Транскаспий халықаралық көлік дәлізі (Орта дәліз / Middle Corridor) — Еуропа мен Азияны Қазақстан, Каспий теңізі, Әзірбайжан, Грузия және Түркия арқылы жалғайтын ең маңызды стратегиялық транзиттік бағыттардың бірі.

Геосаяси дағдарыстар мен Солтүстік бағыттың (Ресей арқылы өтетін жолдың) тәуекелдері артқан тұста Орта дәліздің маңызы бірнеше есе өсті.

Орта дәліздің даму барысын және оған екі ірі жаһандық орталықтың — Батыс пен Қытайдың инвестиция салу мүмкіндіктерін төмендегідей талдауға болады:

ОРТА ДӘЛІЗДІҢ ҚАЗІРГІ ДАМУ ДИНАМИКАСЫ МЕН ИНФРАҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТҮЙТКІЛДЕРІ

Қазақстан арқылы өтетін жүк тасымалының көлемі жыл санап артып келеді. Ақтау және Құрық порттары, Бақы — Тбилиси — Карс теміржол желісі мен Каспий арқылы өтетін фидерлік кеме қатынасы дәліздің негізгі артериясы болып табылады.

Осы тұста басты логистикалық «тар өткелдер» (bottlenecks) туралы екі ауыз сөз айтпай кетуге болмас. Дәліздің толық қуатында жұмыс істеуіне бірнеше кедергі бар:

1) Каспий мен Қара теңіздегі порттық инфрақұрылымның және кемелер санының шектеулілігі;

2) Түрлі елдердің (Қазақстан, Әзірбайжан, Грузия, Түркия) кедендік және тарифтік саясатын біріздендіру (стандарттау) қажеттілігі;

3) Теміржол инфрақұрылымының өткізу қабілетінің төмендігі және тар тарбақтардағы іркілістер.

ЕУРОПА ОДАҒЫ МЕН БАТЫСТЫҢ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ МҮМКІНДІКТЕРІ

Батыс елдері (әсіресе ЕО) Ресейді айналып өтетін баламалы жеткізу тізбектерін құруға жан-жақты мүдделі.

Еуропа Одағы Орталық Азиядағы көлік инфрақұрылымын дамытуға 10 миллиард евродан астам инвестиция жұмылдыруға уәде берді. Бұл қаржының басым бөлігі Орта дәлізді модернизациялауға бағытталады.

Батыс инвестициясының басымдықтары:

1) Порттарды (Ақтау, Батуми, Поти) кеңейту және цифрландыру;

2) Еуропалық ESG (экологиялық, әлеуметтік және корпоративтік басқару) стандарттарына сай «жасыл» логистикалық хабтар салу;

3) Шекаралық кедендік рәсімдерді цифрлық тетіктер арқылы жеделдету.

ҚЫТАЙДЫҢ (БЕЙЖІҢНІҢ) СТРАТЕГИЯЛЫҚ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫ

Қытай үшін Орта дәліз — өзінің «Бір белдеу — бір жол» (BRI) бастамасын Еуропа нарығына қауіпсіз әрі үздіксіз шығарудың маңызды құралы.

Бейжің тек Ресей арқылы өтетін теміржол бағытына тәуелді болып қалмау үшін Орта дәлізге белсенді қолдау көрсетуде.

Қытайдың инвестициялық мүмкіндіктері:

1) Қытайдың логистикалық гиганттары (мысалы, Lianyungang Port немесе SINOTRANS) Қазақстандағы құрғақ порттарға (Қорғас — Шығыс қақпасы) және логистикалық орталықтарға капитал құюда;

2) Контейнерлік пойыз ағынын көбейту үшін Қытай тарапы Орта дәліз арқылы өтетін тасымалдарға арнайы субсидиялар мен жеңілдіктер бөледі;

3) Теміржол жылжымалы құрамын (вагондар, локомотивтер) жеткізу және контейнерлік парктерді кеңейту.

ЕКІ ТАРАПТЫҢ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ БӘСЕКЕСІ МЕН АЙЫРМАШЫЛЫҚТАРЫ

Басты мақсаттары:

* Батыс (ЕО): Ресейге тәуелсіз, қауіпсіз шикізат пен тауар дәлізін қамтамасыз етуді көздейді.

* Қытай (Бейжің): Еуропа нарығына тауар тасудың үздіксіз балама бағытын ұстануды мақсат етеді.

Инвестиция сипаты:

* Батыс (ЕО): Гранттар, ЕҚРБ (EBRD) мен ЕИБ (EIB) институттық несиелері және цифрландыру жобалары арқылы келеді.

* Қытай (Бейжің): Мемлекеттік жеңілдетілген несиелер және инфрақұрылымды тікелей салу тәсілін қолданады.

Негізгі артықшылықтары:

* Батыс (ЕО): Жоғары экологиялық стандарттар мен сапалы менеджмент жүйесі.

* Қытай (Бейжің): Ресурстар мен қаржының молдығы, сондай-ақ құрылыс жылдамдығы.

Транскаспий халықаралық көлік дәлізі — Батыс пен Қытайдың мүдделері тоғысатын сирек геосаяси кеңістіктің бірі. Бұл екі тараптың да инвестиция құюға деген ұмтылысы Қазақстан мен аймақ елдеріне өздерінің транзиттік-логистикалық инфрақұрылымын заманауи талаптарға сай қайта жарақтандыруға зор мүмкіндік береді. Басты міндет — екі жақтың да инвестициялық ағындарын тиімді теңгере отырып, ұлттық бақылау мен егемендікті сақтап қалу.

Abai.kz