Сейсенбі, 17 Қараша 2026
Әне, көрдің бе? 108 0 пікір 17 Қараша, 2026 сағат 13:34

«Қостілділік» қақпанынан біліми отарсыздану жолына...

Суреттер: easteast.world, atr.kz сайттарынан алынды.

Танымал аргентиналық философ әрі семиотик Уолтер Д. Миньоло өзінің деколониалды еңбектерінде отаршылдық жүйенің ең терең ізі тіл мен білім беру кеңістігінде қалатынын атап өтеді.

Оның тұжырымдамасына сәйкес, отаршылдық сана жағдайында жергілікті халықтың ана тілі ғылым мен мемлекеттік басқарудың құралы емес, тек тұрмыстық немесе «фольклорлық» деңгейде қалып қояды да, жас ұрпақ өз болашағын бұрынғы метрополия тілін меңгерумен ғана байланыстырады. Бұл құбылыс посткеңестік кеңістіктегі, соның ішінде Қазақстандағы тілдік ахуал мен қостілділік тәжірибесіне қатысты қоғамдық пікірталастарда жиі көтерілетін өзекті тақырыптардың бірі екенін жоққа шығар алмаймыз.

Қазақстандағы орыс тілді ортаны қазақ тілді мәдени-ақпараттық кеңістікке біріктіру және білім беру саласындағы деколонизация процестерін ілгерілету мақсатында қоғам белсенділері мен сарапшылар тарапынан бірқатар жүйелі бастамалар мен ұсыныстар айтылып келеді. Сонымен қатар, мұндай реформаларды жүзеге асыру барысында еліміздегі этносаралық келісім мен азаматтардың конституциялық құқықтарын сақтау мәселелері де маңызды рөл атқарады.

БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ТІЛДІК ТЕҢГЕРІМДІ ӨЗГЕРТУ ЖӨНІНДЕГІ ҰСЫНЫСТАР

Тілдік отарсыздануды жақтаушы сарапшылар мен қоғам өкілдерінің пікірінше, білім беру жүйесінде қазақ тілінің үлесін арттыру үшін келесідей нақты тетіктерді енгізу ұсынылады:

Орыс тілінде білім беретін мектептердегі мемлекет құраушы ұлт балаларының үлесіне сәйкес, мұндай білім ошақтарының 70 пайызын біртіндеп қазақ тілінде оқытатын мектептерге айналдыру, ал өзге этнос өкілдері басым қоныстанған өңірлерде 50/50 пайыздық арақатынасты сақтау;

Орыс тілінде тәрбие беретін балабақшалардың ақысын көтеру, оның есесіне мемлекет тарапынан қаржыландырылатын жекеменшік тегін қазақ балабақшаларын ашуды қолға алу. Сонымен қатар, балаларын қазақ тілді мемлекеттік балабақшаларға берген өзге ұлт өкілдеріне 50 пайыздық, ал орыс тілді қазақ отбасыларына 30 пайыздық төлем жеңілдіктерін қарастыру;

Орыс тілді сыныптарда қазақ халқының мәдениетін, тарихы мен салт-дәстүрін оқытатын арнайы пәндерді енгізіп, оқу жылының соңында міндетті емтихан тапсыруды бекіту (емтиханнан өте алмаған жағдайда өзге пәндер бойынша «оқу озаты» мәртебесін беруді шектеу тетіктерін қарастыру);

Білім берудегі деколонизация бағдарламасы аясында 2028 жылдан бастап 5-сыныптан бастап, жыл сайын бірте-бірте сыныптарда қазақ тілінде оқытылатын пәндердің санын жаппай арттыру.

ҚОҒАМДЫҚ ПІКІР МЕН ҚҰҚЫҚТЫҚ-ӘЛЕУМЕТТІК КӨЗҚАРАСТАР

Дегенмен, білім беру және тіл саясаты саласындағы мамандар мен құқықтанушылар мұндай түбегейлі өзгерістерді іске асырудың бірнеше қыры бар екенін алға тартады:

Бұл бастамаларды қолдайтындар Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде өз азаматтарын ортақ мемлекеттік тіл төңірегіне топтастыруы заңды құбылыс екенін айтады. Олардың пайымынша, 1990-жылдардан бері жалғасып келе жатқан қостілділік моделі қазақ тілінің ғылым мен технология тіліне айналуын тежеп отыр, ал ерте жастан қазақ тілді ортаға бейімдеу болашақ ұрпақтың бәсекеге қабілеттілігін арттырады.

Екінші жағынан, білім беру саласының кейбір сарапшылары мен ата-аналар қауымдастығының өкілдері тілдік саясаттағы әкімшілік-мәжбүрлеу шаралары мен қаржылық шектеулер Конституцияда бекітілген теңдік қағидаттарына және азаматтардың оқыту тілін еркін таңдау құқығына қайшы келуі мүмкін екенін ескертеді. Олардың пікірінше, қазақ тілді мектептер мен балабақшалардың сапасын арттыру, заманауи әдістемелер мен сапалы оқулықтар әзірлеу арқылы табиғи сұраныс қалыптастыру әлдеқайда тиімді жол.

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ СЕРПІН ЖӘНЕ ЖИ МҮМКІНДІКТЕРІ

Уолтер Миньоло атап өткен жаһандық цифрлық үстемдік жағдайында ұлттық тілді сақтау мен дамытудың тағы бір маңызды тетігі — жаңа технологияларды игеру. Бүгінде жасанды интеллект (ЖИ) жүйелері мен нейрожелілік аударма құралдарын тиімді пайдалана отырып, әлемдік ғылыми-техникалық білімді қазақ тіліне жедел аудару және қазақ тілді цифрлық контентті молайту күн тәртібінде тұр. Әлемдік білімді ана тілінде игеруді күнделікті өмір салтына айналдыру — тілдік отарсызданудың ең конструктивті бағыттарының бірі ретінде бағаланады.

Қазақстандағы тіл саясаты мен білім беру жүйесін жаңғырту мәселесі ұлттық бірегейлікті нығайту мен қоғамдық келісімді сақтау арасындағы нәзік теңгерімді талап етеді. Қоғамда ұсынылып отырған деколонизациялық реформаларды кеңінен талқылау, олардың әлеуметтік-экономикалық салдарын жан-жақты сараптау және білім сапасын арттыруға басымдық беру — мемлекеттік тілдің нақты мәртебесін көтерудің басты алғышарты болмақ.

Әбіл-Серік Әліакбар

Abai.kz

0 пікір