بۇگىن ءستاليننىڭ بەينەسى رەسەيدىڭ قوعامدىق ومىرىندە بارعان سايىن ءجيى كورىنىپ كەلەدى. ەل بويىنشا ستالينگە جاڭا ەسكەرتكىشتەر اشىلۋدا. 1960 جىلدارى جويىلعان ونىڭ بەينەسى بەينەلەنگەن بارەلەف ماسكەۋ مەتروسىندا قالپىنا كەلتىرىلدى. ال 2025 جىلعى ساۋالنامادا رەسەيلىكتەر ءستاليندى «بارلىق زامان مەن حالىقتاردىڭ ەڭ كورنەكتى ادامى» دەپ اتادى.

«شىن مانىندە، ونىڭ قايتىس بولعانىنا 75 جىلداي ۋاقىت ءوتتى جانە ول بۇگىنگى رەسەيدە جەڭىسكە جەتىپ جاتقان سياقتى. بۇل – وتە وكىنىشتى ءارى قورقىنىشتى ناتيجە»، – دەيدى «مەموريال» قوعامىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، تاريحشى يرينا ششەرباكوۆا.

نەلىكتەن ستالين قايتادان تانىمال بولا باستادى؟ ءستاليننىڭ «كۇشتى باسشى»، ەلدى جاڭعىرتۋشى جانە گيتلەردى جەڭۋشى رەتىندەگى يدەيالارى تاريحي فاكتىلەرگە قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟

ستالين – جاڭعىرتۋشى ما؟

ءستاليننىڭ تۇسىندا كسرو-دا قارقىندى يندۋستريالاندىرۋ باستالدى. ماسكەۋ مەتروپوليتەنى، دنەپر سۋ ەلەكتر ستانتسياسى جانە ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار سالىندى. بىراق بۇل جاڭعىرتۋ ۇلكەن اۋىرتپالىقپەن كەلدى. اۋىر ونەركاسىپتى دامىتۋعا ارنالعان رەسۋرستاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنان تارتىلدى.

«شارۋالاردان ازىق-تۇلىكتى تاركىلەيتىن ءماجبۇرلى ۇجىمداستىرۋدىڭ قاتال جۇيەسى ولارعا ەشقانداي ەركىندىك قالدىرمادى. ەركىن ساۋدا اتىمەن جويىلدى»، – دەپ اتاپ وتەدى ششەرباكوۆا.

1930 جىلداردىڭ باسىنداعى ۇجىمداستىرۋ ساياساتى جاپپاي اشارشىلىققا اكەپ سوقتىردى.

سالدارى اسىرەسە قازاقستان مەن ۋكراينادا اۋىر بولدى، ونداعى اشارشىلىق قازاق جانە ۋكراين حالىقتارى ءۇشىن ەڭ اۋىر ۇلتتىق قاسىرەتكە اينالدى. مۇندا ءسوز ۋكرايناداعى اشارشىلىقتان قازا تاپقان شامامەن 6 ميلليون ادام جانە قازاقستانداعى ۇجىمداستىرۋ مەن اشتىقتىڭ تاعى 2 ميلليونعا جۋىق قۇربانى تۋرالى بولىپ وتىر.

ستالين ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىردى مە؟

كەڭەستىك تارتىمدى ۇگىت-ناسيحاتتىق اڭگىمەلەردە ستالين ەلدەگى حاوستى توقتاتىپ، ءتارتىپ ورناتقان باسشى رەتىندە بەينەلەنەدى. دەگەنمەن، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ونىڭ تۇسىندا سۇمدىق اۋقىمعا جەتتى، دەيدى يرينا ششەرباكوۆا.

1937 جىلعى ۇلى تەرروردىڭ شارىقتاۋ شەگىندە نەبارى 14 ايدىڭ ىشىندە شامامەن 1,5 ميلليون ادام تۇتقىندالىپ، ولاردىڭ 700 000-عا جۋىعى ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. «تەررور ماشيناسى وتە قارقىندى جۇمىس ىستەدى. تۇندە مىڭداعان ءولىم جازاسى ۇكىمىنە قول قويىلدى. ماسكەۋدە ءبىر كۇندە 7000–8000 ادام تۇتقىندالعان كەزدەر بولدى»، – دەپ تۇسىندىرەدى تاريحشى.

