Жасанды интеллект саласындағы жаһандық компания — «Higgsfield-тің» негізін қалаушы (бағалау құны 5,4 млрд- долларға жеткен), IT-миллиардер Алекс Машрабовтың Қазақстан азаматтығын алуы халықаралық сарапшылар арасында қызу талқылау тудырды. Бұл оқиға — жалаң факт емес, 2022 жылдан бері қарқын алған үлкен геосаяси, қаржылық және технологиялық трендтің шарықтау шегі.

Неліктен Ресейде туып-өсіп, ірі капитал жинаған кәсіпкерлер Астанаға бет бұрып, көк паспортты таңдауда? Бұл — халықаралық санкциялардан бой тасалаудың дипломатиялық амалы ма, әлде Қазақстанның жаңа жаһандық технологиялық хабқа айналуының айғағы ма?

КІМДЕР ҚАЗАҚСТАН ПАСПОРТЫН АЛДЫ?

Соңғы жылдары Ресей Федерациясының азаматтығынан ресми түрде бас тартып, Қазақстанның азаматы атанған салмақты фигуралардың тізімі күн санап артып келеді:

Тимур Турлов («Freedom Holding Corp.» негізін қалаушы): 2022 жылы Ресей паспортынан да, Кариб елдерінің паспортынан да бас тартып, Қазақстан азаматтығын алды. «NASDAQ-та» тіркелген миллиардтаған долларлық холдингтің штаб-пәтерін Алматыға көшіріп, финтех саласының басты инвесторына айналды.

Арсен Томский («inDrive» негізін қалаушы): Халықаралық сервистің қожайыны Ресейдегі бизнесін толық жауып, Қазақстан азаматтығын қабылдады. Ол өз компаниясының жаһандық кеңсесін Астана мен Алматыға орнықтырды.

Алекс (Александр) Машрабов («Higgsfield» негізін салушы): «Snap» компаниясына бұған дейінгі стартапын 166 млн долларға сатқан, кейін қазақстандық ғалым Ерзат Дулатпен бірге «Higgsfield» жүйесін құрған IT-миллиардер. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен 2026 жылдың 30 қазанында Қазақстан азаматы атанды.

Игорь және Дмитрий Бухман («Playrix» негізін қалаушылар): Ойын индустриясының алыптары, сондай-ақ «Яндекс» пен өзге де IT-гиганттардың жүздеген топ-менеджерлері Ресейдегі қатыстылығын үзіп, Қазақстанның Астана AIFC алаңы арқылы юрисдикциясын ауыстырды.

САНКЦИЯЛЫҚ ҚЫСЫМ ЖӘНЕ «УЛЫ ПАСПОРТ» (TOXIC PASSPORT) ФЕНОМЕНІ

Орыс тілді миллионерлер мен миллиардерлердің қазақ паспортына деген ұмтылысының астарында үш негізгі геосаяси себеп жатыр:

Бірінші – қаржылық изоляциядан қашу және капиталды заңдастыру. 2022 жылдан кейін Ресей паспорты жаһандық қаржы нарықтарында (Уолл-стрит, Еуропа банктері, Силикон алқабының венчурлық қорлары) «улы» санала бастады.

Ресейлік азаматтығы бар кәсіпкерлерге АҚШ немесе ЕО аймағында лицензия алу, капитал тарту немесе акцияларын ашық биржаларға («NASDAQ», «NYSE») шығару мүмкін болмай қалды.

Қазақстан паспорты — бұл саяси токсикологиядан тазарудың заңды жолы. Қазақстан — бейтарап саясат ұстанатын, Батыспен де, Шығыспен де ашық диалогі бар мемлекет. Осылайша, кәсіпкерлер өз өнімдерін Батыс санкцияларының жанама соққысынан аман алып қалады.

Екінші – Конституциялық талап: Екі азаматтықтың болмауы. Көптеген елдер «екінші паспортты» жай ғана қалтаға салып жүруге рұқсат береді. Ал Қазақстан Конституциясы бойынша қос азаматтыққа қатаң тыйым салынған.

Тимур Турлов та, Алекс Машрабов та Қазақстан төлқұжатын алу үшін Ресей Федерациясының азаматтығынан ресми түрде бас тартты. Бұл — бұрынғы ресейлік миллиардерлердің Кремль саясатымен және Ресей юрисдикциясымен байланысын толық үзуге дайын екенін білдіретін заңды әрі саяси қадам.

Үшінші – Қазақстанның стратегиялық ұтысы мен қауіп-қатерлері. Бұл үдерісті тек «саңкциядан қашу» деп бағалау біржақты болар еді. Бұл жерде Астананың да өзіндік үлкен экономикалық және прагматикалық есебі бар.

ҚАЗАҚСТАН НЕ ҰТТЫ?

Әуелі, бұл миллиардерлердің өз активтерін («Freedom Holding», «inDrive», «Higgsfield») елге тіркеуі миллиондаған доллар салық түсімін береді.

Онан соң,  жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің қолдауымен Алматы мен Астанада өңірлік ірі R&D орталықтары мен инженерлік хабтар ашылуда. Жаңа жұмыс орындары, отандық жастарды ЖИ және финтех саласында баулу мүмкіндігі туды.

«Higgsfield» сияқты бағасы 5,4 млрд доллар болатын ЖИ-unicorn компанияның орталығы Қазақстанға байлануы елдің халықаралық стартап-картасындағы беделін арттырады.

Ықтимал сын-ұатерлер де жоқ емес. Батыс елдері (АҚШ Қаржы министрлігі, ЕО) Қазақстанды ресейлік капиталдың санкцияны айналып өту алаңына айналып кетпеуін қатаң бақылауда ұстап отыр. Сондықтан Қазақстан билігі азаматтық берерде де, капиталды заңдастыруда да ресми тұлғалардың Кремльдегі «саяси элитамен» байланысы жоқтығын (KYC мен Compliance) өте мұқият тексеруге мәжбүр.

Сөз түйіні: Ресейлік IT-миллиардерлер мен бизнес-магнаттардың Қазақстан азаматтығын жаппай алуы — геосаяси дағдарыс пен прагматикалық мүмкіндіктің тоғысқан нүктесі. Ресейлік капитал өз активтерін сақтап калу үшін Ресеймен тарихи байланысын үзіп, бейтарап әрі тұрақты Қазақстанның туы астына өтуде. Ал Астана бұл мүмкіндікті елді Орталық Азияның басты қаржылық және IT-хабына айналдыру үшін шебер пайдалануда. Дегенмен, халықаралық аренада «таза беделді» сақтап қалу үшін бұл үдерістің ашықтығы мен заңдылығы ең басты орында қала бермек.

Әбіл-Серік Әліакбар

Abai.kz