قازانعاپ بايبولۇلىنىڭ «تولە ءبيدىڭ تاريحى» داستانىنداعى تاريحي وقيعا

XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى اسا كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى.

بۇل ۋاقىتتا قازاق دالاسى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ، ەلدىڭ ساياسي تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ، اتا قونىستى قورعاۋ، سىر بويى مەن تۇركىستان-تاشكەنت وڭىرلەرىندەگى ىقپالىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى الدىڭعى قاتارعا شىقتى.

وسى الماعايىپ زاماندا ەل تاعدىرىنا ارالاسقان تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى — ۇلى ءجۇزدىڭ حانى جولبارىس حان، ەندى ءبىرى — قازاقتىڭ ايگىلى ءبيى تولە الىبەكۇلى.

جولبارىس حاننىڭ ءومىرى مەن ءولىمى تۋرالى جازبا دەرەكتەردە بىرقاتار مالىمەتتەر ساقتالعان. ال حالىق اراسىندا ساقتالعان تاريحي اڭىزدار مەن جىر-داستانداردا بۇل وقيعا وزگەشە سيپاتتا باياندالادى.

سونىڭ ىشىندە قازانعاپ بايبولۇلىنىڭ «تولە ءبيدىڭ تاريحى» داستانىنداعى جولبارىس حاننىڭ قازاسى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.

قازانعاپ بايبولۇلىنىڭ بۇل شىعارماسى تولە ءبيدىڭ ءومىر جولىن، ەل باسقارۋداعى قىزمەتىن، تاشكەنت پەن سىر بويىنداعى وقيعالاردى، قازاقتىڭ سول كەزەڭدەگى قوعامدىق جاعدايىن كەڭىنەن باياندايدى.

داستاننىڭ ءبىر ماڭىزدى جەلىسى — تولە ءبيدىڭ ەلدى وتىرىقشىلىققا بەيىمدەۋ ارەكەتى مەن وسىعان بايلانىستى جولبارىس حانمەن اراداعى قايشىلىق.

تولە ءبيدىڭ ەلدى ورنىقتىرۋ ماقساتى

قازانعاپتىڭ بايانداۋىنشا، تولە بي ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاپ، قازاقتىڭ ءبىر بولىگىن سىر بويىنا ورنىقتىرىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىستىرۋدى كوزدەيدى. ول سىردان سۋ شىعارىپ، ارىق قازىپ، ەلگە ەگىن سالۋعا مۇمكىندىك جاساۋدى ويلايدى.

داستاندا تولە ءبيدىڭ ويى «شىعارسام ارىق قازىپ، سىردان بايلاپ» دەگەن جولمەن بەرىلەدى.

تولە ءبيدىڭ ماقساتى تەك ەگىنشىلىككە كوشۋ ەمەس. ول كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىن ساقتاي وتىرىپ، وتىرىقشىلىقتىڭ دا پايداسىن پايدالانۋدى كوزدەيدى.

سوندىقتان جىردا:

«ەل بولساق، وتىرىستى بولار ەدى-اۋ» - دەگەن ءسوز ايتىلادى.

بۇل جەردە قازانعاپ تولە ءبيدى ەلدىڭ بولاشاعىن الدىن الا ويلاعان مەملەكەتشىل تۇلعا رەتىندە كورسەتەدى. ونىڭ تۇسىنىگىندە قازاق حالقى ءبىر عانا شارۋاشىلىق تۇرىنە تاۋەلدى بولماي، جەردىڭ جاعدايىنا قاراي مال شارۋاشىلىعىن دا، ەگىنشىلىكتى دە قاتار الىپ ءجۇرۋى قاجەت.

تولە ءبيدىڭ باستاماسىن حالىق قولدايدى. ارىق قازىلىپ، سۋ شىعارىلادى.

اقىن بۇل ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىن:

«تولە ءبيدىڭ سول قازعان ارىعىنان

جۇرتىنا ازىن-اۋلاق ىرىس كەلدى» - دەپ سۋرەتتەيدى.

