XVIII ғасырдың басында қазақ даласы өз тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірін бастан кешірді. Жоңғар шапқыншылығы жаппай қоныс аударуға және орасан зор шығындарға әкелді. Бірақ дәл осы сәтте үш жүздің әртүрлі күштері ортақ жауға қарсы біріге алды. Бұл бірігудің негізгі белестерінің бірі Аңырақай шайқасы болды.

Қазақ тарихы үшін бұл – жай ғана XVIII ғасырдағы шайқастардың бірі емес. Аңырақай – жоңғарларға қарсы бірнеше жылдық күрестің шарықтау шегі әрі жоңғар әскерінің ең үлкен жеңілістерінің бірі.

Бәрі «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезіндегі қиын жылдардан басталды. 1720 жылдардың басында Қазақ хандығының жағдайы өте ауыр еді. Жоңғар әскерлері қазақ жерлеріне шабуылдарын күшейтіп, 1723 жылы халық есінде «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп аталған, жаппай апат пен қоныс аударуға әкелген кезең басталды.

Шабуыл даланың жан-жағына әсер етті. Халық жерлерін тастап, батыс пен оңтүстікке босуға мәжбүр болды, ал жекелеген қазақ жасақтары жау күштеріне қарсы бөлшектеліп күресті. Бірақ біртіндеп жағдай өзгере бастады. 1726 жылы үш жүздің өкілдері Ордабасыда өткен жалпықазақ құрылтайына жиналды.

Онда жоңғарлармен күресу үшін күштерді біріктіру туралы шешім қабылданды. Кіші жүздің ханы Әбілқайыр жасақтың бас қолбасшысы болып сайланды. Бұл шешім болашақ жеңістерге жасалған маңызды қадамдардың бірі болды. Алғашқы ірі жеңістер қазақ халқының рухын көтерді.

Кіші жүзді хан ретінде XVIII ғасырдың бірінші жартысында басқарған Әбілқайыр 1731 жылы Кіші жүздің Ресей империясына қосылуын рәсімдеді. Мұхаммед Әбілқайыр Ғази Баһадур хан Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы еді, ол қиын да күрделі XVIII ғасырда өмір сүрді.

Шоқан Уәлиханов қазақ халқының жағдайын сипаттай келе: «XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында қырғыз (қазақ) халқының өмірінде ауыр уақыт болып еді. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық орыс-казактары мен башқұрттар түрлі бағыттан шабуыл жасап, мал-мүлкін талан-таражға салды, тұтас отбасыларды тұтқынға алды», – деп жазды.

Сондай-ақ Шоқан Уәлиханов: «XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы саяси тұрғыдан бөлшектелген ел болды. Мұнда үш жүз бар еді, олар өз кезегінде бірнеше кішкентай хандықтардан тұрды. Ел феодалдық қақтығыстардан ажырады. Әртүрлі сұлтан топтары қазақ даласында жоғарғы билік үшін және жақсы жайылымдар үшін күрес жүргізді. Сұлтандардың өзара билік таласы мен сепаратизмі кесірінен XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы сыртқы басқыншылыққа ұшырады», – деп атап көрсетті.

Ең қорқынышты сыртқы қатер жоңғарлардан төнді. Жоңғар хандығы Шығыс Түркістан (қазіргі Батыс Қытай) аумағында 1635 жылы құрылған еді. Олар да Қазақ хандығы сияқты көшпелі қоғам болды. Көшпелі мал шаруашылығының дамуына байланысты жайылым жерді тұрақты кеңейту қажеттілігі туындады. Осыған байланысты жоңғарлардың қазақ даласына шапқыншылығы басталды.

Жоңғар хандығы – Қонтайшы (жоғары билеуші) басқаратын, қуатты орталықтандырылған мемлекеттік аппараты бар, абсолютті билікке негізделген көшпелі монархия еді. Қазақ хандығында әскер тек қажет кезінде жиналса, жоңғарларда тұрақты армия болды. Сыртқы шабуылдар мен ішкі дау-дамайлардан бүлінген қазақ халқы сол кезде үлкен апаттар мен қиыншылықтарды бастан кешті.

Кіші жүздің ханы Әбілқайыр жоңғар басқыншыларына қарсы қазақ халқының азаттық соғысын ұйымдастыру мен жүргізуге белсене араласты. 1710 жылы жазда Қарақұмдағы бүкілхалықтық жиында ол қазақ әскерлерінің қолбасшысы болып сайланды. Оның басшылығымен қазақтар Ташкент, Түркістан, Сайрам қалаларын қорғап қалды. 1718 жылы Әбілқайыр хан 30 мыңға жуық армияның басында Қайып ханмен бірге Аягөз өзені бойында жоңғарлармен шайқасты. Осы уақытқа дейін ол Ресейлік билік өкілдерімен алғашқы дипломатиялық қарым-қатынастар орнатып, Сібір губернаторларымен Жоңғарияға қарсы әскери-саяси одақ құру туралы келіссөздер жүргізіп үлгерген еді.

Әбілқайыр хан бұл кезде тәжірибелі мемлекет қайраткері және батыл әскери қолбасшы ретінде танымал болды. Сондықтан 1726 жылы Ордабасыда біріккен қазақ әскерін басқару Әбілқайырға бірауыздан сеніп тапсырылды.

Бүкіл үш жүзден құралған қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған кезде Әбілқайыр бар болғаны 33 жаста еді. Ол жауынгерлік қабілеті жоғары қарулы күштерді құруға және қазақ халқын жоңғар басқыншыларынан азат етуге бар күшін салды. 1727 жылы қазақ жасақтары Бұланты өзеніндегі шайқаста жоңғарларға ауыр жеңіліс әкелді. Шайқас болған жер «Қалмаққырылған» деп аталды.

