған тарихи түсініктердің бірі ретінде зерттеу қажет.
Түркістанға жерлеу мәселесі
Дастанда Жолбарыс ханның соңғы өтініші — Түркістанға жерлену.
Бұл деталь да кездейсоқ емес. Түркістан XVIII ғасырда қазақ хандары мен сұлтандарының, елге белгілі тарихи тұлғалардың жерленетін қасиетті орталығы болды. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі қазақтың саяси және рухани өмірінде айрықша орын алды.
Сондықтан Жолбарыстың өлім алдында Түркістанды атауы оның тарихи-рухани орталықпен байланысын көрсететін маңызды сюжет ретінде қарастырылуы мүмкін.
Дастанда бұл өтінішті орындау міндетін Төле би мойнына алады. Осылайша жырдың соңғы бөлігінде бұрынғы саяси тартыс адамдық мәмілеге ұласады.
Тарихи жадтағы Жолбарыс ханның ажалы
Қазанғап Байболұлының «Төле бидің тарихындағы» Жолбарыс ханның өлімі — тек бір адамның қазасы туралы оқиға емес.
Ол бірнеше тарихи мәселені қатар қамтиды. Біріншіден, XVIII ғасырдағы Ташкент пен Сыр бойының саяси жағдайы көрінеді. Екіншіден, қазақ қоғамындағы көшпелі және отырықшы шаруашылықтың арақатынасы сөз болады. Үшіншіден, Төле бидің елді тұрақтандыруға бағытталған қызметі сипатталады. Төртіншіден, қазақтың тарихи жадында Жолбарыс ханның өлімі қалай түсіндірілгенін көреміз.
Жырдың баяны бойынша, Төле бидің Сырдан арық қаздырып, елді орнықтыру әрекеті Жолбарыс ханның қарсылығына ұшырайды. Қақтығыс Ташкент үшін соғысқа айналады. Шайқаста Жолбарыс хан садақ оғынан жараланады. Төле би Ташкентті алады. Өлім алдында Жолбарыс өзінің жеңілгенін мойындап, сүйегін Түркістанға жеткізуді өтінеді. Төле би оның соңғы тілегін қабылдайды.
Ал жазба деректер Жолбарыс ханның өлімін Ташкент мешітіндегі қастандықпен байланыстырады.
Сондықтан Қазанғаптың дастанындағы нұсқаны «Жолбарыс ханның нақты қалай өлгенінің дәлелі» деп емес, оның өлімі туралы сақталған тарихи-фольклорлық нұсқа деп бағалаған жөн.
Бұл жерде жырдың құндылығы да осында. Жазба дерек бізге оқиғаның бір қырын жеткізсе, Қазанғаптың жыры сол оқиғаның қазақтың тарихи санасында қалай сақталғанын көрсетеді.
Жолбарыс ханның:
"Салауат, мен жеңілдім, сіз жеңдіңіз,
Ризамын, орындасаң қабыл алып" - деген соңғы сөзімен аяқталатын бұл оқиға — Қазанғаптың тарихи жырындағы ең әсерлі эпизодтардың бірі.
Ол жеңіс пен жеңілісті ғана емес, билік пен жауапкершілікті, қарсыластық пен кешірімді, өлім мен аманатты қатар суреттейді.
Сондықтан Қазанғап Байболұлының «Төле бидің тарихындағы» Жолбарыс ханның ажалы — тек бір тарихи тұлғаның өлімі туралы әңгіме емес, XVIII ғасырдағы Ташкент өңірінің саяси тарихын және сол тарихтың халық жадында сақталған нұсқасын танытатын құнды тарихи-әдеби дерек.
Өмір Шыныбекұлы
Abai.kz