دەمەك، داستانداعى ارىق قازۋ وقيعاسى — جاي عانا شارۋاشىلىق ارەكەت ەمەس، تولە ءبيدىڭ ەلدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان ساياساتىنىڭ كورىنىسى.

جولبارىس حان مەن تولە بي اراسىنداعى قايشىلىق

الايدا تولە ءبيدىڭ ەلدى ورنىقتىرۋ ارەكەتى تاشكەنتتەگى جولبارىس حاننىڭ قارسىلىعىنا ۇشىرايدى.

قازانعاپ بۇل قايشىلىقتىڭ سەبەبىن ءبىر عانا شۋماقپەن وتە انىق بىلدىرەدى:

«ورنىعىپ قازاق بالە بولادى دەپ،

جولبارىس حان جاۋ بولدى تاشكەندەگى».

بۇل جولداردىڭ تاريحي ماڭىزى زور. ويتكەنى اقىن جولبارىس حاننىڭ تولە بيگە قارسى بولۋىن جەكە باس ارازدىعىنان ەمەس، قازاقتاردىڭ تاشكەنت توڭىرەگىندە ورنىعىپ، كۇشەيۋىنەن قاۋىپتەنۋىمەن بايلانىستىرادى.

وسىدان كەيىن ەكى جاقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق اشىق قاقتىعىسقا ۇلاسادى. جولبارىس حان تولە ءبيدىڭ قاراماعىنداعى ەلدى ىعىستىرۋعا ارەكەت جاسايدى.

ال تولە بي باستاپقىدا سوعىستى كوزدەمەگەنىمەن، ەلىن قورعاۋ ءۇشىن قارۋلى قارسىلىققا بارۋعا ءماجبۇر بولادى.

قازانعاپ:

«امالى جوق، قۋعان سوڭ تۇرىس بار ما،

بەل بايلادى تولە بي ۇرىسقا ەندى» - دەپ جىرلايدى.

بۇل ەكى جول تولە ءبيدىڭ جىرداعى بەينەسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقىن ونى سوعىس ىزدەگەن بيلەۋشى ەمەس، ەلىن قورعاۋ ءۇشىن امالسىزدان قارۋ ۇستاعان قايراتكەر رەتىندە كورسەتەدى.

تاشكەنت ءۇشىن كۇرەس

وقيعا بىرتە-بىرتە تاشكەنت ءۇشىن بولعان كۇرەسكە اينالادى.

داستاندا جولبارىس حاننىڭ قول جيناعانى، ونىڭ جاعىندا بۇركىت بي باستاعان قۇرامانىڭ بولعانى ايتىلادى. ەكى جاقتىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس كۇشەيەدى.

تولە ءبيدىڭ ادامدارى تاشكەنتتى قورشاۋعا الىپ، قالاعا كەلەتىن سۋدى شەكتەۋگە ارەكەت ەتەدى.

اقىن:

«اۋىز سۋدى بۋىپ بۇرادى،

شولدەتۋگە بۇلاردى» - دەپ جازادى.

بۇل تۇستا جىرداعى وقيعالار اسكەري قاقتىعىستىڭ ناقتى كورىنىستەرىمەن تولىقتىرىلادى. تاشكەنت ءۇشىن كۇرەس تەك دالاداعى شايقاس ەمەس، قالاعا جاسالعان قىسىم، سۋ جولدارىن باقىلاۋ سياقتى ارەكەتتەر ارقىلى دا سۋرەتتەلەدى.

اقىرىندا شايقاستىڭ شەشۋشى كەزەڭى كەلەدى.

جولبارىس حاننىڭ جارالانۋى

داستانداعى جولبارىس حاننىڭ اجالىنا قاتىستى ەڭ ماڭىزدى جولدار وسى تۇستا كەزدەسەدى.

تولە ءبيدىڭ ادامدارى تاشكەنتتى الۋعا ۇمتىلعان كەزدە جولبارىس حان شايقاستا جارالانادى.

قازانعاپ ونىڭ جاراقاتىن:

«ساداقتىڭ ۇشتى وعىنا

جولبارىس حان دەيتۇعىن،

تارتىستا تايىپ تابانى»

دەگەن جولدارمەن بەرەدى.

وسى ۇزىندىگە سۇيەنسەك، قازانعاپتىڭ نۇسقاسىندا جولبارىس حان سوعىس ۇستىندە ساداق وعىنان جارالانىپ، سول جاراقاتتان قازا تابادى.

بۇل — جىردىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى.

ويتكەنى جولبارىس حاننىڭ ءولىمى تۋرالى جازبا تاريحي دەرەكتەردە باسقا مالىمەت بار. سوندىقتان قازانعاپتىڭ بايانىن XVIII عاسىر وقيعاسىنىڭ حالىق جادىندا ساقتالعان نۇسقاسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.

جولبارىس حاننىڭ جارالانۋىنان كەيىن تولە ءبيدىڭ اسكەرى باسىم تۇسەدى.

قازانعاپ:

«قايرات-كۇشىن اسىرىپ،

الىسقان جاۋىن قاشىرىپ،

تاشكەندى تولە الادى» - دەپ وقيعانىڭ ناتيجەسىن باياندايدى.

ياعني داستاننىڭ ىشكى لوگيكاسىندا جولبارىستىڭ جارالانۋى، ونىڭ كەيىنگى قازاسى جانە تولە ءبيدىڭ تاشكەنتتى الۋى — ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى وقيعالار.

جولبارىستىڭ سوڭعى ءوتىنىشى

داستاننىڭ ەڭ قىزىقتى تۇسى — جولبارىس حاننىڭ ءولىم الدىنداعى ءسوزى.

جارالانىپ، اجالىنىڭ جاقىنداعانىن سەزگەن جولبارىس تولە ءبيدى شاقىرتادى. بۇل جەردە بۇرىنعى قارسىلاستىقتىڭ ورنىنا ادامنىڭ ءولىم الدىنداعى سابىرى مەن مويىنداۋى كورىنەدى.

جولبارىس ءوزىنىڭ جەڭىلگەنىن مويىنداپ:

«سالاۋات، مەن جەڭىلدىم، ءسىز جەڭدىڭىز،

ريزامىن، ورىنداساڭ قابىل الىپ» - دەيدى.

بۇدان كەيىن ول تولە بيگە ءوزىنىڭ سوڭعى ءوتىنىشىن بىلدىرەدى.

ونىڭ تىلەگى — سۇيەگىن تۇركىستانعا جەتكىزىپ، اتا-بابالارىنىڭ جانىنا جەرلەۋ.

داستاندا:

«تىلەيتىن سوڭعى ماقسات سۇراۋىم بۇل،

قولىڭنان تۇركىستانعا قويشى اپارىپ» - دەگەن جولدار بار.

بۇل — داستانداعى اسا ماڭىزدى كوركەم ءارى تاريحي دەتال.

ويتكەنى جولبارىس حان ءومىر بويى تولە ءبيدىڭ ساياسي قارسىلاسى بولعانىمەن، ءولىم الدىندا ونىڭ ادامدىق قاسيەتىنە سەنىم ارتادى. ال تولە بي وزىنە قارسى بولعان ادامنىڭ سوڭعى تىلەگىن قابىل الادى.

اقىن وسى ارقىلى تولە ءبيدىڭ بەينەسىن تەك جەڭىسكە جەتكەن ساياسي تۇلعا رەتىندە ەمەس، قارسىلاسىنا دا ادامگەرشىلىك تانىتا الاتىن ەل اعاسى رەتىندە كورسەتەدى.

داستاندا:

«تولە بي بۇل تىلەگىن قابىل الدى» - دەپ وقيعا تۇيىندەلەدى.

جىرداعى جولبارىس حان بەينەسى

قازانعاپتىڭ داستانىندا جولبارىس حان بىرجاقتى جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە سۋرەتتەلمەيدى.

باستاپقىدا ول تولە ءبيدىڭ ەلدى ورنىقتىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇرادى. ونىڭ قازاقتاردىڭ تاشكەنت توڭىرەگىنە ورنىعۋىنان قاۋىپتەنۋى ساياسي مۇددەمەن تۇسىندىرىلەدى.

الايدا شايقاستا جەڭىلگەننەن كەيىن جولبارىس ءوزىنىڭ جەڭىلگەنىن مويىندايدى. ەڭ سوڭىندا تولە بيدەن سۇيەگىن تۇركىستانعا جەتكىزۋدى سۇرايدى.

وسى ارقىلى اقىن ەكى تاريحي تۇلعانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كۇردەلى سيپاتتا كورسەتەدى. ولار — ساياسي قارسىلاستار، بىراق سونىمەن بىرگە ءبىر ءداۋىردىڭ، ءبىر ەلدىڭ تاعدىرىنا ارالاسقان تاريحي قايراتكەرلەر.

جىرداعى نۇسقا مەن تاريحي دەرەكتىڭ ايىرماشىلىعى

جولبارىس حاننىڭ ولىمىنە بايلانىستى قازانعاپتىڭ داستانىنداعى مالىمەتتى جازبا تاريحي دەرەكتەردەن ءبولىپ قاراعان ءجون.

تاريحي ادەبيەتتەردە جولبارىس حاننىڭ 1740 جىلعى 5 ساۋىردە تاشكەنتتە مەشىتتە ناماز وقىپ وتىرعان كەزىندە ولتىرىلگەنى تۋرالى مالىمەت كەزدەسەدى. كەيبىر دەرەكتەر ونىڭ قاستاندىق ناتيجەسىندە قازا بولعانىن كورسەتەدى.

ال قازانعاپتىڭ داستانىندا وقيعا مۇلدە باسقا تۇردە باياندالادى. مۇندا جولبارىس حان تولە بيمەن بولعان قارۋلى قاقتىعىس كەزىندە ساداق وعىنان جارالانىپ، ءولىم الدىندا تولە ءبيدى شاقىرتادى.

بۇل ەكى مالىمەتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ەسكەرۋدىڭ ماڭىزى زور. تاريحي جىردى جازبا جىلنامامەن تەڭەستىرۋگە بولمايدى. بىراق ونى تاريحي دەرەك رەتىندە مۇلدە ەلەمەۋ دە دۇرىس ەمەس.

ويتكەنى تاريحي جىر — حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر وقيعا تۋرالى ۇجىمدىق تاريحي جادىنىڭ كورىنىسى.

قازانعاپ بايبولۇلى دا ءوز شىعارماسىندا تولە بي تۋرالى ەل اراسىنداعى اڭگىمەلەردى، شەجىرەلىك دەرەكتەردى جانە بۇرىنعى قاريالاردىڭ ايتقاندارىن پايدالانعان. سوندىقتان داستانداعى جولبارىس حان تۋرالى سيۋجەتتى سول ءداۋىر تۋرالى حالىق اراسىندا ساقتالعان تاريحي تۇسىنىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە زەرتتەۋ قاجەت.

تۇركىستانعا جەرلەۋ ماسەلەسى

داستاندا جولبارىس حاننىڭ سوڭعى ءوتىنىشى — تۇركىستانعا جەرلەنۋ.

بۇل دەتال دا كەزدەيسوق ەمەس. تۇركىستان XVIII عاسىردا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ، ەلگە بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ جەرلەنەتىن قاسيەتتى ورتالىعى بولدى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى قازاقتىڭ ساياسي جانە رۋحاني ومىرىندە ايرىقشا ورىن الدى.

سوندىقتان جولبارىستىڭ ءولىم الدىندا تۇركىستاندى اتاۋى ونىڭ تاريحي-رۋحاني ورتالىقپەن بايلانىسىن كورسەتەتىن ماڭىزدى سيۋجەت رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.

داستاندا بۇل ءوتىنىشتى ورىنداۋ مىندەتىن تولە بي موينىنا الادى. وسىلايشا جىردىڭ سوڭعى بولىگىندە بۇرىنعى ساياسي تارتىس ادامدىق مامىلەگە ۇلاسادى.

تاريحي جادتاعى جولبارىس حاننىڭ اجالى

قازانعاپ بايبولۇلىنىڭ «تولە ءبيدىڭ تاريحىنداعى» جولبارىس حاننىڭ ءولىمى — تەك ءبىر ادامنىڭ قازاسى تۋرالى وقيعا ەمەس.

ول بىرنەشە تاريحي ماسەلەنى قاتار قامتيدى. بىرىنشىدەن، XVIII عاسىرداعى تاشكەنت پەن سىر بويىنىڭ ساياسي جاعدايى كورىنەدى. ەكىنشىدەن، قازاق قوعامىنداعى كوشپەلى جانە وتىرىقشى شارۋاشىلىقتىڭ اراقاتىناسى ءسوز بولادى. ۇشىنشىدەن، تولە ءبيدىڭ ەلدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان قىزمەتى سيپاتتالادى. تورتىنشىدەن، قازاقتىڭ تاريحي جادىندا جولبارىس حاننىڭ ءولىمى قالاي تۇسىندىرىلگەنىن كورەمىز.

جىردىڭ بايانى بويىنشا، تولە ءبيدىڭ سىردان ارىق قازدىرىپ، ەلدى ورنىقتىرۋ ارەكەتى جولبارىس حاننىڭ قارسىلىعىنا ۇشىرايدى. قاقتىعىس تاشكەنت ءۇشىن سوعىسقا اينالادى. شايقاستا جولبارىس حان ساداق وعىنان جارالانادى. تولە بي تاشكەنتتى الادى. ءولىم الدىندا جولبارىس ءوزىنىڭ جەڭىلگەنىن مويىنداپ، سۇيەگىن تۇركىستانعا جەتكىزۋدى وتىنەدى. تولە بي ونىڭ سوڭعى تىلەگىن قابىلدايدى.

ال جازبا دەرەكتەر جولبارىس حاننىڭ ءولىمىن تاشكەنت مەشىتىندەگى قاستاندىقپەن بايلانىستىرادى.

سوندىقتان قازانعاپتىڭ داستانىنداعى نۇسقانى «جولبارىس حاننىڭ ناقتى قالاي ولگەنىنىڭ دالەلى» دەپ ەمەس، ونىڭ ءولىمى تۋرالى ساقتالعان تاريحي-فولكلورلىق نۇسقا دەپ باعالاعان ءجون.

بۇل جەردە جىردىڭ قۇندىلىعى دا وسىندا. جازبا دەرەك بىزگە وقيعانىڭ ءبىر قىرىن جەتكىزسە، قازانعاپتىڭ جىرى سول وقيعانىڭ قازاقتىڭ تاريحي ساناسىندا قالاي ساقتالعانىن كورسەتەدى.

جولبارىس حاننىڭ:

"سالاۋات، مەن جەڭىلدىم، ءسىز جەڭدىڭىز،

ريزامىن، ورىنداساڭ قابىل الىپ" - دەگەن سوڭعى سوزىمەن اياقتالاتىن بۇل وقيعا — قازانعاپتىڭ تاريحي جىرىنداعى ەڭ اسەرلى ەپيزودتاردىڭ ءبىرى.

ول جەڭىس پەن جەڭىلىستى عانا ەمەس، بيلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى، قارسىلاستىق پەن كەشىرىمدى، ءولىم مەن اماناتتى قاتار سۋرەتتەيدى.

سوندىقتان قازانعاپ بايبولۇلىنىڭ «تولە ءبيدىڭ تاريحىنداعى» جولبارىس حاننىڭ اجالى — تەك ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ ءولىمى تۋرالى اڭگىمە ەمەس، XVIII عاسىرداعى تاشكەنت ءوڭىرىنىڭ ساياسي تاريحىن جانە سول تاريحتىڭ حالىق جادىندا ساقتالعان نۇسقاسىن تانىتاتىن قۇندى تاريحي-ادەبي دەرەك.

ءومىر شىنىبەكۇلى

Abai.kz