Бұл жеңіс қазақтар үшін тек әскери ғана емес, зор психологиялық маңызға да ие болды. Жаудың жеңілмейтіні туралы мифтің күлі көкке ұшып, ауыр жылдардан кейін жоңғар әскерін тек тоқтатып қана қоймай, бетін қайтаруға да болатыны анықталды.

1730 жылдың көктемінде Балқаш маңындағы Ит ішпес көлінің ауданында Әбілқайыр ханның басшылығымен қазақ әскері қайтадан жоңғарларға сойқан соққы берді. Осы шайқас жоңғар мен қазақ хандығы арасындағы жүзжылдық соғыстың барысын қазақтардың пайдасына түбегейлі өзгертті.

Келесі мақсат – оңтүстік-шығыстағы басып алынған аумақтарды азат ету еді. Қазақ әскерлері Балқаш, Шу және Жетісу бағытында алға жылжи бастады. Хантау аймағы мен оның айналасында жоңғарлармен көптеген қақтығыстар өтті. Негізгі шайқасқа дайындық шамамен 40 күнге созылған майданды қамтыды.

Содан кейін Аңырақай шайқасы болды. Аңырақай шайқасы Балқаш көлінің оңтүстігінде өтті. Шайқастың дәл қай жылы болғаны туралы ғылыми пікірталастар бар: тарихи дереккөздерде 1729 және 1730 жылдар келтіріледі. Алайда оның басты маңызы жыл межесінде емес, қазақ жүздерінің біріккен күшінің жауға қарсы жұмыла шығуында еді. Шайқасқа Ұлы, Орта және Кіші жүз өкілдері толық қатысты. Әскери көсемдер арасында хандар, сұлтандар, билер және атақты батырлар болды.

Атап айтқанда, дереккөздер Аңырақай шайқасымен Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Барақ, Бөгенбай, Қабанбай, Саңырық, Шаcontent, Батыр және басқа да батырлар мен қолбасшыларды байланыстырады. Күштердің бірігуі жеңістің басты факторына айналды.

Қазақ әскері даланың жер бедерін шебер пайдаланды. Аңырақай жерінің географиялық ландшафты әскери-стратегиялық тұрғыдан өте тиімді еді. Жер бедері атты әскерді кеңінен қолдануға, маневр жасауға және үлкен отрядтардың жасырын қозғалуына мүмкіндік берді. Тарихи деректерге сүйенсек, қазақ жауынгерлері оралымды шабуылдар мен кең көлемді маневрлер жасау тактикасын қолданған.

Кейбір жағдайларда шағын бөлімшелер алға озып, өздерін әлсіз етіп көрсетіп, кейін шегіну арқылы жауды негізгі күштердің соққысына алдап түсіріп отырған. Шайқас бір күндік немесе қысқа мерзімді шабуылмен шектелмеді. Оған жекелеген бөлімшелер арасындағы көптеген қақтығыстар, биіктіктер үшін күрес және кейінгі үздіксіз шабуылдар кірді. Ақырында, жоңғар әскері ойсырай жеңіліп, шығысқа қарай шегінуге мәжбүр болды.

Бұл оқиғаның ең маңызды аспектісі тек әскери жеңіс қана емес еді. Сол кездегі қазақ даласы саяси тұрғыдан біртекті болған жоқ: хандар мен сұлтандар арасында күрделі араздықтар мен шиеленістер сақталды. Дегенмен, төніп төнген жоңғар қаупі алдында үш жүздің өкілдері өз әскери күштерін біріктіре алды.

Міне, сондықтан Аңырақай – XVIII ғасырдағы жалпықазақ консолидациясының (бірігуінің) ең жарқын мысалдарының бірі. Тарихи деректерде сол кездегі елді ұйыстыру процесінде Төле би, Қазыбек би және Әйтеке бидің атқарған рөлі ерекше атап өтіледі. Олардың қызметі бірлік идеясымен және Қазақ хандығының аумақтық тұтастығын қорғаумен тығыз байланысты болды.

Бұл жеңіс барлық мәселені біржола шеше алған жоқ. Жоңғарлар жеңілгеннен кейін қазақ билеушілері арасында саяси келіспеушіліктер қайтадан өршіді. Дереккөздер бұдан кейінгі біртұтас қолбасшылықтың әлсіреуін Болат ханның қайтыс болуымен және жоғарғы тақ үшін басталған талас-тартыстармен байланыстырады.

Сондықтан Аңырақайдағы жеңіс жоңғар қаупін толық жоймағанымен, қазақ күштеріне қорғаныс позициясынан белсенді шабуылдарға көшуге және бұрын айырылып қалған жерлердің бір бөлігін қайтарып алуға мүмкіндік берді. Аңырақай – Жоңғар хандығына қарсы соғыстағы бетбұрысты кезеңдердің біріне айналды.

Аңырақай шайқасы халықтың тарихи жадында, ең алдымен, үш жүздің басы қосылып, ортақ қауіпке қарсы біріккен сәті ретінде сақталды. Бірнеше жылға созылған жеңілістер мен ауыр шығындардан кейін қазақ әскері Қазақ хандығының негізгі қарсыласын тізе бүктіріп, ғаламат жеңіске жетті.

Бұл оқиғаның басты сабағы тек әскери тактикада ғана емес болса керек. Аңырақай – сол кезеңде мемлекеттің сақталып қалуы үшін сыртқы қатерге қарсы күштерді біріктірудің қаншалықты өмірлік маңызы бар екенін дәлелдеп берді. Сондықтан, арада үш ғасырға жуық уақыт өтсе де, Аңырақай Қазақстан тарихындағы ең әйгілі әрі маңызды шайқастардың бірі болып қала береді.

Керімсал Жұбатқанов,

С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық ғылыми-зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz