Sәrsenbi, 18 Qarasha 2026
Áne, kórding be? 636 0 pikir 17 Qarasha, 2026 saghat 13:34

«Qostildilik» qaqpanynan bilimy otarsyzdanu jolyna...

Suretter: easteast.world, atr.kz sayttarynan alyndy.

Tanymal argentinalyq filosof әri semiotik Uolter D. Miniolo ózining dekolonialdy enbekterinde otarshyldyq jýiening eng tereng izi til men bilim beru kenistiginde qalatynyn atap ótedi.

Onyng tújyrymdamasyna sәikes, otarshyldyq sana jaghdayynda jergilikti halyqtyng ana tili ghylym men memlekettik basqarudyng qúraly emes, tek túrmystyq nemese «foliklorlyq» dengeyde qalyp qoyady da, jas úrpaq óz bolashaghyn búrynghy metropoliya tilin mengerumen ghana baylanystyrady. Búl qúbylys postkenestik kenistiktegi, sonyng ishinde Qazaqstandaghy tildik ahual men qostildilik tәjiriybesine qatysty qoghamdyq pikirtalastarda jii kóteriletin ózekti taqyryptardyng biri ekenin joqqa shyghar almaymyz.

Qazaqstandaghy orys tildi ortany qazaq tildi mәdeni-aqparattyq kenistikke biriktiru jәne bilim beru salasyndaghy dekolonizasiya prosesterin ilgeriletu maqsatynda qogham belsendileri men sarapshylar tarapynan birqatar jýieli bastamalar men úsynystar aitylyp keledi. Sonymen qatar, múnday reformalardy jýzege asyru barysynda elimizdegi etnosaralyq kelisim men azamattardyng konstitusiyalyq qúqyqtaryn saqtau mәseleleri de manyzdy ról atqarady.

BILIM BERU JÝIESINDEGI TILDIK TENGERIMDI ÓZGERTU JÓNINDEGI ÚSYNYSTAR

Tildik otarsyzdanudy jaqtaushy sarapshylar men qogham ókilderining pikirinshe, bilim beru jýiesinde qazaq tilining ýlesin arttyru ýshin kelesidey naqty tetikterdi engizu úsynylady:

Orys tilinde bilim beretin mektepterdegi memleket qúraushy últ balalarynyng ýlesine sәikes, múnday bilim oshaqtarynyng 70 payyzyn birtindep qazaq tilinde oqytatyn mektepterge ainaldyru, al ózge etnos ókilderi basym qonystanghan ónirlerde 50/50 payyzdyq araqatynasty saqtau;

Orys tilinde tәrbie beretin balabaqshalardyng aqysyn kóteru, onyng esesine memleket tarapynan qarjylandyrylatyn jekemenshik tegin qazaq balabaqshalaryn ashudy qolgha alu. Sonymen qatar, balalaryn qazaq tildi memlekettik balabaqshalargha bergen ózge últ ókilderine 50 payyzdyq, al orys tildi qazaq otbasylaryna 30 payyzdyq tólem jenildikterin qarastyru;

Orys tildi synyptarda qazaq halqynyng mәdeniyetin, tarihy men salt-dәstýrin oqytatyn arnayy pәnderdi engizip, oqu jylynyng sonynda mindetti emtihan tapsyrudy bekitu (emtihannan óte almaghan jaghdayda ózge pәnder boyynsha «oqu ozaty» mәrtebesin berudi shekteu tetikterin qarastyru);

Bilim berudegi dekolonizasiya baghdarlamasy ayasynda 2028 jyldan bastap 5-synyptan bastap, jyl sayyn birte-birte synyptarda qazaq tilinde oqytylatyn pәnderding sanyn jappay arttyru.

QOGhAMDYQ PIKIR MEN QÚQYQTYQ-ÁLEUMETTIK KÓZQARASTAR

Degenmen, bilim beru jәne til sayasaty salasyndaghy mamandar men qúqyqtanushylar múnday týbegeyli ózgeristerdi iske asyrudyng birneshe qyry bar ekenin algha tartady:

Búl bastamalardy qoldaytyndar Qazaqstannyng tәuelsiz memleket retinde óz azamattaryn ortaq memlekettik til tóniregine toptastyruy zandy qúbylys ekenin aitady. Olardyng payymynsha, 1990-jyldardan beri jalghasyp kele jatqan qostildilik modeli qazaq tilining ghylym men tehnologiya tiline ainaluyn tejep otyr, al erte jastan qazaq tildi ortagha beyimdeu bolashaq úrpaqtyng bәsekege qabilettiligin arttyrady.

Ekinshi jaghynan, bilim beru salasynyng keybir sarapshylary men ata-analar qauymdastyghynyng ókilderi tildik sayasattaghy әkimshilik-mәjbýrleu sharalary men qarjylyq shekteuler Konstitusiyada bekitilgen tendik qaghidattaryna jәne azamattardyng oqytu tilin erkin tandau qúqyghyna qayshy kelui mýmkin ekenin eskertedi. Olardyng pikirinshe, qazaq tildi mektepter men balabaqshalardyng sapasyn arttyru, zamanauy әdistemeler men sapaly oqulyqtar әzirleu arqyly tabighy súranys qalyptastyru әldeqayda tiyimdi jol.

TEHNOLOGIYaLYQ SERPIN JÁNE JY MÝMKINDIKTERI

Uolter Miniolo atap ótken jahandyq sifrlyq ýstemdik jaghdayynda últtyq tildi saqtau men damytudyng taghy bir manyzdy tetigi — jana tehnologiyalardy iygeru. Býginde jasandy intellekt (JI) jýieleri men neyrojelilik audarma qúraldaryn tiyimdi paydalana otyryp, әlemdik ghylymiy-tehnikalyq bilimdi qazaq tiline jedel audaru jәne qazaq tildi sifrlyq kontentti molaytu kýn tәrtibinde túr. Álemdik bilimdi ana tilinde iygerudi kýndelikti ómir saltyna ainaldyru — tildik otarsyzdanudyng eng konstruktivti baghyttarynyng biri retinde baghalanady.

Qazaqstandaghy til sayasaty men bilim beru jýiesin janghyrtu mәselesi últtyq biregeylikti nyghaytu men qoghamdyq kelisimdi saqtau arasyndaghy nәzik tengerimdi talap etedi. Qoghamda úsynylyp otyrghan dekolonizasiyalyq reformalardy keninen talqylau, olardyng әleumettik-ekonomikalyq saldaryn jan-jaqty saraptau jәne bilim sapasyn arttyrugha basymdyq beru — memlekettik tilding naqty mәrtebesin kóteruding basty alghysharty bolmaq.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz

0 pikir