سونىمەن قاتار، گۋلاگ جۇيەسى قارقىندى كەڭەيدى. 1960 جىلعا قاراي لاگەرلەردەن شامامەن 18 ميلليون ادام ءوتتى. امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريحشى ءارى گۋلاگ پەن ستالينيزم تۋرالى كىتاپتاردىڭ اۆتورى نەنسي ادلەر سول داۋىردەگى كەڭەستىك ءازىلدى ەسكە الادى: «ەلدەگى بۇكىل حالىق ءۇش ساناتقا بولىنەدى: بۇرىنعى تۇتقىندار، قازىرگى تۇتقىندار جانە بولاشاق تۇتقىندار».

ستالين گيتلەردى جەڭدى مە؟

ستالين بەينەسىنىڭ بۇگىنگى «قايتىپ ورالۋىندا» كسرو-نىڭ ناتسيستىك گەرمانيانى جەڭۋى باستى ءرول اتقارادى.

«ستالين بەينەسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنىڭ جانە وعان ەسكەرتكىشتەردىڭ قايتا ورناتىلۋىنىڭ باستى سەبەبى – بۇل جەڭىس كۋلتى. بۇل پۋتين يدەولوگياسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى»، – دەيدى يرينا ششەرباكوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، وسىنىڭ سالدارىنان ستالين «قاندى تيران مەن ديكتاتوردان جەڭىستىڭ باستى ساۋلەتشىسىنە» اينالىپ بارا جاتىر.

بىراق تاريحشىلار سوعىستىڭ ەكىنشى جاعىن – 1941 جىلى كەڭەس باسشىلىعى جىبەرگەن قاتەلىكتەردى، وراسان زور ادام شىعىندارىن جانە كسرو-نىڭ بۇل جەڭىس ءۇشىن تولەگەن اششى باعاسىن دا اتاپ وتەدى.

«نەمىستەر ماسكەۋگە جاقىنداپ كەلدى، ولار ءتىپتى قالانى دۇربىمەن كورەتىندەي قاشىقتىقتا بولدى. سوعىستىڭ العاشقى ءۇش كۇنىندە ستالين ءتىپتى راديودان ءسوز دە سويلەمەدى. ونىڭ مۇنى ءبارىنىڭ سوڭى دەپ ويلاعانىن بىلدىرەتىن دەرەكتەر كوپ»، – دەيدى نەمىس تاريحشىسى يۋليانە فيۋرست.

«سوعىس وتە قاتىگەزدىكپەن جۇرگىزىلدى، بۇل دا ءستاليننىڭ موينىندا، ميلليونداعان اسكەري تۇتقىنداردىڭ تاعدىرى دا سونىڭ دالەلى»، – دەپ راستايدى ششەرباكوۆا.

1956 جىلى ءستالينيزمدى اشكەرەلەگەن بايانداماسىندا نيكيتا حرۋششەۆ ءستاليندى سىناۋدى ونىڭ سوعىس كەزىندەگى قاتە ارەكەتتەرىنەن باستاعان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا سوعىستا قازا تاپقان كەڭەس ساربازدارىنىڭ سانى 8,7–10 ميلليون ارالىعىندا دەپ ەسەپتەلەدى. بۇدان بولەك، تاعى 18 ميلليون بەيبىت تۇرعىن قازا تاپتى.

2022 جىلدان باستاپ رەسەيدە ءستاليننىڭ قىلمىستارىن زەرتتەۋ جۇمىستارى شەكتەۋلەرگە تاپ بولدى. رەسەي بيلىگى «مەموريال» قوعامىن تاراتتى، ال كەيبىر مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋ جابىلدى.

«بۇگىندە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى قۇجاتتاردى الۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس. مىنە، سوندىقتان ءبىز قايتا ستالينيزاتسيا پروتسەسىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز»، – دەپ تۇيىندەيدى يرينا ششەرباكوۆا.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ,

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتاتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz