Särsenbi, 22 Qaraşa 2017
Bilgenge marjan 1069 4 pikir 12 Qırküyek, 2017 sağat 08:30

Latınğa köşu qajettilik...

 

Qazaq qoğamında wzaq uaqıttan beri talqılanıp kele jatırğan özekti mäselelerdiñ biri latın qaripine köşu desek qatelespeymiz. Sonau Täuelsizdik jıldarınan beri köterilip kele jatırğan osınau taqırıp endi märege de tayap qalğan siyaqtı. Bir närse anıq – biz qalasaq ta, qalamasaq ta latın qaripine ötemiz. Jäne bwl uaqıt talabı. Odan attap öte almaymız. Endigi mäsele latın äripiniñ qanday nwsqasına ötemiz? Äñgime osı mäsele töñireginde boluı tiis.

Bügingi tañda älemniñ birqatar elderi öz jazuların latın alfavitine negizdep aldı. Jäne qazaq tiline de arnalğan birneşe nwsqaları jasaldı. Negizgi tartıs qazaqtıñ töl dıbıstarın qalay dwrıs tañbalau kerek degen swraq töñireginde orın alıp keledi. Bireuleri bir dıbıs – bir tañba principin basşılıqqa alsa, endi bireuler qos tañba – bir dıbıs, yağni diftong jüyesin qoş köredi. Ärkimniñ pikiri ärtürli. Wlttıñ wpayı ketetin osınau kürdeli mäsele meni de bey-jay qaldırmaydı. Sondıqtan da QR azamatı, äri til mamanı retinde men de öz pikirimdi ortağa saludı jön kördim. Jäne de nazarlarıñızğa özim jasap şığarğan latın alfavitine negizdelgen jaña nwqsanı wsınamın.

Meniñ oyımşa qazaqtıñ jaña alfaviti qazaqtıñ wlttıq bolmısına say boluı tiis. Qazaq eşkimdi renjitpeuge tırısatın halıq. Qazaqtıñ osı qasieti jazuında da körinis tabuı tiis. Sondıqtan da bir dıbıs – bir tañba principin de, diftong jüyesin de bir arnağa toğıstırğan jüye jasap şığardım. Keybir jerleri oqılu erejelerimen bekitilgen. Jaña alfavitte biz eñ aldımen qazaq tiline tän ä, ö, ü, w, i, ğ, q ñ, h siyaqtı 9 specifikalıq dıbıstarğa basımdılıq beruimiz kerek. Bwl dıbıstardı diftongpen beruge bolmaydı. Sol sebepten jeke-jeke tañbalauımız qajet. Bwl dıbıstar nağız qazaqtıñ janı. Kezinde Keñes ükimeti osı dıbıstardı joyu üşin biraz ter tökkeni beker emes. Bwl dıbıstardan ayırılsaq qazaq tili qwrdımğa ketetini anıq. Sonımen meniñ jasağan älipbiim 32 äripten twradı jäne öte qarapayım.

 

Latın qaripine negizdelgen qazaq alfaviti.

 

Tañbası Oqıluı Tañbası Oqıluı
Latın Kirill   Latın Kirill  
Aa Aa a Mm Mm em
Ää Ää ä Nn Nn en
Bb Bb bi Ññ ññ
Cc Kk ka* Oo Oo o
Dd Dd di Öö Öö ö
Ee Ee e Pp Pp pi
Éé Ee e Qq Qq
Ff Ff ef Rr Rr er
Gg Gg gi Ss Ss es
Ğğ Ğğ ğı Tt Tt ti
Hh Hh oqılmaytın aş (h) Uu Uu u
Ii Ii i Ûû Ww w
Ïï İi i Üü Üü ü
Jj Jj je Vv Vv vi
Kk Kk key Yy Iı/Yy **
Ll Ll el Zz Zz ze

 

Qosımşa dıbıstar: Sh – Ş, Ch – Ç, Yu – YU, Ya – YA, Yo – Ë

 

Klassikalıq latın alfavitindegi 26 äriptiñ 24-i alındı. Oğan tek qazaq tiline ğana tän dıbıstardı beru üşin 7 tañba qosıldı. 5 dıbıstı diftong arqılı tañbalanıp otır. Bwl jerde jañalıq bolıp otırğanı - bir tañba – eki dıbıs beretin «C» jäne «Y» äripteri.

Klassikalıq latın alfavitinde «C» - ärip «si» bolıp oqılğanımen köp jerlerde «ka» bolıp oqıladı. Tek 3 äriptiñ: e, i, y – aldında ğana «si» bolıp oqıladı. Bwl ağılşın tilinde de, francuz tilinde de bar ereje. Qazaq tilindegi «K»- tañbasın «C» - äripimen tañbalau tilimizge estetikalıq sipat beredi. Kontekste köz sürindirmeydi. Osını eskere otırıp «e» jäne «i» äripteriniñ aldına «K» (key) äripin jazıp, qalğan jağdaylarda «C»  tañbasımen berudi wsınamın.

 

“C” vs “K”

 

Kapitan - capitan – kapitan

Kanada - Canada – Kanada

Konstituciya - Constituciya – Konstutuciya

Kandidat - candidat – kandidat

Kavkaz - Cavcaz – Kavkaz

Ekonomika - Économica- Ékonomika

Malika - Malica – Malika

Fizika - Fizica – Fizika – qaysısı oquğa jeñil, körer közge sımbattı körinedi? Ärine «C» - äripimen tañbalanğan sözder. Al «K» - tañbasın kelesi sözderdi jazuda qoldanuğa boladı: äke, sheke, keme, kit, kïtap, kerege, Kipr t.b. Al «C» - äripiniñ aldında «e» jäne «i» äripterin qoysa «C» dıbısın beredi. Mısalı: Franciya - Franciya, Veneciya – Veneciya, Constituciya – Konstituciya, Circ – Cirk, Circul’ – Cirkul' t.b. Erejesi öte qarapayım: «S» tañbası «e» jäne «i» dıbıstarınıñ aldında «c» bolıp, qalğan jağdaylardıñ barlığında «ka» bolıp oqıladı.

 

«Y» - tañbası:

 

«Y» - tañbası öte tiimdi tañba. Bwl äriptiñ de erejesi öte qarapayım. Dauıstı dıbıstan keyin kelse «Y», dauıssız dıbıstan keyin kelse «I» qılıp oquğa boladı. Mısalı:

Ay - Ay

Ayjan - Ayjan

Qaymaq – Qaymaq

Üyrek – Üyrec

Eyforiya – Éyforiya

Wyım – Ûyym

Idıs – Ydys

Irğaq – Yrğaq

Qaqtığıs – Qaqtyğys

Bauır – Bauyr

Almaydı – Almaydy

Bolmaydı -  Bolmaydy t.b.  Mwnday ereje qazirgi qazaq tilinde bar. Qazirgi kirill äripine negizdelgen alfavitte «u» - äripi dauıstı dıbıstan keyin kelse dauıssız, dauıssız dıbıstan keyin kelse dauıstı bolıp oqıladı emes pe? Latın qaripine auısqanda da osı ereje qaladı. Bauyr sözinde de «a»-dan keyin kelgen «u» – dauıssız, dauıssız äripten keyin kelgen «y» - ı bolıp oqıladı. Al ruı, tuıs sözderin jazu üşin «’» apostrof belgisin qoldanuğa boladı. Mısalı: ru’y - ruı, tu’ys - tuıs t.b. Sonday-aq apostroftı jiñişkelik belgisin beru üşin qoldanıladı. Mısalı: L'viv – L’viv, komp'yuter – comp’yuter t.b.

Al endi osı alfavitti qoldanıp söylemder jazıp köreyik:

30 – tamyz Qazaqstan Respublicasynyñ Constituciyasy cünï - 30 tamız Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyası küni.

Ucraina astanasy – Kiev qalasy – Ukraina astanası Kiev qalası.

Äleumettïc jelïler baylanysudyñ eñ tiïmdï qûralyna aynaldy – Äleumettik jeliler baylanısudıñ eñ tiimdi qwralına aynaldı.

Jalpı, latın tiline öteudiñ artıqşılıqtarı köp. Qarapayım ğana mısal: Jaylaubay degen kisiniñ atın ağılşınşağa qalay dwrıs jazuda qiınşılıqtarğa wşıraymız. Zhailaubai, Zhaylaubay, Jailaubai, Jaylaubay - dep 4 türli nwsqada jazıp jürmiz. Dwrısı ärine – Jaylaubay boladı. Qazaq tilinde osı nwsqanı bekitsek ağılşınşa jazğanda da osılay qaladı. Zh – diftongi «j» dıbısın bere almaydı jäne ol şet elderde qoldanılmaydı. Bizdiñ qazirgi qoldanıp jürgenimiz orıs tiliniñ tehnikalıq transliteraciyası. Onı Volopyuk dep ataydı. Ol qazaq tiline jaramsız. Mısalğa Äsel degen 4 äripten twratın qazaq qızınıñ atın «Assel» dep 5 ärippen jazıp jürmiz. Onı keri qaray transliteraciyalağanda «Assel» şığıp ketedi. Äseldi Assel dep aytu tilimizdi differensaciyağa wşıratpaydı ma? Latın qaripiniñ layıqtı nwsqasın tañdasaq osınday wltqa qauip töndiretin kemşilikter joyılar edi.

Latınğa ötu sözsiz kerek närse. Biraq äbden oylanıp barıp şeşim qabıldau kerek. Latınğa ötemiz dep türik bauırlarımız ä, w, ñ, q siyaqtı dıbıstarınan ayırılıp qaldı. Nätijesinde Älidi Ali, Qwdiretti Kudret dep jür. Özbektiñ latını taza komp'yuter pernetaqtasına negizdelgen tehnikalıq latın bolıp şığıp, nätijesinde tolıq siñisip kete almadı. Äzirbayjan men Türkimen latını äjiptäuir jaqsı. Degenmen de olarda da kemşilikter bar. Sondıqtan da eşkimge eliktemey de, jaltaqtamay da özimizdiñ qazaq latının qabıdauımız kerek. Oğan qosa osı sätti paydalanıp qazaq tiliniñ orfografiyasına da özgerister engizip aluğa boladı. Eñ qajetti reformanı «h» äripin alıp tastaudan bastau kerek. Bwl äripti kezinde «q» äripiniñ küşin älsiretu üşin ädeyi engizgen. Endi h – äripinen bastalatın barlıq sözderdi qaytadan «q» äripine auıstırıp, osı kemşiliktiñ ornın toltıruğa mümkindik bar. Qan saylau, qalıq (narod), qat jazu, Asqana, Asqat, şaqmat t.b. Sol siyaqtı i – äripiniñ de qoldanısın azaytuğa boladı: bügin-bügün (bügün), üşin-üşün (üshün) t.b.

P.S. Keybireuler ekonomikalıq tiimdiligin oylap, tehnikalıq nwsqadağı latınğa ötkendi qalaydı. Alaydı, tehnokratiyanıñ qwlı bolıp, Mwhtar Şahanov aytqanday komp'yuter bastı jartı adamğa aynalıp jürmeyik! Wlttıñ bolaşağı ekonomikalıq müddeden ärqaşan da joğarı twruı tiis...

Oralbek Öteğwlov, Aqtöbe qalası

Abai.kz

 

4 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10334
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18547
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31839