Бүгін Сталиннің бейнесі Ресейдің қоғамдық өмірінде барған сайын жиі көрініп келеді. Ел бойынша Сталинге жаңа ескерткіштер ашылуда. 1960 жылдары жойылған оның бейнесі бейнеленген барельеф Мәскеу метросында қалпына келтірілді. Ал 2025 жылғы сауалнамада ресейліктер Сталинді «барлық заман мен халықтардың ең көрнекті адамы» деп атады.

«Шын мәнінде, оның қайтыс болғанына 75 жылдай уақыт өтті және ол бүгінгі Ресейде жеңіске жетіп жатқан сияқты. Бұл – өте өкінішті әрі қорқынышты нәтиже», – дейді «Мемориал» қоғамының негізін қалаушылардың бірі, тарихшы Ирина Щербакова.

Неліктен Сталин қайтадан танымал бола бастады? Сталиннің «күшті басшы», елді жаңғыртушы және Гитлерді жеңуші ретіндегі идеялары тарихи фактілерге қаншалықты сәйкес келеді?

Сталин – жаңғыртушы ма?

Сталиннің тұсында КСРО-да қарқынды индустрияландыру басталды. Мәскеу метрополитені, Днепр су электр станциясы және ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды. Бірақ бұл жаңғырту үлкен ауыртпалықпен келді. Ауыр өнеркәсіпті дамытуға арналған ресурстардың айтарлықтай бөлігі ауыл шаруашылығынан тартылды.

«Шаруалардан азық-түлікті тәркілейтін мәжбүрлі ұжымдастырудың қатал жүйесі оларға ешқандай еркіндік қалдырмады. Еркін сауда атымен жойылды», – деп атап өтеді Щербакова.

1930 жылдардың басындағы ұжымдастыру саясаты жаппай ашаршылыққа әкеп соқтырды.

Салдары әсіресе Қазақстан мен Украинада ауыр болды, ондағы Ашаршылық қазақ және украин халықтары үшін ең ауыр ұлттық қасіретке айналды. Мұнда сөз Украинадағы ашаршылықтан қаза тапқан шамамен 6 миллион адам және Қазақстандағы ұжымдастыру мен аштықтың тағы 2 миллионға жуық құрбаны туралы болып отыр.

Сталин тәртіпті қалпына келтірді ме?

Кеңестік тартымды үгіт-насихаттық әңгімелерде Сталин елдегі хаосты тоқтатып, тәртіп орнатқан басшы ретінде бейнеленеді. Дегенмен, саяси қуғын-сүргін оның тұсында сұмдық ауқымға жетті, дейді Ирина Щербакова.

1937 жылғы Ұлы террордың шарықтау шегінде небәрі 14 айдың ішінде шамамен 1,5 миллион адам тұтқындалып, олардың 700 000-ға жуығы өлім жазасына кесілді. «Террор машинасы өте қарқынды жұмыс істеді. Түнде мыңдаған өлім жазасы үкіміне қол қойылды. Мәскеуде бір күнде 7000–8000 адам тұтқындалған кездер болды», – деп түсіндіреді тарихшы.

Сонымен қатар, ГУЛАГ жүйесі қарқынды кеңейді. 1960 жылға қарай лагерьлерден шамамен 18 миллион адам өтті. Амстердам университетінің профессоры, тарихшы әрі ГУЛАГ пен сталинизм туралы кітаптардың авторы Нэнси Адлер сол дәуірдегі кеңестік әзілді еске алады: «Елдегі бүкіл халық үш санатқа бөлінеді: бұрынғы тұтқындар, қазіргі тұтқындар және болашақ тұтқындар».

Сталин Гитлерді жеңді ме?

Сталин бейнесінің бүгінгі «қайтып оралуында» КСРО-ның нацистік Германияны жеңуі басты рөл атқарады.

«Сталин бейнесінің қайта жаңғыруының және оған ескерткіштердің қайта орнатылуының басты себебі – бұл Жеңіс культі. Бұл Путин идеологиясының негізіне айналды», – дейді Ирина Щербакова.

Оның айтуынша, осының салдарынан Сталин «қанды тиран мен диктатордан Жеңістің басты сәулетшісіне» айналып бара жатыр.

Бірақ тарихшылар соғыстың екінші жағын – 1941 жылы кеңес басшылығы жіберген қателіктерді, орасан зор адам шығындарын және КСРО-ның бұл жеңіс үшін төлеген ащы бағасын да атап өтеді.

«Немістер Мәскеуге жақындап келді, олар тіпті қаланы дүрбімен көретіндей қашықтықта болды. Соғыстың алғашқы үш күнінде Сталин тіпті радиодан сөз де сөйлемеді. Оның мұны бәрінің соңы деп ойлағанын білдіретін деректер көп», – дейді неміс тарихшысы Юлиане Фюрст.

«Соғыс өте қатыгездікпен жүргізілді, бұл да Сталиннің мойнында, миллиондаған әскери тұтқындардың тағдыры да соның дәлелі», – деп растайды Щербакова.

1956 жылы сталинизмді әшкерелеген баяндамасында Никита Хрущев Сталинді сынауды оның соғыс кезіндегі қате әрекеттерінен бастаған болатын. Бүгінгі таңда соғыста қаза тапқан кеңес сарбаздарының саны 8,7–10 миллион аралығында деп есептеледі. Бұдан бөлек, тағы 18 миллион бейбіт тұрғын қаза тапты.

2022 жылдан бастап Ресейде Сталиннің қылмыстарын зерттеу жұмыстары шектеулерге тап болды. Ресей билігі «Мемориал» қоғамын таратты, ал кейбір мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу жабылды.

«Бүгінде сталиндік қуғын-сүргінге қатысты құжаттарды алу іс жүзінде мүмкін емес. Міне, сондықтан біз қайта сталинизация процесінің куәсі болып отырмыз», – деп түйіндейді Ирина Щербакова.

Керімсал Жұбатқанов,

С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетатінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz