Senbi, 19 Qazan 2019
Alaşorda 3663 13 pikir 21 Mamır, 2018 sağat 09:23

Biz qazir "quırşaq" respublika emespiz! Aqtañdaqtardıñ ädil bağasın alar kez keldi

ÜN QOSU

«Jaña Qazaqstan» forumınıñ bastamasına oray

«Jaña Qazaqstan» forumınıñ «Qazaqtarğa jasalğan genocidti moyındau turalı memorandum» attı qwjatımen («Obşestvennaya poziciya», 17 mamır 2018 j., 18-b.) tanısa kele, köterilip otırğan mäseleniñ öte orındılığın, täuelsizdiktiñ alğaşqı jılında elimizdiñ  Joğarğı Keñesi qwrğan komissiyanıñ qorıtındılarında HH ğasırdıñ 30-şı jıldarındağı sovettik reformanıñ solaqaylıqtarı saldarın genocid retinde  bağalanğan twjırımdı resmi moyındaudıñ uaqıtı äldeqaşan kelgenin ayta otırıp, äri Sayasi quğın-sürgin men aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni (31 mamır) taqalğanın jäne wlttıq apatqa bastau bolğan qwjatqa – Qazaq Sovettik Socialistik Respublikası ükimetiniñ Jartıfeodaldar mal-mülkin tärkileu turalı dekretine 90  jıl tolatının eskere kele,  mäseleniñ özektiligi jayında qağaz jäne elektrondı BAQ betterinde är jıldarda jariyalanğan materialdardıñ birqatarın özindik publicistikalıq hronika ispetti toptap, oqırmandar nazarına qayta wsınğandı orındı körip otırmız.  

1. «AQTAÑDAQTAR» KETİRİLUGE TIİS

Jañaşa oylau jäne qayta qwru aqıl-oy, sana, ruh bostandığına qol jetkizdi. Jariyalılıq jalauın jelbiretti. Erkin pikirlesuge jağday jasadı. Al osınau sonı da ğalamat ahualdıñ eñ aytulı jemisi sol – biz tarihımızdıñ wmıttırılğan twstarına timtine nazar salıp, kömeski tartqan betterin kümiljimey, kübejektemey, aşıq ta batıl oqi bastadıq. Tarihtıñ «aqtañdaqtarmep» alabajaqtanuı stalinizm saldarınan ekenine qazir eşkim küdiktenbeydi. Al stalinizm bügingi tañda marksizm-leninizmnic twrpayı türde bwrmalanğan bwtağı retinde birjolata ayıptalıp otır. Bwl orayda alğa tartılar zor mindettiñ biri –ğwmırnamamızdağı alabajaq boyama-tañbalardıñ bärin tezirek ketiruge tırısu. «Aqtañdaqtar» japqan joldardı tazartudan tek qana tamırımız bekip, quattana, bayi tüsetinimizge közimiz äldeqaşan jetken, endeşe bwl istiñ şapşañıraq ilgerileuine barşamız da müddeli bolsaq kerek. Biz şın mäninde egemendigi qamtamasız etilgen, tınıs-tirşiliginiñ bäri pravoğa negizdelgen memleketter odağın qwru jolındamız. Al egemendi memlekettiñ tolıqqandı tarihı boluğa tiis. Egemendikke jetken respublika azamatı sol şınşıl, bükpesiz tarihpen, key retterde jeñisinen jeñilisi köp, quanışınan qayğısı basım, esesine öz tağdırı bolıp tabılatın ädil tarihpen tärbielenui şart.

Ädil tarihtı qalpına keltiru jolında qalam qayratkerleri men
ğalımdardıñ edäuir ter tögip kele jatqanı belgili. Degenmen, tereñ
payımdaudı tileytin twstar äli de barşılıq. Respublikapıñ jetpis
jıldıq mereytoyı üstinde olardıñ keybirin atay ketu artıqtıq etpes,
öytkeni alda mülde jaña mindetter twr ğoy... Qayta kwru jıldarınıñ ruhani ömirimizge zor silkinis äkelgeni dau tuğızbaydı. Stalindik jappay jazalau nauqandarınıñ jazıqsız qwrbandarı aruağın ardaqtau, adal esimderin qalpına keltiru jöninde birqıdıru şarua tındırıluda.                    1932    jılğı alapat aştıq turalı da az aytılıp jürgen joq, alayda sol qasiretti beleske äli resmi sayasi bağa berudi qolğa alar emespiz. Büginderi sol aşarşılıqtıñ qoldan wyımdastırılıp, köşpelilerdi joyıluğa duşar etken jauızdıq nauqan bop şıqqanına kümändanatındar az, sebebi onı däleldeytin qwjattar şaş-etekten...

Eger Rossiya Federaciyasınıñ qwramında 1918 jılı Türkistan avtonomiyasınıñ, 1920 jılı Qazaq Avtonomiyasınıñ şañıraq köteruleri san mıñdağan adam ömirin äketken aştıq näubetimen oraylasqanın eske alsaq – derekterge qarağanda 1917–1918 jıldarı Türkistanda 1.140.000 kisi aştan ölgen (M. Şoqaevtan), 1920–1921 jıldarı Qazaq ASSR-iniñ qazirgi oñtüstik oblıstardı qospağandağı aymağında 2 million kisi aştıqqa wşırap, onıñ jartısı dünieden köşken  – eki ölkedegi jer-suı men halqı birikken Qazaqstanda otızınşı jıldarğı qazaq halqınıñ jartısı qırılğan swmdıqtı Stalin-Goloşekin genocidi dep atamasqa şarañ qalmaydı. Respublika parlamenti nazar audararlıq-aq is bwl: bolaşaq üşin, ar aldındağı adaldıq üşin – stalinizmniñ sonau soraqı soyqanına lağınet aytar qaralı estelik belgi qoyu arqılı, Zerde kitabın jazu arqılı ayıptauğa mwrındıq boludı halıq qalaulıları borışına balasa eken degen tilegimiz bar. «Äldebir is-äreket kürdeli payımdau keltirilip tüsindiriler bolsa – onday is-ärekettiñ haramdığına sene ber, – ar şeşimi tura da qarapayım keledi». – Lev Nikolaeviç Tolstoy sındı oy alıbınıñ osı sözi «aqtañdaqtarmen» şwğıldanatın ärkimniñ jadında jürgeni jön.

Wzaq   jıldarğa    sozılğan    bwrmalaular,    bwra   tartular, bwltalaqtaulardan keyin tarihşılar, aqırı, äygili Alaşordanıñ wltşıl wyım emestigin moyındadı. Oğan da şükir.  1917 jılğı jeltoqsanda ötken Jalpıqazaq qwrıltayında ayrıqşa köñil audararlıq birer jäyt bar. Delegattar qwrıltayğa Astrahannan Ferganağa, Sibirden Alatauğa deyin qazaq jaylağan ölkeniñ bärinen keldi. YAğni, bwl qazaq jerin bir avtonomiyalıq memleketke biriktirudi mağlwm etken twñğış ökiletti ökilder jinalısı bolğan edi. S'ezd saylağan Halıq Keñesi qazaq arasında qoyan-qoltıq ömir sürip otırğan özge wlttar ökilderi üşin öz qwramınan on orın tağayındağan-dı... Qazaq jerin biriktiru isi osı qwrıltayşılar sayasi arenadan quılğan soñ arağa pälen jıl salıp barıp (1920 jılı irgetası qalanğanda – qazirgi respublikamızdıñ qaramağında eki-aq oblıs kirgen-tin), 1925 jılı jüzege asırıldı. Kädimgi qazaqtıñ janalğışı bolğan Goloşekin özin «qazaq jerin jiıstıruşı» etip jariyaladı...

Türkistanda  jürgizilgen  wlttıq-territoriyalıq mejeleudi, şındığında da, jan-jaqtı zerttegen jön. Mejeleu komissiyasınıñ materialdarı men    qwjattarınan talay paydalı mağlwmat aluğa bolar edi. Orta Aziyadağı qazaq oblıstarı jeri men halqınıñ sanı jağınan 1924 jılı sonda şañıraq kötergen basqa wlttıq-territoriyalıq tüzilimderden kem tüspeytin-di. Äytse de olardı teristigindegi  avtonomiyalıq respublikağa jay ğana qosa salumen şekteui kalay? Türkistandıq böligi qosılğan soñ, qazirgi köleminen de zoraygan (Qaraqalpaq elimen birge) Qazaqstan nelikten sol 1924 jılı Özbekstan, Türkimenstan qatarında odaqtıq respublika därejesine köterilmey, Rossiyadağı qalpı qalıp qoydı? Nelikten ol ädeyi wyımdastırılğan aştıq sayasatınan şañırağı ortağa tüsuge taqalğanda ğana odaqtıq respublika täjin kidi? Bwl özi Stalinniñ älem jwrtşılığın aldausıratuğa bağıttalğan kezekti aylası emes pe eken? Älde zobalañ sırın özinen de, özgeden de jasırıp, qılmısın iştey juıp-şayğanı ma? Stalin ornatqan totalitarlıq rejim nelikten köp rette patşalıq jüyeniñ maqsattarımen sabaqtas sayasat jürgizdi?

Patşa «bwratanalardı» imperiyanıñ orıs tektes azamatına aynaldıru üşin mektepterge kirillicanı engizdi; «orıs armiyasın älsiretpeu» maqsatında – äskerge şaqırılatındardı orısşağa jaqsı üyrensin dep pärmen berdi; ağa halıq obrazın barınşa uağızdap, bekem ornıqtırudı közdedi; civilizatorlıq jeleumen, şet aymaqtarğa qonıs audaru sayasatın keñinen jürgizdi. Basqa halıqtarğa qarsı bağıttalğan osı äreketterdiñ barşasına Wlı Oktyabr' tosqauıl qoyğan edi, alayda stalinizm solardı tügelge juıq tiriltti de, tüsin boyap, qayta iske qostı. Ne sebepti? Nelikten Stalin wlttıq memleketterdiñ lenindik Odağın emes, monarhiyaşılar añsağan «birtwtas jäne bölinbes» unitarlıq jalğız memleket ornattı?

Osılardı, basqa da tolıp jatqan «aqtañdaqtar» sırın egemen jwmhwriat azamatı jaqsı biluge tiis. Äldekimderge kinä artu üşin emes,  qiın-qıstaulı tarihımızdı tüsinu üşin, bolaşaqqa senimmen betteu üşin bilu qajet.                                                                                     5 qazan 1990 j.

(«Ädilet» tuımen şirek ğasır. Publicistikalıq hronika. – Almatı: «Abzal-Ay», 2014 j. – 14–16-bb.)

 

2. QASİRETTİ WMITPA!

31 mamır Näubet qwrbandarın eske tüsiru küni

Qazaq halqınıñ tarihında qaralı näubet bop jazılğan aşarşılıq jıldarınıñ qasireti ötkenine qasterli közqaraspen qaraytın, odan saliqalı oy tüyetin adamdardıñ esinen eşqaşan ketpeydi. Twtas bir eldiñ tağdırına qiyanat jasağan imperiyalıq swrqiya sayasattıñ bwl qandı täsili talay şañıraqtı qwlatıp, talay adamnıñ obalın ayaqqa basıp, qazaq dalasında   tigerge   twyaq qaldırmastay apat äkeldi. Ärine, halıq qasireti wmıtılmaydı. Onı esti wrpağı esine tüsirip, keler künderde osınday zobalañnıñ qaytalanbauına eskertkiş-belgilerin ornatadı. Sonıñ biri – arnaulı qaulımen 31 mamırdıñ qaralı kün bolıp belgilenui. Näubet künine oray, tarihımızdıñ betterin tügendeuge bayıptı üles kosıp kele jatqan «Ädilet» erikti tarihi-ağartu qoğamınıñ basqarma müşesi, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ hatşısı, jazuşı Beybit Orınbekwlı Qoyşıbay-wrpağımen kezdesip, swhbattasqan edik.

– Beke, halqımızğa adam aytqısız qasiret äkelgen, eldi esinen tandırıp, ruhani meşeldikke jetkizip, bükil bir adamzat wrpağın jer betinen joyıp jiberuge jetkize jazdağan aşarşılıq tragediyası qoldan wyımdastırılğan qiyanat siyaqtı...

– Iä, qoldan jasalğan, äbden oylastırılğan ozbır sayasattan tuğan obırlıq. Qanişerliktin bir türi, totalitarlık jüyeniñ maqsatınan bolğan zwlımdıq äreket ekeni qazir däleldenip te jatır, jazılıp ta, aytılıp ta jür. Aşarşılıktıñ mänine tereñirek üñiletin bolsaq, onıñ bäri üstemdik etu piğılında jatır. Tipti ayta bersek, kollektivtendiru kezine deyingi 1917–1918 jıldarda bolğan ospadar öktemdik te kinäli. Qazaqtıñ qolındağı malın tartıp alıp, aş-jalañaş qaldırdı. El toz-toz boldı, adam ölimi orın aldı. Bwl jağday osı uaqıttarda oñtüstik aymaqta – Türkistanda asa qatal ötti. Mine, bol'şevizmniñ osınday da keşirilmes künäsi bar. Bwl jayında Mwstafa Şoqaydıñ kitabında jaqsı jazılğan. Al, 1920–1921 jıldarda Qazaqstanda da aştıq boldı. Ol ortalıq, batıs, soltüstik öñirlerimizdi qamtıdı. Orınbor, Ombılarğa deyin jetti, halıqtı titıqtatıp, qaljırattı. Üşinşi, jappay kelgen Qazaqstan halqın qırğınğa wşıratqan 1931–1933 jıldardağı alapat näubet boldı. Stalinizmniñ qandı-qol totalitarlıq jüyesiniñ asqına tüskenin körsetip, ol aqır ayağı 1937–1939 jıldardağı    repressiyağa jetti.

– Al, osı qasiretterdiñ el basına tüsken qiınşılığı, zardabı köp qoy. Tarih ğılımında aytılıp jürgenindey, bir uaqıtta jasalğan osınday kesapattardın zalal-zardabın wrpaqtarı da tartadı eken. «Men – qazaqpın mıñ ölip, mıñ tirilgen» dep aqın aytqanday, osı auırtpalıqtar wrpaqtar iığına salmaq bop tüsedi, yağni, eldiñ damu jolına talay kedergi boladı degendey..

– Ärine, bwl ülken ökiniş, biraq uaqıttı keri qaytara almaysıñ! Al, zardaptarın eske alar bolsañ, ornı tolmas halıq qasireti. Sol kezde qırılğan kazağımız aman bolğanda, qanşa wrpaq düniege keletin edi. San jağımızdan talay eldermen tereze teñestirerimiz äbden mümkin bolatın. Sodan kelip twtas elimiz öziniñ qajırlı eñbegimen, küş-quatımen örkenietti memlekettermen iıqtasıp otırğandığımızdı körgen   bolar edik. Stalinizmniñ swrqiya sayasatınan aşarşılıqqa wşırap, halıq qırıldı, repressiyadan da qırıldı. Jerimiz bos qaldı. Oğan beridegi Hruşevtiñ jasağan tıñ igeru tragediyası jalğastı. Bwnı da imperiyalık közqarastan bolğan qandı şeñgeldiñ zardabı ekenin ayta ketuimiz kerek. Aldımen qazaqtardı qırıp-qırıp aldı da, bosağan jerlerge «tıñ igeremiz» degen jalğan wranmen kelimsekterdi äkep tökti. Al qazir sol uaqıtta kelgender, negizinen orıstar, özderiniñ sayasattıñ qolşoqparları bolıp kelgendikterin tüsinuleri kerek. Basqa halıqtıñ esebinen baqıttı boluğa bolmaytındıqtarın añğarğandarı abzal. Sondıqtan da olar bizdiñ tilimizge, dinimizge qwrmetpen qarauları kerek. Jalañ internacionalizmge aldanğandıqtı bilip, toyğandarına mäz bolmauları olarğa sın.

Keşege deyin internacionalizm ideyasınıñ örken jayuı dep, basqa wlt bolsa da töbege köterip kelgen joqpız ba? Älgi Hruşev «jılqınıñ eti men şoşqanıñ etin qosıp şwjıq jasasaq – internacionalizm sol» dep kökidi emes pe? Asığıs jasalğan äreket ärdayım abıroy äpermeydi. Tüptiñ tübinde kimniñ kim ekenin tüsinetin uakıt boladı. Aldımen ärkim özin-özi tüsine bilse, sol arqılı sanalı isterge qwlaş wrsaq qana    tabıska     jetemiz. Biz eşkimge ket demeymiz, bauırğa tartamız, biraq olardıñ da bizdi tüsinuin qalaymız. Bärine kinäli – äriden bastalğan üstemdik piğıl, sonı iske asıru üşin jasalğan sayasat. Sayasat kwrbanına aynalğandar özderiniñ aldanğanın sezetin, sezinetin   uaqıt   keledi.

– Beke, arnaulı wyğarımmen 31 mamır qazaq üşin qaralı kün dep jariyalandı. Biraq däl qazirgi qam-qareketimizge qarağanda – samarqaulıq bayqaladı...

– Iä, samarqaulıq bar. Biz özi köbine partiyanıñ wranına qarap äreket etuge beyimdelip qalğan halıqpız ğoy. Sodan äli tüpkilikti arıla almay jatırmız. Bireu bastamasa,   aytamız da,    iske kirisude jaltaqtau, şabandau ekenimiz belgili. Äytpese, el basına qasiret äkelgen zar zamannıñ zwlmatın eşkim de wmıta almaydı. Qazirgi qoğamımız ben ekonomikamızda bolıp jatqan özgeristerden de bolar, azamattıq belsendiligimiz bayaulau. Onıñ üstine tarihımızdıñ osınday qısıltayañ twstarın körsetip, aqtañdaqtarın aşuda da, däyektemelerin jinaqtauda da, «ura-patriotizm», «internacionalizm» tärbiesinde bolğan keybir tarihşı ğalımdarımız jañarıp kete almay jatır. Biraq ötkenimizge sanalı, salmaktı qarauğa jol aşıldı, täuelsizdik aldıq, endi bäri dwrıstalatın şığar.

– «Ädilet» erikti tarihi-ağartu qoğamı zwlmat jıldarına baylanıstı qanday jwmıstar   isteude?

– «Ädilet» qoğamınıñ josparındağı bir tarmaq osı aşarşılıqqa arnalğan bolatın. Bwl taraptarda da biraz jwmıstar isteldi. Gazet-jurnaldarda maqalalar şıqtı, oğan köbinese qoğam müşeleri atsalısıp, atqarılar isterge mwrındıq boldı. Jalpı, bwl halıq bop jwmılıp, jüzege asıratın şara bolıp tabıladı. Ötkenimizge bey-jay qaramaytın ärbir sanalı wrpaq bwdan beytarap kalmauı kerek. Jazuşı, aqındarımız ben belsendi ğalımdarımız da qal-qaderinşe kitaptar jazıp, äreketter jasap jatır ğoy. Ärine, istelgen iske qanağat etip, toqmeyilsuge bolmaydı. Sebebi, äli tarihımızdıñ aşılmağan aqtañdaqtarı köp, sol olqılıqtıñ ornın toltıru – bärimizdiñ mindetimiz. Tağı bir qattı eske twtatın närsemiz – osınday näubetti uaqıttar turalı jazğanda da, oğan belgili kündi atağanda da jeñiltektikke berilmey, yağni, ötpeli jeñil-jelpi jiın dep qaramay, salmaqtı, saliqalı ister atqaruımız kerek. Öytkeni, olar «ötti-ketti» deytin jay jwmıs emes, halıq qasiretin tüsinip, bilip, oğan qayğıra otırıp, keleşekte sonday apattarğa jol bermeuge, ömir täjiribesinen sabaq aluğa tärbieleytin adami äreket boluğa tiisti. Qazaq tarihındağı bwl zwlmat jıldar ärdayım este saqtalatın boluı kerek. Qazir barlıq şındıqtı aytatın kün tudı dep esepteymin. Bwrınğı tarih oqulıqtarına qarasaq, qanşama körgen qiyanatımızdı bürkemelep kelgenimiz belgili bolıp otır. Sondıqtan da bärine bel şeşip, bilek sıbana kirisetin uakıt jetti. Twtas halıqqa jasalğan köpe-körneu zorlıq-zombılıq, tipti aqılğa sıymas arsız äreket söytip öziniñ ädiletti bağasın aluı kerek. Al, bwl jolda ülken-kişimiz ayanbay eñbek etip, el azamattarı özderiniñ biik parasatın körsetedi dep senemin. Ol üşin arhiv materialın köz mayın tauısa aqtarıp, jüyelep, däyektemeler men qwjattardı paydalana otırıp, tiyanaqtı zertteu jwmıstarın jürgizu kerek. Al, bwnday isterde ärdayım alda jüretin aqın-jazuşı, jurnalisterdiñ de qosar ülesi qomaqtı bolmaq.

Äñgimelesken Serik Satanov. 23 mamır 1992 j.

(«Ädilet» tuımen şirek ğasır. Publicistikalıq hronika. – Almatı: «Abzal-Ay», 2014 j. – 24–27-bb.)

 

3. WLTTIQ APATTI ÄRDAYIM ESTE WSTAU MAÑIZDI

       

Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Ä. Nazarbaevtıñ arnayı Jarlığımen Jalpıwlttıq tatulıq pen sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu jılı retinde jariyalanğan 1997 jıl boyı elimizdiñ tarihındağı köleñkeli twstarğa  ayrıqşa nazar audarıldı. Tarihi zerdeni jañğırtu, tarihpen tärbileu arqılı jalpıwlttıq tatulıqtı nığayta tüsu orayında köp jwmıs tındırıldı. Qasiretti belesterde näubetke wşırağandar jasırın jerlengen orındardı anıqtau,  anıqtalğan qorım-zirattardı tiisti küyge keltiru, bastarına qwlpıtas-eskertkişter ornatu, bwrın ornatılğandarın kütimge alu, jazıqsız jazalanğan bozdaqtar aruağına tağzım etu şaraları jer-jerde jüzege asırıldı.  Sodan beri qayğılı jıldar qwrbandarına bağıştalğan mwnday şaralar jılma-jıl jalğasın tauıp keledi. Sol jılı bekem negizdelgen Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni  elimizde jıl sayın ärbir 31 mamırda  mindetti türde   atap ötilip keledi.

 

1.

Bwrınıraqta osı data  30-jıldardağı alapat aştıq qwrbandarın eske alıp aza twtatın  kün retinde belgilengen-di... Bäri Keñester Odağındağı bileuşi partiyanıñ jariyalılıq pen qayta qwru sayasatın jariyalauınan, söytip, azamattar sanasın şeñgeldegen ruhani qwrsaudı birtindep bosatuınan bastalğan. Bizdiñ elimizde – äygili Seksen altınşı jıl dümpuinen keyingi ızğarlı jazalaular kezeñi aqırı artta qalıp, wzaq jıldarda twtasıp-qatqan ideologiyalıq toñ-mwzdıñ sorına, demokratiyalıq «altın kürek» eseley eskennen bastalğan... Totalitarlıq däuir auızğa aluğa tıyım salğan sayasi  jazalaular men aşarşılıq şındığı 1988 jıldan qazaq baspasöziniñ özekti taqırıbına aynaldı. Sol jılğı jaz soñında, Mäskeude «Memorial» tarihi-ağartu qoğamın qwru qozğalısına baylanıstı, stalindik lager'ler tauqımetin tartqan bir top «halıq jauı» jarları onıñ bağdarlamasına qoldauşılıq bildirip,  «Qazaq ädebieti» gazetinde ündeu-hat bastırdı. Odan bir top jas qalamger 30-jıldarğı repressiyalar men 32-jılğı alapat aştıq qwrbandarın este qaldıru şaraların oylastırudı wsındı. Eki ündeude de jazıqsız jandar ruhın ardaqtaytın simvolikalıq eskertkiş ornatu jayı köterilgen edi.

Bwl mäsele keşikpey arnayı wyım qwruğa wlastı. Sol jıldıñ soñına qaray jazıqsız japa şekkender men olardıñ wrpaqtarı, jazuşılar, ğalımdar, jurnalister, özge de jwrtşılıq ökilderiniñ qatısuımen wyımdastıru komiteti qwrıldı. 1989 jıldıñ säuirinde wyısu konferenciyası ötkizilip, Qazaqstannıñ «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı  şañıraq köterdi. Qasiretti nauqandar qwrbandarına eskertkiş qoyu mäselesi onıñ qızmetiniñ mañızdı bağıttarınıñ birine aynaldı. Arnayı esepşot aşıldı. Oğan jer-jerden qoldau körsetilip jattı.  «Ädilettiñ» zerde kitabın jasau isi köptiñ şaruasına aynaldı. Jambıl oblısındağı Sarısu audandıq ölketanu muzeyiniñ direktorı Töken Maqaşev qoğam ideyasına alğaşqılardıñ biri bolıp ün qostı – ol tügel qırılıp ketudiñ az-aq aldında qalğan audan halqınıñ sayasi quğın-sürginder men aşarşılıq saldarınan bastan keşken qiyametteri jayındağı köneköz qarttardıñ estelikterin jazıp aldı. Äl-Farabi atındağı Qazaq memlekettik universitetiniñ tarih fakul'tetinde wstaz-ğalımdar Talas Omarbekov pen Qambar Atabaevtıñ jetekşiligimen «32-niñ zwlmatı» attı ğılımi-zertteu üyirmesi qwrıldı. Studentter aştıqtan aman qalğan tiri kuälerdiñ estelikterin jinau maqsatımen ğılımi ekspediciyalarğa şıqtı, izdestiru jwmıstarınıñ nätijeleri boyınşa konferenciyalar ötkizdi. Küştep wjımdastırudıñ astarın, alapat aşarşılıqtıñ qasiretti  kelbeti men tamırın aşumen Qazaq KSR Ortalıq mrrağatındağı jastardıñ tarihi-ağartu birlestigi şwğıldandı. Jekelegen ğalımdar  bwl taqırıpqa eleuli ğılımi jrmıstar jazdı.  Respublika Ğılım akademiyasınıñ Şoqan Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutında irgeli zertteuler jürgizildi. Tarihımızğa jañaşa közqaras qalıptastı. Osı rettegi qoğamdıq pikirge – elimizdiñ  täuelsizdigin jariya etisimen, Joğarğı Keñes  te sergek ün qostı:  beldi ğılımi mekemeler men bedeldi ğalımdardıñ qatısuımen,  1931–1933 jıldarğı jappay küştep wjımdastıruğa jäne onıñ qayğılı saldarına aynalğan aştıq näubetine şınayı memlekettik bağasın twjırımdadı. Qazaq halqınıñ wlttıq qasiretin aza twtıp eske alıp twrudı dwrıs dep taptı. Är jılğı 31 mamırdı wlı näubet qwrbandarın eske tüsiru küni bolsın dep belgiledi.

Alayda onı män-mağınasına say qaralı-saltanattı is-şaralarmen atap ötip twru dästürge aynalıp ülgermegen-di. Onıñ bastalmay jatıp siırqwyımşaqtalıp bara jatqanı alğaşqı jılı-aq mälim bolğan. Osı joldar avtorlarınıñ biri 1992 jılğı 25 mamırda «Almatı aqşamı» gazeti tilşisiniñ swraqtarına  bergen jauabında (B.Qoyşıbay-wrpağı. «Qasiretti wmıtpa!») aşarşılıqtı eske tüsiru künin atap ötuge äzirlikten göri samarqaulıq  közge wratının aytıp, onıñ sebepteriniñ biri retinde – tek partiya wranına, yağni biliktiñ wyımdastıruşılıq qarqınına qarap äreket etuge dağdılanıp qalğandığımızdı, azamattıq belsendiligimizdiñ tömen de jaltaqtığın aytqan edi. Al jaña bilik buındarına qoyılğan «reformatorlar» qazaq qasiretiniñ astarın tüsine bermeytin. Qazaqtı öz jerinde azşılıq etken sayasatqa janama türde bolsa da barşanıñ qatıstılığın parıqtay qoymaytın. Sondıqtan da  köpşiliktiñ «şamına timeudi» qalaytın. Söytip, bwl adamgerşilik-imandıq şarağa keñ kölemdi wyımdastıru-nasihat jwmısın jürgizu arqılı qalıñ jwrtşılıqtı tartıp-qamtu «azabına» jegilgennen göri, äliptiñ artın bağudı qolaylı köretin. Qoğamdıq-sayasi tınıs-tirşiliktegi osı mäselege beyjay qaraudıñ wlttıq-memlekettik müdde közdeytin mwrattarğa jauap bermeytindigi anıq edi.  Mwnday qiğaştıqtı jalpıwlttıq tatulıqtı qasterlep saqtau jäne ötken kezeñderde qasiretti izderi jatqan sayasi quğın-sürginderdiñ aşı şındıqtarın ayqara aşu  arqılı tüzeuge  bolatını däl añğarıldı. Bwl iske, joğarıda aytqanımızday,  arnayı  aydar tağılğan bir jıl boyı köñil bölindi. Osı joldar avtorlarınıñ biri elimizdiñ bas gazetine arnaulı jıldıñ män-mağınasın On altınşı jäne Seksen altınşı jıldar arasındağı jazalaular men aştıq qırğındarı qasiretine tolı belester oqiğaların ğılımi jüyelep, däyekti wsınıs  bildirgen maqala jariyaladı (K. Nwrpeyiswlı. «Qasiret qwrbandarına eskertkiş-panteon ornatılsa – eldigimizdiñ tağı bir belgisi bolar edi...» «Egemen Qazaqstan», 9 qañtar 1997 j.). Repressiya qwrbandarın eske tüsirudi barşa wlt ökilderiniñ tatulığı men kelisimine sabaqtastıra qarağan sol 1997 jıldan bastap – Aşarşılıq näubeti qwrbandarın eske alu küniniñ mazmwndıq auqımı keñeytildi. Sol jıldan bermen 31 mamır – Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni dep ataldı. Aştıqtıñ da joyqın sayasi jazalaular jürgizgen stalinizm saldarı ekenin tüysingen jwrt onı jaqsı qabıldadı. Sodan, Prezident Pärmenimen sayasi repressiyalar qwrbandarın eske alatın kün retinde belgilengennen beri,   mamır ayınıñ soñğı jwldızı – küntizbektegi memlekettik biliktiñ barşa buını  tarapınan nazarda wstalatın erekşe künderdiñ biri bolıp tabıladı. Söytip, bwl azalı kün  jaña märtebesimen bükilhalıqtıq moyındauğa ie boldı. Bwl küni memlekettik organdar men qoğamdıq wyımdardıñ jäne jwrtşılıqtıñ ökilderi sayasi quğın-sürgin qwrbandarına ornatılğan eskertkişterge gül şoqtarın qoyıp tağzım etudi, jaña eskertkişter twrğızu sındı şaralarğa mindetti türde qatısudı ürdiske aynaldırdı.

Osınday jiındarda elimiz bastan keşken jappay repressiyalar jıldarı jazıqsız atılğan azamattar aruağına bas iip qwrmet körsetumen qatar, qarapayım halıqtı qor qılıp, bwrın-soñdı eşqaşan tarihta bolmağan qırğınğa wşıratqan aşarşılıq ta sayasi quğın-sürgin saldarı retinde orındı atalıp jür.  Bwl orayda tek sözben şektelmeudi azamattıq parızı sanap, belsendi äreketimen el rizaşılığına bölengen  is adamdarı da barın aytu kerek:  Almatı oblısınıñ Aqsu auılı internatında Otız ekinşi jılı aştan qırılğan toqsan bala jerlengen orınğa 2002 jılğı 31 mamırda jeke beynetqor küşimen eskertkiş qoyıldı... Degenmen sonau  qaralı näubettiñ atın atap, tüsin tüstep män beru deñgeyi jetkiliksiz därejede. Olay deytinimiz, qılmıstı sayasat tuğızğan alapat aştıq halqımızdıñ ösip-önuine  sandıq ta, sapalıq ta twrğıda oysırata ziyan tigizdi. Onıñ auır saldarları aytıp-jetkizgisiz, tiri qalğan el-jwrttıñ basına salğan auırtpalığı wşan-teñiz. Solardı biz  eşqaşan wmıtpauğa tiispiz. Bwl bolaşaq üşin, Täuelsizdik twğırın nığayta tüsu üşin qajet. Alayda sonau ornı tolmas qayğı-qasiretti auqımına say eske alıp, aza twtu räsimi elimizde äzirge qalıptasar emes. Qazaqstan  tarihi-ağartu «Ädilet» qoğamınıñ basqarması osı orayda  alañdauşılıq bildirip otır.  Mäselege jwrtşılıq nazarın audarudı jön körip,  ortağa  köp bolıp  oylasuğa tamızıq bolarlıqtay oy tastaudı «Ädilet» öziniñ müşeleri retinde osı joldar avtorlarına jüktedi. Aldarıñızdağı maqala sonday sebeppen jazılğan edi. Sonı oqırmandar talqısına wsına otırıp, elimizdiñ qiın-qıstaulı damu tağdırında kürt betbwrıstı orın alğan aşarşılıq sındı qayğılı kezeñder şındığınıñ tolıq mäninde aşılmağanına, jariyalılıq jıldarınan beri köpşilikke äygi bolğan jäytterdiñ özi belgili bir därejede jwrtşılıq sanasınan öşe bastağanına, tipti wmıtılğanına jäne osı orayda qolğa alınuğa tiis şaralardıñ keybirine köpşilik nazarın audarudı borışımız sanaymız.

 

2.

Aşarşılıqqa nelikten ayrıqşa nazar audaru qajet? Sebebi ol twtqiıldan kezdeysoq tap bolğan zobalañ emes-ti. Sebebi ol patşalıq kezinen tuğızılıp, keñestik kezeñde josparlı türde öristetilgen näubet edi, ol – bol'şevikterdiñ köşpendilerge jasağan genocidiniñ saldarı bolatın. Büginde aşıq moyındaytın şaq tudı ğoy – bol'şevizmniñ repressiyalarmen astastıra jürgizgen «aştıq sayasatı» (M.Şoqay)  qazaq halqına jer betinen halıq retinde müldem joyılıp ketu qaupin töndirdi. Jäne bir emes, – birneşe märte. Halıq sanasına Otız ekinşi jıldıñ tereñ iz qaldırğanı belgili. Sodan beri de, mine,  baqanday jetpis jıldan astam uaqıt öte şığıptı. Şın mäninde halıqtı HH ğasırda aytıp jetkizgisiz Wlttıq Apatqa wrındırğan (köşpeli qazaqtı qınaday qırıp salğan   aştıq zobalañın bwltalaqtatpay, tap osılay – «Wlttıq Apat» dep atağan jön), qayğı-qasireti köl-kösir jıl. Äytse de, patşalıq Resey imperiyasınıñ otarlıq qwldığınan azat bolğan qazaqtıñ  Keñestik Resey Federaciyası qwramında avtonomiya aldım dep mäz bolğanın tüsingenimizben,  sonau qoldan jasalğan jalpıwlttıq tragediyağa kezdeysoq wrınbağandığın äri onıñ jalğız ret soğıp öte şıqpağandığın  zerdeleu läzim. Jäne onıñ tereñ tamırı – rejim auısqanmen sabaqtastığın joğaltpağan otarlauşılıq piğılda jatqanın wğına bilu jön.

Barşağa mälim, HVİİİ–HIH  ğasırlardağı Resey tarapınan maqsattı türde jürgizilgen jaulap alular nätijesinde qazaq memlekettigi joyıldı. Jeri men halqı imperiya qwramına engizilip, türli reseylik äkimşilik birlikterge bölşektendi. Qazaq ölkesin orıs jerine, halqın, etnikalıq türi bölekşe bolsa da, kädimgi orıs mwjığına  aynaldırudıñ keñ kölemdi şaraları jüzege asırıla bastadı. Qazaqstan eldigin joğalttı. Sodan beri, tek HH ğasırdıñ alğaşqı şireginiñ soñında ğana, is jüzinde twñğış ret jer-suı men halqınıñ negizgi qwramı bir şañıraq astına biriktirildi. Avtonomiyalıq memlekettiliginiñ irgesi keñeytilgende, 1925 jılı  şaqırılğan Qazaqstannıñ V Keñester s'ezinde  qazaq basına tüsken problemanıñ tarihi tamırı jüyelep aşılğan-dı. Sol qwrıltayda Qazaq ölkesiniñ otarlanuında: 1. öz erikterimen qonıstanuğa orıs jerinen kelgen qilı baq izdeuşiler, qaşqındar jasağan otarlau (bwl HVI ğasırdan bastaldı);  2. orıs ükimetiniñ  sauda-önerkäsip müddesin közdegen äskeri-äkimşilik otarlauı (bwl HVIİİ ğasırdan bastaldı); 3. HIH ğasırdıñ soñı men HH ğasırdıñ basınan beri – orıs şaruaların köşirip-qonıs audartu jolımen otarlau  ispetti üş bastı däuir   bolğanı taldap aytıldı. Orıs ükimeti şığısqa tereñ swğınudı közdegen imperialistik maqsattarın jüzege asıru üşin qazaq dalasına Oral, Orınbor, Ertis jelileri boyınşa iri-iri senimdi jasaqtarın ornıqtırdı. Olar qazaqtardı Jayıq, Tobıl, Ertis özenderi boyındağı üyrenşikti ata qonıstarınan quıp, mal bağu şaruaşılığınıñ qalıptı jağdayın zorlıqpen özgertti.  Sonday äreketterimen qazaqtı ğasırlar boyı qalıptasqan atakäsip negizderinen ayırıp, ekonomikalıq däuletin qattı oysırattı. Äsirese otarlaudıñ üşinşi kezeñi zor zalal  tigizdi. Bwl şaqta işki Reseydiñ jer dağdarısın şeşu, äri «qazaqtıñ jerin igerip-körkeytu» üşin (Stolıpin) patşalıq äkimşilik Qazaqstanğa lek-legimen mwğajırlar (pereselender) köşin tökken edi. Osı orıs köşi müddesine qazaqtan tartıp alınğan jer kölemi 1916 jılğa deyin 40.647.765 desyatina bolğan-tın (1 desyatina 1,09 gektarğa teñ). Bwl mölşer barlıq şwraylı, ömir süruge qolaylı jerler aumağınan asıp ketken-di. Al şwraylı jerler külli qazaqtıq territoriyanıñ  besten birinen de az mölşerde-tin. Jer komissariatınıñ 1925 jılğı mälimeti boyınşa – barlıq jer aumağı 202.962.345 desyatina, onıñ işinde jaramdı jer kölemi 38.170.000 desyatina edi.  «Pereselen tolqınınıñ qısımımen qazaq brqarası...  şöbi jwtañ, suı az, qwmdauıt jerlerge ığısuğa mäjbür boldı. Osı apattı  sayasat Ölke ekonomikasın tez qwldırattı.  Eger ötken ğasırdıñ 70-jj. bir qazaq şaruaşılığına 59 bas maldan kelse, 1914–1915 jj. pereselen qozğalısınıñ artuımen bwl cifr 25-26 basqa deyin tömendedi», – delindi  1925 jılğı qwrıltayda.

Otarlıq jüye qazaq basına töndirgen qauipti HH ğasırdıñ basında, Birinşi orıs revolyuciyası qarsañında qazaq ziyalıları zayır sezinip, qorğanu joldarın oylastıruğa wmtıldı. Biraq olardı patşa ükimetiniñ qwpiya policiyası tez äşkerelep, jazalau şaraların qoldandı. Sonda ziyalılar revolyuciya dümpuimen ömirge kelgen joğarğı zañ şığaruşı organğa ümit arttı. Halıq ökilderi jigerimen biik bilik nazarın qazaq müddesine audartuğa ärekettendi. Mäselen, I Memlekettik duma minbesinen orınborlıq deputat Timofey Sedel'nikov jerinen ayrılıp jatqan qazaqtıñ kedeyşilikke wrınğanın äñgime etti. Torğaylıq deputat Ahmet Birimjanov  Dumağa äli kelip jetpegen qazaq deputattarı üşin agrarlıq komissiyadan qosımşa orın közdelui qajettigin köterdi.  İİ Memlekettik Dumada semeylik deputat Temirğali Nwrekenov kedeyşilikke, jwtqa wşırap, qayır swrap ketken bosqın qazaqtarğa ükimet tarapınan järdem berilu kerektigi mäselesin köterdi. Al oraldıq deputat Baqıtjan Qarataev ükimettiñ şarualardı işki Reseyden «jaña jerlerge» qonıs audartu  arqılı qazaqtı jer-sudan ayırğan mwğajır (pereselen) sayasatın sınağan ataqtı sözin söyledi. Biraq olardıñ birde-biri bilikke wnağan joq, imperator bwlarğa eki Memlekettik dumanı da tarqatıp jiberuimen, äri bwratanalardı bwdan bılay saylau qwqığınan ayırğan «3 mausım» zañın  şığaruımen jauap berdi.

Patşa ükimetiniñ agrarlıq sayasatın  İİ Memlekettik Duma müşesi B. Qarataev  onıñ komissiyalarında atqarğan jwmısı retimen de, öziniñ qazaq müddesin qorğau joldarın izdestiru orayımen de jiti zerttedi. Ükimettiñ HH ğasırda qazaqtardıñ köşpeli ömir saltın müldem joyatın josparın iri lauazımdı patşa çinovnigi auzınan estidi. (Degenmen köşpeli ömir saltınıñ omırtqasın birjolata üzudi carizm emes, sabaqtas «demokratiyasımen» bol'şevizm jüzege asırdı). Patşa ükimetiniñ naqtı is-äreketin  pereselen basqarmasınıñ kündelikti is-dağdısınan körip otırdı. Şwraylı jer-sudıñ jırımdalıp kelimsekter qolına ötip jatqanın naqtı mısaldarmen däleldep, onıñ bastı sebepterin därmensizdene taldadı (bwğan onıñ  Vernıydağı universitettes joldası Barlıbek Sırtanovqa 1910-jıldarı jazğan, 1930-jıldarı baspasözde jariya bolğan hatı kuä). Aqırı, qazaq üşin endi tek twrmıs saltın qayta qwru ömirşeñ bolmağın parıqtap, ükimet sayasatına beyimdeludi qolaylı kördi. Ärkimge jer ülesin alıp otırıqşılıqqa köşu qajettigin uağızdadı, özi bas bolıp poselke saldı. Alayda ol bastamanıñ ğwmırı wzaq bolmadı, onı qazaq ziyalılarınıñ Älihan Bökeyhanov bastağan ekinşi beldi tobı qabıl almadı. Ä. Bökeyhanov patşa çinovnikteri wsınğan jer ülesi mölşerine müldem qarsı boldı, ol is jüzinde köşpeli ömir saltı men mal şaruaşılığın saqtau jağında edi.  Al otırıqşılıqqa sol jıldarğı mäjbürlik ıqtimal etken evolyuciyalıq jolmen beyimdelmegen qazaq tirşiligi bol'şeviktik kürt betbwrıs nauqandarında qanday qayğılı küyge tüskeni belgili... «HH ğasırdıñ qızıl topalañı» atanğan bol'şevizm bilikke kelgen bette  jergilikti halıqtar müddesin közge ilgen joq. Olardıñ ömir süru qwqığınıñ özine küdikpen qaradı. Sol kezgi sayasi oqiğalardıñ bel ortasında jürip, naqtı kuälik qaldırğan Twrar Rısqwlov eñbekterinen büginde keñ mälim: älemdik revolyuciya örtin örşite tüsudi maqsat etken «lenindik gvardiyanıñ» aldıñğı sapındağılar köşpeli qazaqtardı markstik közqaras twrğısınan bäribir qwrıp bituge tiis, ekonomikalıq jağınan äljuaz top dep eseptedi, – sondıqtan, olardı aştan qwtqaramın dep şığındanğannan,  bar qarjını azamat soğısı maydandarındağı qızıläskerlerdi qoldauğa jwmsau mañızdı... Qazaqtıñ dästürli  şaruaşılığı, joğarıda aytqanımızday, otarlıq ezgige tüskeli küyzelu üstinde-di, al On altınşı jılğı wlt-azattıq köterilis oqiğaları, köterilisşiler men olardıñ auıldarın  basıp-janıştağan otarlıq soğıstar, jazalauşı äskerler oyranı onı kürt küyretti. Al azıq-tülik tapşılığı sezilgen 1917 jıldıñ jazınan-aq Türkistandı is-jüzinde basqara bastağan jwmısşı-şarua-soldat komitetteri, sol oqiğalar arasında bolğan Zäki Valididiñ kuälik etuinşe,  köşpendilerge astıq bermeu jağında boldı. Ölkeni aştıq jayladı. 1917-1918 jıldıñ qısın Taşkentte ötkizgen Mariya Şoqay hanım öz esteliginde qazaqtardıñ köşe-köşede aştıqtan qalay swlap tüsip ölip jatqandarın, özegi talğan jandarğa bir tüyir nan beruge qayransızdıqtan qinalğanın jazğan. Sonau swrapıl aştıqta resmi derekter boyınşa 2 millionnan astam adam aşıqtı. Twrar Rısqwlov basqarğan aştıqpen küresu komiteti milliondağan adam ömirin araşalap qaldı. Biraq qırılıp qalğandar sanı jan türşigerlik edi. Mwstafa Şoqay onı 1 million  114 mıñ adam dep körsetti. 1919 jılı Türkatkomnıñ Resey Federaciyasındağı ökiletti ökili U. Şakirov RKFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına bergen hatında Türkistandağı dala halıqtarınıñ 60 payızı aştan ölgenin bayandadı. Al osınau oñtüstik ölkede revolyuciya qarsañında 3 millionday qazaq twratın-dı. «Proletariat diktaturası» köşpendilerdiñ tirşilik keñistigin bosatuı arqasında, solardıñ süyegi üstinde ornadı...

Qazaqtarğa qarsı qılmıstı is-äreketi saldarınan orın alğan tolıq qayırşılıq pen jappay qırıludıñ negizgi ayıpkeri – Türkistan Respublikasınıñ  ükimeti  ekenin sol kezdiñ özinde atap aytqan jauaptı qızmetkerler boldı (mwnıñ bir mısalın täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı zertteuşi O. Qoñıratbaev mwrağattıq qwjattar arqılı  däleldi türde körsetti).  Aştıqtıñ bastı sebebi – Türkistandağı keñes ökimetiniñ tizgini orıs otarşıldarı qolında bolıp şıqqanında edi. Olardıñ ölkege revolyuciya men jaña rejimdi nayza wşımen äkelip,   qwlağan rejimniñ qanau sayasatın qoldarındağı qaru-jaraqtarı küşimen jalğastıra bergeninde edi. Sonday ahualdıñ, yağni jaña otarşıldar basqarğan ökimettiñ aşarşılıq pen aştan qırılu «bostandığına» keñ jol aşıp bergenin 20-jıldar baspasözi betterinde bol'şevik-zertteuşiler G. Safarov, S. Ginzburg jäne basqalar da jazıp jattı. Sonımen, 1917–1919 jıldarı Türkistan ölkesin, onıñ işinde qazirgi Qazaqstannıñ oñtüstik öñirin  jasandı aştıq jayladı. Sonıñ saldarınan köşpeli halıq jalpı sanınıñ törtten birin joğalttı. Bwl – bol'şevizmniñ «aştıq sayasatı» mäjbür etken Wlttıq Apat qamtığan qasiretti däuirdiñ  birinşi kezeñi edi.

 Ekinşi kezeñ Qazaq ölkesinde, sol kezgi Qazaqtıñ Avtonomiyalıq Keñestik Socialistik Respublikası aumağında 1921–1924 jıldarı orın aldı, halıq tağı da jalpı sanınıñ törtten birin joğalttı. (Bwl jıldarı ziyalılar jılu jinau arqılı aşığıp jatqan aymaqtarğa kömek wyımdastırdı. Qoldarınan kelgenşe aşarşılıq näubetin jeñildetuge wmtıldı. Alayda bol'şeviktik bilik mwnı qoş körmedi. Onday «halıqşıldardıñ» üstinen qılmıstıq is qozğap, jazalauğa tırıstı –  Jüsipbek Aymauıtov bastağan bir top azamatqa 1926 jılğı bolğan sot materialdarı tom-tom bolıp, tiisti tüsindirmelermen kitap etip jariyalauğa täuekel etetin şığaruşısın tosqan qalpı, äli künge deyin mwrağat söresinde  jatır). Onıñ da bastı sebebi – jergilikti otar halıqtıñ keneui kete bastağan dästürli şaruaşılığın azamat soğısı odan ärmen küyzeltkeninde,  qwnarsız en dalada twrmısın tez tüzeuge mümkindigi bolmağandığında edi. «Qazaq jarlı-jaqıbayınıñ tragizmin jäne keñes ükimetiniñ külli arsızdığın tüsinu üşin  – patşa rejimi kezinde qazaq halqınan 40 mln. desyatina şamasındağı eñ jaqsı şwraylı jer orıs pereselenderi paydasına tartıp alınğanın, keñes ükimetiniñ wlt-azattıq revolyuciya atınan, «älemdik revolyuciyaşıl proletariat» atınan: qwlağan rejimniñ jer jönindegi ädiletsizdigi tüzetiletin boladı, qazaqtarğa tartıp alınğan jer qaytarıladı, qazaq jerlerine pereselender jiberilmeydi  dep uäde bergenin bilu kerek...» (M.Şoqay).  Alayda  qazaqtar arasında joq proletariattıñ diktaturasın Qazaqstanda ornatu wranımen äreket etken, söytip is jüzinde bol'şeviktik jaña imperiya otarın qwrumen şwğıldanğan partiyalıq bilik naqtı is-äreketteri üstinde onday  uädeniñ barşasın tärk etken. Keñes ökimetiniñ jariyalı män-maqsatına senip, 1922 jılı Jetisuda jer-su reformasın jürgizu kezinde Türkatkom atınan tarihi ädilettilikti qalpına keltiruge tırısqan Swltanbek Qojanovtıñ komissiyası keri şaqırıp alınıp, osınau revolyuciya ideyalarına qwlay sengen kommuniske «wltşıldıqpen» aymandalğan sayasi aydar tağılğanı mälim.  Ol bastaması ğana edi. Bol'şevikterdiñ bwl kezeñdegi bir wsınısı – taptıq jikti ayıra tüsu, el ekonomikasın baylar mülkin tartıp alıp kedeylerge ülestirip beru jolımen «jandandıru» bolatın. Onday qaterli josparğa 1923 jılı qazaq oblıstıq 3-partkonferenciyada Smağwl Saduaqasov qazaqtı jaña silkinister emes, ğılım men bilimge süyengen beybit eñbek qwtqaratını jayındağı öjet sözimen qarsı twrdı. Öteuine sayasi senimsizdikke wşıradı, oğan da «burjuaziyalıq wltşıl» tañbası jamaldı. Aşarşılıqqa wşırağan guberniyalarğa kindik ükimet tarapınan  azıq-tülikpen järdem körsetiluine qol jetkizu, Qazatkom törağası Seytqali Meñdeşevtiñ 1925 jılı Keñester s'ezinde ağınan jarılğanınday, qiınnıñ qiını-tın... Ortalıq Aziyanı wlttıq-memlekettik trrğıda qayta mejelep-jiktegennen keyin, irgesi keñeytilgen Qazaqstan partiya wyımı el-jwrt müddesine jauap beruge tiis jwmıstı jañaşa jigermen qolğa aldı.  Qazaq oblpartkomınıñ 1925 jılğı säuir plenumında mal bağu men jer öñdeu käsibin qazirgi qazaq jağdayında biriktirip qarauğa bolmaytını atap ötildi. Öytkeni «QKSR-diñ bügingi şaruaşılıq ahualında: mal bağudıñ köşpendi  türi – egin eguge qolaysız jalpaq sardalanı şaruaşılıq kädesine asırudıñ birden-bir ıqtimal täsili bolıp tabıladı». Sondıqtan da bwl saladağı asa mañızdı şara –  melioraciya, jayılımdardı sulandıru, jem-şöp äzirleu, qoy twqımın asıldandırıp, qwramınıñ sapasın jaqsartu üşin köşpendi halıqqa keñ kölemde nesie beru isin jolğa qoyu bolmaq. Sondıqtan auılşaruaşılıq nesielerin auılğa tikeley bağıttau, auıl şaruaşılığındağı kooperaciyanı küşeytu  qajettigin aytıp, Qazobkom plenumı tiisti şeşim  aldı. Endi birneşe künnen soñ, 1925 jılğı 16 säuirde Aqmeşitte aşılmaq Keñester s'ezi mäseleleri jayında  S. Qojanov plenumda bayandama jasadı. Sonda ol bılay degen edi: «...ömirge kelgen osınşa uaqıtınan beri  Qazaqiyada şaruaşılıq twrğıda örkendeuiniñ zerttelip-jasalğan perspektivası joq. Jıldan jılğa, künnen künge eşqanday da perspektivalıq josparsız ömir sürip keledi. Bar aytatındarı – ötken jılı pälen bas mal boldı, endi oğan jiırma şaqtı mıñ qosıldı degender ğana. ...qaytkende jağımdı äser etudiñ amalı. Endi  osındaydıñ jolın qiyu kerek.  Osı s'ezde biz birer perspektivalıq jospar konspektimen söylemekpiz. Sosın jer mäselesin praktikalıq mindet etip qoyamız». Bayandamasında irrigaciya mäselesine de toqtaldı. «Qazaqiya üşin bwl müldem jaña şarua, – dedi ol. – Al Türkistan üşin – ädettegi üyrenşikti mäsele. Qazaqiyada da, keybir guberniyadağı aşarşılıqtan keyin, mısalı Semeyde, halıq öz bastamasımen,  Narkomzemnen «rwqsatsız-aq», arıq qazuğa köşip jatır. Tipti Qarqaralı sekildi dändi daqıl jayın aytudıñ özi qiın üyezde de solay etude...».  Qazobkom plenumı  osılay, eski Qazaqstan aumağındağı 1921 jılğı ülken aştıqtı da, odan bergi jıldarda orın alğan jekelegen guberniyalardağı aşarşılıqtardı da tikeley taldamağanmen, aldağı uaqıttarda onday qaterlerden qorğanu orayında  – qır aymaqtarında sulandıru jüyesin jasap, egin egudi jüzege asıra bastağan eldiñ öz işinde tuğan bastamanı qoldauğa şaqırdı. Köşpeli mal şaruaşılığı – Sarıarqanı igerudiñ birden-bir jolı ekenin moyındap, onı ıntalandıru, örkendetu üşin arnayı qarjılandıru, önimderin tiimdi jolmen taratu ädisterin qaradı.

Aşarşılıq respublika Keñesteriniñ Aqmeşittegi Birinşi (besinşi) s'ezinde de arnayı äñgime bolmadı. (Eski Qazaqstan Keñesteri bwğan deyin tört s'ezd ötkizgen, sol ret sanı boyınşa – jaña, ülken Qazaqstan Keñesteriniñ Aqmeşitte ötken s'ezi besinşi dep esepteledi. Alayda, Türkistan Respublikasınan, sonday-aq Bwhara men Horezm sekildi özge Orta Aziya respublikalarınan  mejelengen Sırdariya, Jetisu, Qaraqalpaq oblıstarı qosılıp,  1924 jıldıñ soñına qaray Qazaqstannıñ jeri men halqınıñ sanı edäuir wlğayıp qana qoymay, wlttıq qwramı da oñ özgeriske wşırağan. Twñğış ret Wlttıq Respublika märtebesinde atalğan. Twñğış ret osı öñirlerdegi Keñesterden kelgen delegattar 1925 jılğı säuirde bir ökildik qwrıltayda bas qosqan. Tarihi şeşimder qabıldağan. Osı jäytter sol twsta-aq moyındalıp, sol qwrıltay üstinde-aq ol birinşi s'ezd dep atalğan. Sondağı berilgen bağağa, äri onıñ memlekettik ömirdegi jaña betbwrıstı tanıtatın mañızına  säykes, Aqmeşit s'ezin birinşi qwrıltay retinde bağalau läzim).  Aştıq derekteri jäy ğana eleusizdeu aytıldı. Degenmen, atap aytılmasa da, onı qayta boldırmau şaraları keñinen qaraldı. Al ol şaralardıñ bastısı jer mäselesi edi. Jerdi qoğam mülkine aynaldıru jönindegi alğaşqı keñes zañı  men twrğındardı jerge ornalastıru turalı ereje, jer-suı men halqınıñ negizgi böligin qanatı astına alğan Ülken Qazaqstan Keñesteriniñ  alğaşqı (besinşi) qwrıltayında atap ötilgendey, – «azamat soğısı, aşarşılıq, QKSR-de eşqanday qarjınıñ bolmauı jağdayında bolımsız ğana nätije berdi». Bwl şağın nätije derekteri mınanday: el-jwrttıñ biraz böligi 1920 jıldan 1923 jılğa deyin 215.178 desyatina jerge ornalastırıldı. 1923 jäne 1924 jıldarı jwmıs Jer Kodeksi men 1924 jıldıñ 17 säuirindegi Ereje boyınşa jürgizildi de, «...memleket esebinen 2.512.609 des., halıq esebinen – 2.815.522 des., barlığı – 5.543.309 desyatina jerge ornalastırıldı».  Al jürgizilgen is şaralarınıñ oydağıday oñ nätije bermeu sebepterin s'ezd bılay twjırımdadı: a) qazaq jerin sırttan köşip kelip otarlau jalğasuda; ä) otarşıldıq sayasattıñ qaldıqtarı äli ketirilmegen; b) eñ jaqsı jerlerdi pereselender basıp alğan, kazak-orıs twrğındarı keñ alqaptı paydalanuda; v) jergilikti jerde jürgiziluli jwmıstar ortalıqta üylestirilmegen, köbine ortalıq jerdi is jüzinde paydalanıp otırğandarğa bekitip, eñ täuir jerlerdi brrınnan twratın mwğajırlarğa (pereselenderge) kesip beru  jağında; g) jerge ornalastıru şaraları –  twrğındardıñ  qwqıqtıq sanasın jerdi zañ boyınşa paydalanu qajettigin sezinetindey etip   oyatuğa järdemdespedi. Mal şaruaşılığı Qazaqstannıñ qatal tabiğatına şıdas berip,  payda tabatınday dami  alu üşin – jer qatınastarın drrıs retteudiñ mañızı zor bolmaq. Osı rette Birinşi (besinşi) s'ezde külli aumaqtı jaratılısı men ekonomikalıq nışandarına qaray: «eginşilik-malşılıq» jäne tek «malşılıq», sonday-aq tek «köşpendi malşılıq» audandarğa bölu tärtipteri bayandaldı. Jermen qamtamasız etu norması qalay jasalatını tüsindirildi. Sosın jerge ornalastırudıñ negizgi mindetin: «...qazirgi jwmıs istep twrğan mal bağu jäne mal bağu-egin egu şaruaşılıqtarımen şwğıldanatın qojalıqtarğa – örkendeuine äri ekonomikalıq twrğıda nığayuına qajet jağdaylar jasau»,– dep tüyindedi. Osı orayda  orındaluı qajet şaralar retinde mınalar  atalğan edi (olar s'ezd qararımen zañdastırıldı): a) jappay jerge ornalastıru aumağına barlıq pereselen uçaskelerin qosu, bwl rette olardıñ köş jolında jatqandarınıñ tolğan-tolmağanına qaramau; ä) 1924 jılğı 17 säuir Erejesiniñ küşi jürmeytin pereselen uçaskelerinde otırğan twrğındardı öz uçaskeleriniñ 1917 jılğa deyin belgilengen şeginde, qosımşa jer kesip bermey  ornalastıru; b) sırttan köşip keluşilerdiñ jäne QKSR-degi işki qonıs audaruşılardıñ «qazaqtıñ paydalanuına jatatın jaqsı jerlerdi jäne kazak-orıs territoriyasın» öz betterimen basıp alularınan saqtanu üşin – öz betterinşe qonıstanudı doğartu, 1922 jılğı 31 tamızdan keyin öz betimen  kelgenderdi jer-qojalıq beru şaralarımen qamtımau;  v) QKSR-diñ barlıq audandarındağı qazirgi kezde qolda bar, sonday-aq  anıqtalğan bos jäne artıq jerlerdiñ bärin – 1924  jılğı 17 säuir Erejesimen äreket etuge jatatın  jerge ornalastırudıñ birtwtas qorı dep esepteu.

Alayda Qazaqstan Keñesteri s'eziniñ qararların ömirge engizuge  «ağa» ökimet kedergi jasay berdi. Aqırı, atalmış qwrıltaydan tört ayday ötkende, 1925 jılğı 12 tamızda, jerge ornalastıru mäselesi BK(b)P Qazaq ölkekomı Byurosında talqılandı. Ekinşi hatşı S. Qojanov «Jerge ornalastıru turalı» arnayı bayandama jasadı. Onda Besinşi (birinşi) Bükilqazaq s'ezi qararlarınıñ jerge ornalastıru jrmıstarına qatıstı böligi orındalmay jatqanına alañdauşılıq bildirildi. Sosın, onıñ bayandaması boyınşa Byuroda mınanday qaulı qabıldandı: «a) Bükilreseylik Ortalıq Atqaru Komitetinde Qazaq Keñestik Socialistik Respublikasınıñ jappay jerge ornalastıru jönindegi  perspektivalıq josparı bekitilgenge deyin 5-inşi Külliqazaqtıq Keñester s'ezi men QazOAK qabıldağan jer mäselesi boyınşa şeşimderge eşqanday alıp tastau, tüzetu jäne tolıqtırular engizilmesin; b) Atap aytqanda, öz betinşe köşip kelgen qonıs audaruşılarğa baylanıstı 5-inşi Külliqazaqtıq Keñester s'ezi belgilegen merzim – 1922 jılğı 31 tamız saqtalsın. 1922 jılğı 31 tamızdan keyin kelgen barlıq öz betterimen qonıs audaruşılar QKSR-diñ barşa aumağında jerge ornalastırılmaytın bolsın; v) BROAK aldına QKSR-degi jerge ornalastırumen şwğıldanatın barlıq mekemelerdi bir organğa – Qazaq jerhalkomatınıñ (Kaznarkomzem) Jerge ornalastıru basqarmasına meylinşe şapşañ bağındıru turalı mäseleni üzildi-kesildi qoyu QazOAK-ke wsınılsın». Bwl şeşim de orındalğan joq. Wlt kommunisteriniñ tabandılığı nätijesinde 1925 jılğı jeltoqsanda qazaq ölkelik 5-partkonferenciya  esep berilgen merzimdi «tarihqa qazaq jerin jinau kezeñi jäne qazaq memlekettigin wyımdastıru salasındağı alğaşqı qadamdar retinde kiredi» dep atadı. Sosın: «...jerge ornalastıru salasında – birinşi kezekte twrğılıqtı halıqqa, äsirese otırıqşılıqqa auısa bastağan köşpendilerge qatıstı mindet qoyu kerek. Sonımen bir mezgilde wlttıq azşılıqtıñ otırıqşı eñbekşil şarua twrğındarınıñ, äsirese onıñ kedey jäne ortaşa böliginiñ  tilekteri nazardan şığarılmasın», – degen qaulı aldı. Jetkilikti därejede ädil, basqa halıqtıñ da müddesin kemsitpeytin osı qaulı da  orındausız qaldı. Al 1927 jılğı ölkelik 6-parkonferenciyada ol müldem teris bağalanıp, küşi joyıldı...

1925 jılğı qırküyekte BK(b)P Ortalıq Komiteti Qazaqstandı basqaruğa  Filipp Goloşekin sındı emissarın jibergen-di. Ol wlttıq müddege qızmet etetin şeşimderdi qilı bol'şeviktik ayla-amal qoldana otırıp,  joqqa şığardı. Söytip, wzamay,   totalitarlıq oylau jüyesiniñ qazaqstandıq «wlı qwrılısşısı», yağni, sol kezgi qayratkerlerdiñ özderi atap aytqanday, diktator bolıp şığa keldi. Osınau stalinşil kösem ölkelik 5- jäne 6-partkonferenciyalarda sayasi ömirden, oqu-ağartu isinen «alaşordaşılar» men solarğa ideyalastardı alastau josparın tiyanaqtadı. Intelligenciyanıñ sana-sezimin «qırnau» («nivelirovka») arqılı tegistep, birizdi arnağa tüsiru qajettigin «däleldedi». Kommunisterdiñ dästürli auıl ömirine közqarastarındağı «azamattıq bitim» (S. Saduaqasov) jäne «azamattıq soğıs» (O. Jandosov) dep twjırımdalarlıq sayasi bağıttarğa «töreşi» bolıp,   auıldas-tuıstar arasına  tap sınasın qağudıñ, söytip ağayındı ağayınğa öşiktirudiñ  sayasi-ideyalıq twğırın somdadı. Wzamay partiyanıñ «dana» basşılığımen qwlaq küyi keltirilgen qazaq ökimeti  qazaq auıldarında «Kişi Qazan» örtin twtatudıñ naqtı  şaraların jürgizudi qolğa aldı...  1928 jılğı 27 tamızda Qazatkomnıñ arnayı  dekreti şıqtı, Qazatkom men halkomkeñes bay qojalıqtarın tärkileu turalı qaulı aldı. Tez arada baylardıñ mal-mülikterin tärkileu nauqanı bastalıp ketti. Onıñ revolyuciyalıq sipatı 1928 jılğı 13 qırküyekte tärkileuge qarsılıq äreket üşin qılmıstıq jauaptılıq jäne asa iri äri jartılay feodal baylardı jer audaru turalı şığarılğan qaulımen küşeye tüsti. Tärkileu soñınan iri kölemdegi sayasi repressiyalardıñ «Alaş isi» atanğan alğaşqı tolqını tudı. «Keñes ökimetiniñ qas-dwşpandarın» türmege tığa otırıp, qazaqstandıq bilik 1930 jılğı 19 aqpanda jappay wjımdastıru aymaqtarındağı auıl şaruaşılığın socialistik türğıda qayta qwrudı nığaytu jäne kulaktar men baylarğa qarsı küresu jönindegi is-şaraları turalı qaulı qabıldadı. Ökimettiñ tärkileu men wjımdastırudağı solaqaylıqtarı halıq köterilisterin  tuğızğanı, olardı äskeri küşpen basıp-janşu orın alğanı, yağni tärkileu-wjımdastıru nauqandarınıñ jaña sipattı otarlıq soğıstarmen astasqanı mälim. Sonıñ bäri el-jwrttı jaña alapat apat iirimine qwlattı.

Wlttıq Apattıñ üşinşi, eñ qasiretti kezeñine aynalğan sol 1931–1933 jıldarı halıqtıñ jartısı qırıldı, şaması jetkender – tiri qalğandardıñ üşten biri – bosıp basqa ölkelerge, şet elderge ötip ketti, dästürli şaruaşılıq müldem twraladı, mal bası on-on eki ese azaydı. Bwl kezeñ jayında jariyalanğan jantürşigerlik estelikter, qwjattar mol. Äli jinalmağanı, el işinde jatqanı qanşama... Monarhiya qwlar qarsañdağı altı milliondıq qazaqtıñ töñkeris tuın kötergen socialistik federaciya qwramında boy tüzegen avtonomiyalıq respublikasındağı jalpı sanı qılmıstı sayasat silkinisterine tolı on altı jılda – Wlttıq Apattıñ atalğan üş  kezeñinde – üş esege juıq kemidi. Dälirek aytqanda, – onı üş esege juıq kemitti. YAğni tikeley tört millionday janğa ölim qwştırdı. 1917–1933 jıldar boyı. Bol'şeviktik genocid. Sondıqtan da aşarşılıq tarihına erekşe män berip qarau läzim. Adamzatqa mäñgi eskertu jasap twru üşin. Keleşekte de tap kelui mümkin sonday apattardan saqtandıru üşin. Azamattar boyında şınayı demokratiyalıq qwndılıqtar qalıptastıru üşin. Elimizdiñ, Tä- uelsizdigimizdiñ tuın wstar bolaşaq azamattardı tarihpen tärbieleu üşin. Al bwl üşin – ilgeride eske salınğan,  osı maqala avtorlarınıñ biri bwdan bes jıl bwrın däyektegen eskertkiş-panteon ornatu ideyasına qayta oralu läzim.

 

3.

Bizdiñ ortağa salar oyımızdıñ mänisi nede, dänegi qanday? Aldımen, keybir atqarılğan jwmıstı şola keteyik. «Ädilet» – qoğamdıq wyım. Ol ömirge  şınayı halıqtıq müddege qızmet etetin ülken bağdarlamamen keldi. Degenmen onıñ josparlağandarın jüzege asırudı tek qana  memlekettik qoldau  mümkin etkenin moyındau jön.  Solay boluı zañdı da. Jwrtşılıq arasınan şıqqan bastamalardıñ wlttıq-memlekettik müddelerge jauap beretindigi ayqın twstarda ökimet qarap qalmaydı. Bwğan –äkimşilikterdiñ järdemimen barlıq oblıstarda «Azalı kitap»  şığarılğanı dälel, köp jerde sayasi quğın-sürginder qrrbandarına eskertkiş aşılğanı dälel.

Sonımen,  sayasi repressiyalar jıldarı respublikamızdıñ bar aymaq-öñirlerinde qoyşa topırlatıp qwpiya atılğandar tizimi  jergilikti jazalau organdarınıñ qwpiya qoymalarınan alınğan qwjattar negizinde  jariya etildi. Bwl şara ädiletsüygiş qauım aldında täuelsiz memleketimizdiñ jüzin jarqın etip, abıroyın asqaqtay tüsti. Bwdan eki jılday ilgeride Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ  akademik M.Q. Qozıbaev bastağan ökilderin Elbası qabıldap, «Ädilet» atınan aytılğan ötinişterge  qızu qoldau bildirdi. Nätijesinde, Prezident twjırımdağan tapsırmalar boyınşa, 2002 jılı – Almatı oblısındağı Jañalıq eldi mekeni mañındağı Ülken terror kezinde  jazıqsız atılğandar jerlengen orınğa  eskertkiş qoyıldı, sayasi  quğın-sürgin qrrbandarınıñ  estelikteri jinastırılıp, arnayı kitap («Stranicı tragiçeskih sudeb») şığarıldı. Bwrınğı NKVD-KGB ğimaratınıñ bir böligi Sayasi repressiyalar tarihı muzeyi üşin bölindi, taqau künderi onı mwrajayğa layıqtap qayta jöndeu jwmısı da bastalmaq. Ädildik orayında – atqaruşı biliktiñ bärin birdey wdayı tap-twynaq etip orınday bermeytinin de ayta ketken jön. Mäselen, is jüzinde elimizdiñ  sayasi tarihınıñ birden-bir mwrajayı bolmaq jaña ğılımi-ağartuşılıq mekeme üşin, Elbasınıñ özi tapsırğandıqtan da,  eldiñ damuındağı qasiretti belesterge qatısı bar osınau  ğimarat  tolığımen beriler dep kütken edik. Biraq, äzirge belgili bolğanday, onıñ bir qanatınıñ eki qabatınan 500 şarşı metrdey böligin ğana mwrajayğa  arnau wyğarılğan körinedi.  Bwl bir. Ekinşiden, Elbasınıñ özi quattağan osınau Sayasi quğın-sürginder tarihı muzeyin jasaudı äzirleu jwmısınıñ barısı qanağattanğısız jağdayda, onı wyımdastırudıñ belgilengen  jolı men  retine köñil tolmaydı. Aytalıq, Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ ökilderimen kezdesude  QR Prezidenti  qoldağan wsınıstardı jüzege asıru jöninde  is-şaralar josparı jasalğan-dı. Sonıñ atalğan mwrajay jönindegi 2-tarmağın orındau üşin, QR Mädeniet, aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministrliginiñ Mädeniet komiteti 2001 jılğı 14 mamırda «Sayasi repressiyalar tarihınıñ muzeyin wyımdastıru turalı» № 48 bwyrıq şığarğan edi. Onda Sayasi repressiyalar tarihı muzeyin QR Ortalıq muzeyiniñ bölimi retinde wyımdastıru közdelip, barlıq dayındıq jwmıstarın jürgizu sol  Ortalıq muzeyge tapsırılğan. Biraq, bwyrıq şıqqalı bir jıldan assa da, küni büginge deyin QR Ortalıq muzeyi tarapınan Sayasi repressiyalar tarihınıñ mwrajayın jasauğa bağıttalğan eşqanday äzirlik şaraları qolğa alınğan joq. (Bwl – maqala alğaş jazılğan uaqıttağı jağday. Odan beride mwrajaydıñ bir qabatı jasandırılıp, aşıldı, büginde ol qalalıq mwrajaydıñ bölimi bolıp jwmıs isteude. Degenmen şeşimin tappağan mäseleleri jetkilikti, mäselen, mwrajaydıñ ekinşi qabatın iske qosuğa äli küngi qarajat tabılar emes. Sol sebepti maqalağa tüzetuler engizbey-aq qoyudı dwrıs kördik. – K.N., B.Q.).*

*bwl eskertpeni avtorlar  maqala «Jalın» jurnalında (2004 j., № 3) jariyalanğanda bergen-di, odan beri mwrajay az ğana jwmıs istep, bwrınğı NKVD ğimaratı äldebir kommerciyalıq qwrılımğa satılıp ketti degen jeleumen, is jüzinde jabılıp ülgerdi.

Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı jasağan muzey koncepciyası men wsınıs-pikirleri qabıldanbadı. Onıñ negizgi sebebi – jañadan qwrılmaq Sayasi quğın-sürginder tarihı mwrajayınıñ män-mazmwnı men bağıt-bağdarınıñ Ortalıq muzeyde qalıptasqan tarihi oqiğalardı ekspoziciyalau tärtibimen säykes kelmeytininde. Ministrlik pen onıñ Mädeniet komiteti bwl mäselege tereñirek qarar dep oylaymız.  Öytkeni, bwl eki mwrajay koncepciyalarında birine biri wqsamaytın özgeşelikter boluğa tiistigi tüsinikti. Ortalıq muzey jwrtşılıqtıñ köz aldında. Al äzirge jasala qoymağan Sayasi repressiyalar tarihınıñ muzeyi totalitarizm jıldarındağı   üzdiksiz sayasi quğın-sürgin men wlttıq apatqa wrındırğan aşarşılıq  qayğı-qasiretterin  wmıttırmay, ärdayım el-jwrt jadına salıp twruğa mindetti. Ol ötken tarihi joldıñ auır kezeñderinen  tanımdı da tağlımdı sır şertetin ğılımi-ağartuşılıq mekeme retinde, bolaşaqqa, täuelsizdikke qızmet etetin därejede müldem jañaşa qwrıluğa tiis.  Täuelsiz elimizdiñ azamattarın tarihpen tärbieleu  üşin küresip jürgen mıñdağan azamattı biriktirgen Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı ünine QR Mädeniet, aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministrligi men Mädeniet komiteti qwlaq asar degen ümit bar. YAğni, joğarıda aytılğan maqsat üdesinen şığu üşin –  Sayasi quğın-sürginder tarihı mwrajayınıñ: a) QR Ortalıq muzeyinen osı bastan derbestendiriluin; b) söytip onıñ birden QR Mädeniet, aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministrligi men onıñ Komitetine tikeley bağınatın jäne özge respublikalıq muzeyler qatarında tiisinşe qarjılandırılatın ğılımi-ağartuşılıq mekeme märtebesinde räsimdeluin jüzege asıruğa qajet   şeşim şığarar dep senemiz. Bizdiñ oyımızşa jäne bizdiñ bekem ilanımımız boyınşa – osı mwrajaydıñ bayıptı bir bölimi Wlttıq Apat qwrbandarına arnaluğa tiis. Ondağı ekspoziciyalardı jasauğa joğarıda atalğan jwmıstar nätijeleri sözsiz järdemdesedi. Onıñ üstine, biıl üşinşi jıl – Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı mektep oquşıların tarihi zertteuşilikke baulitın «Tarihtağı adam. Qazaqstan. HH ğasır» degen taqırıppen bayqau ötkizip keledi. Bayqauğa qatısuşılardıñ edäuir böligi auıldarında orın alğan aştıq qasireti izderin öz otbastarında bolğan oqiğalarmen, qart ardagerler estelikterimen este qalarlıqtay jañğırtıp jür. Balalardıñ izdenuşilik jwmıstarına wstazdarı, tarih päniniñ mrğalimderi järdemdesude. Biz el işindegi qazınanı osı jolmen de jiyuğa tırısamız. Ortaq iske  ğalımdardıñ, qalamgerlerdiñ, barşa kökiregi oyau azamattardıñ atsalısatınına kümän joq. Şejireşiler bwl orayda tanımdı mağlwmattar bere aladı. Muzeydiñ bwl böliminen  Wlttıq Apat qrrbandarınıñ esimderin atap, qaralı tizim jasaudı közdeytin  arnayı akciya bastau alatın boladı. Aştan qırılğan  adamdardıñ atı-jönderin  qalpına keltiruge bükil halıq atsalısadı: şejireşiler, otbasılıq, äulettik  mwrağat ieleri, tarihşılar, äuesqoy zertteuşiler, estelik jinauşılar öz derekterimen mwrajay qorın tolıqtırıp otıradı. Dälirek te jwrtşılıqqa jaqınıraq tilmen aytqanda – mwrajayğa kelgen ärkim qaralı tizim ekspoziciyasına öz äuleti tarihın qosıp jazatın boladı.   Wlttıq Apat qwrbandarına tağzım etu, qoldan tuğızılğan aşarşılıqtan qırılğandardı atap eske alu osılay bükilhalıqtıq iske aynalatın boladı.

Bwl orayda älemdik täjiribeden ülgi alu jön bolmağın da oylau orındı. Barşağa mälim, külli adamzatqa sor bop tiip «qoñır indet» atanğan faşizm 1933–1945 jıldarı Europanı mekendeytin milliondağan evreydiñ közin joydı. Altı million. Qasaqana  qırdı. Europada osınday  tragediyağa wşırağan evrey halqınıñ Tayau Şığıstağı tarihi otanında «YAd-va-Şem» (qazaqşalağanda – «Jad pen Esim») dep atalatın institut pen mwrajay bar. Izrail'de, Ierusalim qalasındağı Gercl' tauınıñ etegine ornalasqan. YAd-va-Şemniñ qızmeti Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde evreyler basına tüsken Apatqa arnalğan. Institut pen mwrajay atauınıñ sözbe-söz mäni joğarıda körsetkenimizdey, «jad (zerde) jäne esim» degen wğımdı beredi. Mwrajaydıñ qwrılğanına jartı ğasırday boldı. Onıñ bastı wranı: «Eşkim wmıt qalmau kerek!» Mwrajayda Esimder zalı bar. YAd-va-Şemde, jalpı, eki millionnan astam qaza tapqan jandar atı tirkelgen. Sonda,  Esimder zalında – Apat qwrbanı bolğan evreylerdiñ atı-jönderi ülken ekranğa tüsirilip twradı. Al ondağı ekspoziciyalar  Apattıñ barlıq satıların hronologiyalıq retpen, türli körneki täsilmen beynelep äñgimeleydi. Körgender äsirese balalar zalınıñ ayrıqşa äserli ekenin aytadı. Şıraqtardıñ dirildegen älsiz säuleleri ğana jarıqtandırğan bwl qaraköleñke zalda küñirengen diktor dauısı Apatta  opat bolğan balalar esimderin tizbeleydi eken. Tausılmas tizim. Al ekranda birinen soñ biri säbi suretteri şığıp jatadı. Zal kümbezi astındağı azalı ahual sol sätte sonda twrğandardıñ tüysigin titirkentip, ärqaysısına köpke ortaq qayğını bütkil twla-boyımen sezindiredi. YAd-va-Şem adamdar boyına ümit üzip torığu emes, aza twtıp qayğıru sezimin darıtadı. Onda bolğandar qamıqqan köñilmen – adam janınıñ birinşi qwndılıq bolıp tabılatını jayında tebirenedi. Qısqası, sonau Apat muzeyi jwrttı tereñ oyğa batıradı, sol jolğa qızmet etuge beyil şınayı sezimdi qayraydı. Tap osınday äser-küş bizdiñ mwrajay-eskertkişke de tän boluğa kerek. Eger wlan-ğayır Wlttıq Apat satıları körneki ekspoziciyalarda beynelener bolsa – eşkimdi de jaybaraqat qaldırmaytınına kümän joq.

Tek 30-jıldar näubetiniñ qwyqa şımırlatar twstarı qanşama... El-jwrttı Otız ekinşi jıl zwlmatı küñirentip twrğan şaqta poyızben Mäskeuge, älde Almatığa ötip bara jatqan Filipp Goloşekin Aqtöbe vokzalında «kontrrevolyucioner-baylardıñ maldı qırıp tastağan zımiyan äreketi» turalı äşkere-söz aytıp tastauğa niettense kerek. Biraq, ol vagonınan tüser-tüspesten,  aldınan alğaşqı Qazrevkom müşesi, ädilet komissarı, qızıl partizan  retinde keñes ökimetin qorğauğa köp eñbek siñirgen qaljırañqı ardager Baqıtjan Qarataev jaydaq arbamen şığa keledi.  Tizesi qalt-qwlt etip, tarantas üstinde boyın tüzeydi. Sosın dimkäs qart  alañda jiılğan halıqtıñ köz aldında, bayağı İİ Duma minberinde atamekeninen quılıp jatqan halqınıñ mwñın joqtağanınday  öjettikpen, Goloşekinge aşına  şüyilip, söylep beredi.  Ol qarsısındağı bol'şevik-patşanı revolyuciya mwrattarın ayaqastı etkeni üşin betten aladı, eldi aştan qırıp jatqan qılmısımen közin şwqi ayıptaydı.  Sonda Goloşekin: «Şal şarşap qalıptı», – degen kübirmen  vagonına keri süñguge mäjbür boldı... Al «şarşağan şal» wzamay aştıqtan dünie saldı. Ol öziniñ artında qalğan jazba-mwralarında aşarşılıqqa  jalğız Goloşekin emes, onıñ aynalasındağı qazaq qayratkerleri de ayıptı dep tüyipti. B. Qarataevtıñ oyınşa – mäsele olardıñ  köz boyauşılıqqa jol beruinde, «qazaq isterine jüliktik twrğıdan keluinde», olardıñ şın mäninde «aferist, kar'erist, portfelist» bolıp şığuında. Qazaqtıñ osınday alapat aştıqqa wrınuın qart demokrat-revolyucioner wlttıñ «bas adamdarınıñ» sonau patşa zamanınan bastalğan psihikalıq azğındauınıñ saldarınan  dep bağamdadı... 1932 jılğı şildede Qazölkekomğa  bir top qızmetker (Ğabit Müsirepov jäne basqalar) mal şaruaşılığınıñ qwldırauına oray hat joldadı. Goloşekin onı baydıñ köñil-küyin tanıtatın wltşıldıq hat retinde bağaladı. Artınşa, arada apta  ötpey-aq, «wltşıldıq hatqa» qol qoyuşılar jazdım-jañıldım dep ökinip-opınğan jaña hattarın Qazölkekomğa äkep tapsırdı. Sonda  olardıñ «kinäların moyındauları» eske alındı,  1932 jılğı 15 şildede Qazölkekom men Baqılau komissiyası  bir top kommunist «qatelesip» qol qoyğan sol hattı  «socialistik qayta qwru men wlt sayasatı jetistikterine» qara boyau jağuşılıq dep bağalağanmen, avtorların partiya qatarında qaldırıp, bir-bir qatañ sögis arqalattı. 1932 jılğı tamızda QAKSR Halıq Komissarları Keñesiniñ törağası Oraz Isaev Stalinge hat joldadı. Onda qazaqtardıñ aştan qırılu, bosıp ketu derekterin bükpey bayandap, ölkelik komitettiñ közboyauşılıqqa jol berip  aştıqqa aparğan äsire nauqanşıldığı men onı üstey tüsken  auıldardağı şolaq belsendilikti jasırmay äşkereledi. Bar ayıptı  bir adamğa üyip-töguge bolmaytının eskertti, küyzeliske ölkekom byurosı tügel, onıñ işinde, basşı qızmetker retinde, öziniñ de belgili därejede jauaptı ekenin moyınday otırıp, basşılıqtı jañartu qajettigin ayttı. Birinşi hatşınıñ ayrıqşa röli barşağa belgili ekenin atap körsete kele, O. Isaev Goloşekindi öz qatelikterin tüzetuge qauqarsız dep oylaytının da jazdı. Ol Bas hatşı I.V. Stalinniñ tikeley özine osınday pikirin  aşıq joldap, Qazölkekomnıñ birinşi hatşısı Goloşekindi auıstıru qajettigin twñğış ta dara, äri jalğız köterdi. Ärine onıñ onday pikiri birden qoş alına qoyğan joq. Sonımen birge  O. Isaev  qazaq auılı men mal şaruaşılığı jöninde şwğıl atqarıluğa tiis wsınıstar da twjırımdap, sol mäseleler jöninen Ortalıq Komitettiñ arnayı şeşim şığaruın swrağan-dı. Bwl ötinişi qanağattandırıldı.  1932 jılğı 17 qırküyekte BK(b)P Ortalıq Komiteti Qazaqstannıñ auıl şaruaşılığı, onıñ işinde mal şaruaşılığı jöninde qaulı qabıldadı. Alayda onıñ orındaluı mardımsız boldı. Goloşekinniñ partaktivte «Ortalıq Komitet 17 qırküyektegi qaulısımen maqwldağan Qazölkekomnıñ auıldı qayta qwrudağı iri jetistikteri» jöninde aytqan ötirikke tolı böspe-sözinen de qayran bolmadı. Halıq aştıq, indet zardaptarın tarta berdi, qırılu, bosqındıq tıyılmadı. Ol jayında Stalinge 1932 jılğı 29 qırküyekte RKFSR Halıq Komissarları Keñesi  törağasınıñ orınbasarı Twrar Rısqwlov hat jazdı. Aqırı, jağday tım asqınıp, Almatı köşesi aştıq qwrbandarınan ayaq alıp jürgisiz bolğan 1933 jılğı qañtarda, «adal leninşil-stalinşil» Filipp Goloşekin Mäskeuge, Joğarı Törelik Sottı basqaruğa şaqırıp alındı. (Senimdi kadrine qamqorlıq jasaudı «halıqtar äkesi» wmıtpaytın). Avtonomiyalıq respublikanıñ basşılığı auıstırıldı. 1933 jılğı 9 naurızda T. Rısqwlov kösemge Qazaqstandağı auır jağday men onıñ sebepterin bayandap, twyıqtan şığarar wsınıstar qorıtqan ekinşi hatın berdi. Wzamay respublikada Levon Mirzoyannıñ basşılığımen,  şet elderge asıp ketkender men aştıqtan qırılğandardı auızğa aluğa tıyım salulı ahualda, aşarşılıq zardaptarın mal şaruaşılığındağı jağdaydı jaqsartu arqılı  joyuğa bağıttalğan jwmıstar jürgizile bastadı...

Wlttıq Apattıñ osınau asa qasiretti kezeñi sormañday halıqtıñ öz ökimetiniñ qılmıstı solaqaylıqtarı saldarınan orın alğanın moyındaytın uaqıt jetti. Qazaqstannıñ şartarabında bilik qwrğan jergilikti  jwmısşı-şarua deputattarı keñesteriniñ delegattarı respublikalıq qwrıltayda tañdap saylağan Ortalıq Atqaru Komiteti bol'şevizmniñ qılmıstarına zañdı dañğıl jasap berip otırdı. Onıñ ornına stalindik konstituciya boyınşa  kelgen Joğarğı Keñes te tap solay etti. Mwnıñ bäri endi tek qana Aqbas Tarih... Degenmen, solar äreket etken «quırşaq» respublika ornında bügin täuelsiz Qazaqstan Respublikası bar. Memlekettik nışandardıñ bärin jañadan qwrıp jatırmız degenimizben, aspannan tüsken joqpız: biz sol «quırşaq» respublika aumağın ielendik, yağni biz sol baqıtsızdıqqa tap kelgen halıq pen onıñ bay jer-suınıñ mwragerimiz. Sol «quırşaq» respublikadağı basqaru qwrılımdarın jetildirip, täuelsizdik talaptarına say qayta qwrıp jatqan egemen qojayınbız. Bügingi Qazaqstan Respublikası Parlamentiniñ Mäjilisi – bwrınğı tarihi damu özgeristerine oray birin biri almastırğan zañ şığaruşı organdardıñ qwqıqtıq  mwrageri. Sondıqtan da osı Parlament täuelsiz eldiñ zañ şığaruşı organı retinde, keşegi bodan elimizdiñ «parlamentiniñ» qazaqqa öz tağdırın  özi ayqındauğa tolıq erik berildi-mis  delinetin bol'şeviktik jalğan aqparat-uädeler astarında quırşaqtıq sipat alğanı haqında halıqqa aşıp aytsa jön bolar edi. Söytip, halıqtı 30-jıldarğı alapat aştıqqa, toz-toz bosqındıqqa  wrındırğan Wlttıq Apattı bol'şevizmniñ, şıntuaytqa kelgende,  «quırşaq parlament» qolımen jasağanına opınu sezimin bildirse, ol sözsiz – täuelsiz memleketimizdiñ zor imandılıq-adamgerşilik qadamı retinde qabıldanar edi. Mindetti türde – san wlt ökilderinen qwralğan qazaqstandıq halıqtı ortaq maqsatqa wyıstıra tüser ruhani küşke aynalar edi. Bwl rette Wlttıq Apat qwrbandarın aza twtatın arnayı kün belgileudiñ de mañızı zor bolmağın atap aytu jön. Bizdiñ oyımızşa – onday künge är mamır ayınıñ soñğı jwması arnalsa oñdı bolar edi. Mamırdıñ aqırğı jwmasında wjımdarda, köpşilik orındarında, meşitterde, bälkim şirkeuler men basqa da ğibadathanalarda  jäne, ärine, jeke üylerde eske alu, namaz oqu, dwğa bağıştau şaralarımen atap ötiletin azalı jiındar jürip, astar beriler bolsa – eldik kelbetimiz aydındana tüser edi. Är jıl sayın mamırdıñ soñında aynalıp  soğatın Azalı Jwma 31 mamırdağı Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küniniñ ne aldına, nemese tipti bir jwldızğa twstas kelui mümkin. Qalay bolğanda da, osınau  birine biri sabaqtas eki aydarmen ayşıqtalğan qaralı-saltanattı künder barşa is-şaralardıñ imandıq ajarın jarqırata aşıp, birin biri tolıqtıra tüsetin boladı. Mäjilis tarapınan qabıldansa ğoy dep ümit etip otırğan osınau bolaşaq qwjattıñ bir tarmağı joğarıda tilge tiek bolğan mwrajayğa arnaluı ıqtimal. Ondayda, Sayasi quğın-sürgin muzeyi aldındağı alañğa – bol'şeviktik rejim ayasında halqına adal eñbek siñirip opat bolğan san mıñ azamatqa ortaq eskertkiş  retinde, biik süyir wşı kökke şanşılatın aybarlı süñgi-obelisk ornatu qajettigi de eskeriler dep oylaymız.

Wlttıq Apattı  mäñgi este wstau şaraların, söz joq, bükil el bolıp qolğa alu qajet. Onıñ alğışartı –  QR Parlamentindegi ökilderi etip külli el-jwrtımız tañdap saylağan halıq qalaulılarınıñ  arnayı tarihi qwjat qabıldau arqılı osı ortaq iske sergek te bedeldi ün qosuında...

QR WĞA akademigi, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Keñes Nwrpeyistiñ teñ avtorlığımen jazıldı. 29 mausım 2002 j.

(Taltüske deyin. Publicistikalıq hronika. Almatı: «Mariya», 2005. – 246–263-bb.)

Beybit Qoyşıbaev

19.05.2018

Jalğası bar

Abai.kz

 

13 pikir