«قوستىلدىلىك» قاقپانىنان ءبىلىمي وتارسىزدانۋ جولىنا...
تانىمال ارگەنتينالىق فيلوسوف ءارى سەميوتيك ۋولتەر د. مينولو ءوزىنىڭ دەكولونيالدى ەڭبەكتەرىندە وتارشىلدىق جۇيەنىڭ ەڭ تەرەڭ ءىزى ءتىل مەن ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە قالاتىنىن اتاپ وتەدى.
ونىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس، وتارشىلدىق سانا جاعدايىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ انا ءتىلى عىلىم مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قۇرالى ەمەس، تەك تۇرمىستىق نەمەسە «فولكلورلىق» دەڭگەيدە قالىپ قويادى دا، جاس ۇرپاق ءوز بولاشاعىن بۇرىنعى مەتروپوليا ءتىلىن مەڭگەرۋمەن عانا بايلانىستىرادى. بۇل قۇبىلىس پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى، سونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى تىلدىك احۋال مەن قوستىلدىلىك تاجىريبەسىنە قاتىستى قوعامدىق پىكىرتالاستاردا ءجيى كوتەرىلەتىن وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن جوققا شىعار المايمىز.
قازاقستانداعى ورىس ءتىلدى ورتانى قازاق ءتىلدى مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىككە بىرىكتىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى دەكولونيزاتسيا پروتسەستەرىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا قوعام بەلسەندىلەرى مەن ساراپشىلار تاراپىنان بىرقاتار جۇيەلى باستامالار مەن ۇسىنىستار ايتىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار، مۇنداي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى تىلدىك تەڭگەرىمدى وزگەرتۋ جونىندەگى ۇسىنىستار
تىلدىك وتارسىزدانۋدى جاقتاۋشى ساراپشىلار مەن قوعام وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەلەسىدەي ناقتى تەتىكتەردى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى:
ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بالالارىنىڭ ۇلەسىنە سايكەس، مۇنداي ءبىلىم وشاقتارىنىڭ 70 پايىزىن بىرتىندەپ قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە اينالدىرۋ، ال وزگە ەتنوس وكىلدەرى باسىم قونىستانعان وڭىرلەردە 50/50 پايىزدىق اراقاتىناستى ساقتاۋ;
ورىس تىلىندە تاربيە بەرەتىن بالاباقشالاردىڭ اقىسىن كوتەرۋ، ونىڭ ەسەسىنە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن جەكەمەنشىك تەگىن قازاق بالاباقشالارىن اشۋدى قولعا الۋ. سونىمەن قاتار، بالالارىن قازاق ءتىلدى مەملەكەتتىك بالاباقشالارعا بەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە 50 پايىزدىق، ال ورىس ءتىلدى قازاق وتباسىلارىنا 30 پايىزدىق تولەم جەڭىلدىكتەرىن قاراستىرۋ;
ورىس ءتىلدى سىنىپتاردا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن، تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىن وقىتاتىن ارنايى پاندەردى ەنگىزىپ، وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا مىندەتتى ەمتيحان تاپسىرۋدى بەكىتۋ (ەمتيحاننان وتە الماعان جاعدايدا وزگە پاندەر بويىنشا «وقۋ وزاتى» مارتەبەسىن بەرۋدى شەكتەۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ);
ءبىلىم بەرۋدەگى دەكولونيزاتسيا باعدارلاماسى اياسىندا 2028 جىلدان باستاپ 5-سىنىپتان باستاپ، جىل سايىن بىرتە-بىرتە سىنىپتاردا قازاق تىلىندە وقىتىلاتىن پاندەردىڭ سانىن جاپپاي ارتتىرۋ.
قوعامدىق پىكىر مەن قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك كوزقاراستار
دەگەنمەن، ءبىلىم بەرۋ جانە ءتىل ساياساتى سالاسىنداعى ماماندار مەن قۇقىقتانۋشىلار مۇنداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى ىسكە اسىرۋدىڭ بىرنەشە قىرى بار ەكەنىن العا تارتادى:
بۇل باستامالاردى قولدايتىندار قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءوز ازاماتتارىن ورتاق مەملەكەتتىك ءتىل توڭىرەگىنە توپتاستىرۋى زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. ولاردىڭ پايىمىنشا، 1990-جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قوستىلدىلىك مودەلى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيا تىلىنە اينالۋىن تەجەپ وتىر، ال ەرتە جاستان قازاق ءتىلدى ورتاعا بەيىمدەۋ بولاشاق ۇرپاقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى.
ەكىنشى جاعىنان، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ كەيبىر ساراپشىلارى مەن اتا-انالار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى تىلدىك ساياساتتاعى اكىمشىلىك-ماجبۇرلەۋ شارالارى مەن قارجىلىق شەكتەۋلەر كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن تەڭدىك قاعيداتتارىنا جانە ازاماتتاردىڭ وقىتۋ ءتىلىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىنا قايشى كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، زاماناۋي ادىستەمەلەر مەن ساپالى وقۋلىقتار ازىرلەۋ ارقىلى تابيعي سۇرانىس قالىپتاستىرۋ الدەقايدا ءتيىمدى جول.
تەحنولوگيالىق سەرپىن جانە جي مۇمكىندىكتەرى
ۋولتەر مينولو اتاپ وتكەن جاھاندىق تسيفرلىق ۇستەمدىك جاعدايىندا ۇلتتىق ءتىلدى ساقتاۋ مەن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تەتىگى — جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت (جي) جۇيەلەرى مەن نەيروجەلىلىك اۋدارما قۇرالدارىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ، الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق ءبىلىمدى قازاق تىلىنە جەدەل اۋدارۋ جانە قازاق ءتىلدى تسيفرلىق كونتەنتتى مولايتۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. الەمدىك ءبىلىمدى انا تىلىندە يگەرۋدى كۇندەلىكتى ءومىر سالتىنا اينالدىرۋ — تىلدىك وتارسىزدانۋدىڭ ەڭ كونسترۋكتيۆتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى.
قازاقستانداعى ءتىل ساياساتى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ مەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ اراسىنداعى نازىك تەڭگەرىمدى تالاپ ەتەدى. قوعامدا ۇسىنىلىپ وتىرعان دەكولونيزاتسيالىق رەفورمالاردى كەڭىنەن تالقىلاۋ، ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارىن جان-جاقتى ساراپتاۋ جانە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرۋ — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسىن كوتەرۋدىڭ باستى العىشارتى بولماق.
ءابىل-سەرىك الىاكبار
Abai.kz