Beysenbi, 20 Aqpan 2020
«Soqır» Femida 3093 27 pikir 5 Qırküyek, 2018 sağat 09:27

Şahanovtıñ şığarmasına ädiletsiz şabuıl jasalıp jatır

Biz tilge tiek etkeli otırğan Jayıq özen emes. Bildey bir jurnalist. Atı-jöni – Jayıq Nağımaş. Onıñ jurnalistik qızmetin qanşalıqtı deñgeyde atqarıp jürgenin bilmedik, biraq ol öz esimin aytulı twlğalardı ğaybattau arqılı qalıptastırıp jürgenin añğardıq. J.Nağımaştıñ äleumettik jelidegi bir jazbasına nazar audaru arqılı jalpı onıñ işki mädenieti men jurnalistik tanımınıñ qay deñgeyde ekendigin bağamdağanday boldıq. Köpşilikke tüsinikti boluı üşin aytar oyımızdı basınan bastayıq.

J.Nağımaş öziniñ äleumettik jelidegi jeke paraqşasında  M.Şaxanovtıñ Ş.Qaldayaqov turalı jazğan "Şämşiniñ ğwmırlıq geometriyası" attı estelik kitabın tili jetkenşe ğaybattap, tükke alğısız etip tastaydı. Ras, kimge de bolsın oqırmanğa wsınılğan şığarmağa pikir bildiruine, eger maman bolsa, ädebi taldau jasauına, tipti sınauına da şekteu qoyılmaydı. Biraq  bireudiñ eñbegin twtastay joqqa şığarıp, avtorın tili jetkenşe ğaybattauğa äste jol berilmeydi. Biz zayırlı memleketpiz. Soğan oray är jeke twlğa zañmen qorğaladı. Al sol jeke twlğanıñ käsibi maman retinde öndiriske jibergen önimin joqqa şığarıp, onıñ saudadağı swranıstıq qabiletine nwqsan keltirgender eger zäbir köruşi tarapınan zañdılıq qwqığınıñ ayaq astı etilgendigi üşin qwqıqtıq mekemelerge jüginer bolsa, jeke basına jäne şığarmasınıñ taralu mümkindigine kedergi keltirgendigi üşin jauap beredi. Sonday-aq kitap taraluına tigizgen zalalı üşin şığın mölşeri de eselep qaytarıladı. Sözimiz däyeksiz bolmauı üşin naqtılı mısalğa jüginelik.

Jayıq Nağımaş öziniñ Mwxañnıñ şığarmasına degen közqarasın: "ESSE ELESİNDEGİ ĞAYBATTAMA nemese jüykesi jwqalar oquğa bolmaytın kitap" dep bastaydı. Sosın älgi  adam jüykesine keri äser etetin kitaptıñ atın aytıp, tüsin tüsteydi. Mınanday "jarnamadan" keyin: "Oypırmay, ol qanday kitap boldı eken?" dep birden eleñ ete qalasıñ. "Baqsam, baqa eken" demekşi, J.Nağımaştıñ tausıla aytıp otırğan kitabı, qazaqtıñ birtuar azamatı Mwxtar Şaxanovtıñ Şämşi bauırı turalı jazğan esteligi eken. Eger Jayıq Nağımaş ol kitaptı şınımen-aq oqısa, qazaqtıñ maqtanışına aynalğan ataqtı üş twlğa – Şämşi, Tölegen, Mwxtarlardıñ bir atanıñ balasınday bauır ekendigin tüysiner edi. Onı osı kitaptı oqığan kez-kelgen oqırman biler edi. Biraq Jayıq Nağımaş bwl kitaptı oquğa birden tıyım saladı. Tıyım salğanda, adamnıñ ön boyında eleusiz bwğıp jatqan jüyke auruınıñ qozdırğıştarı oyanıp ketui mümkindigin oqırmandarğa eskertip, baybalam saladı. Bwdan keyin ol kitaptı qolına aluğa kim täuekel etsin?! Demek, kitaptıñ (tauardıñ) satılu mümkindigine tosqauıl qoyıldı ma, qoyıldı. Narıq talabı boyınşa keltirilgen şığın Jayıq Nağımaştıñ qaltasınan öndirilui tiis. Endi jeke twlğağa, yağni M.Şaxanovqa siltengen "şoqparğa" keleyik. Eñ bastısı – Jayıq Nağımaş öz jazbası arqılı tınış jatqan Mwxañ opponentterin oyatıp, olarğa söz alatın "minber" tağayındap, äri olardıñ auzına kelgenderin qwsuğa jol aşadı. Olar Mwxañnıñ aqıl-esiniñ dwrıstığına şübä keltirip, M.Şaxanovtı tilderi jetkenşe balağattaydı. Olardıñ bwlayşa söz saptaularına negiz bolıp otırğan, Jayıq Nağımaştıñ jazbası. Bolmasa olardıñ eşqaysısı da Mwxañ kitabın oqımağan. Barlıq pikir J.Nağımaştıñ qalıptastırğan pikiri arqılı öristep otır. Demek, bwl jerde de pikir bildiruşiler jauapkerşiligi J.Nağımaştıñ moynında qaladı. Al ol jauapkerşiliktiñ zañ tilindegi atı – "moral'dıq şığın" dep ataladı. Eger sot aldında jüzdessek, J.Nağımaştıñ ol şığınnıñ qanşa bolatındığın esepteuine tura keledi. Sonday-aq biılğı jıldıñ 6 mamırı küni Qılmıstıq kodekske engizilgen 242-1 bap boyınşa jeke twlğağa til tigizip, abıroyına nwqsan keltiretin jalğan aqparat taratuşılar qılmıstıq jauapkerşilikke tartılıp, bir jılğa deyin bas bostandığınan ayırıladı, ne bolmasa 1000 aylıq esep mölşeri, yağni eki million bir jüz jiırma mıñ teñge şamasında ayıppwl töleydi. Mwnday jauapkerşilikten J.Nağımaş jazbasına ün qosıp, Mwxañdı ağaş atqa teris mingizuge äreket jasağan D.Sartbaev, V.Tasmağambet, A.Sauranbaev, B.Toqtasındar da sırt qala almaydı.

J.Nağımaştıñ jazbasına nazar audarsañ, M.Şaxanovtıñ Şämşi turalı jazğan esteliginde Ş.Qaldayaqovtıñ teris is-äreketterin körsetkennen basqa bir jöni tüzu söylem joq eken. Endi M.Şaxanovtı qanşalıqtı jek körse de, bar maqsatı onı qaralau bolsa da, adam balasın, onıñ işinde Mwxañday aytulı twlğanı osınşalıqtı küstänalap, keketip-mwqatuğa bola ma?!

Qwdayşılığın aytayıq, M.Şaxanov öz esteliginiñ qay jerinde şındıqtan auıtqıptı?! J.Nağımaş pen onıñ şaşbauın köteruşiler üş alıp arasındağı dostıqtı, olardıñ şığarmaşılıq baylanıstarın, olar änderiniñ tuu tarixın, Mwxañ anasınıñ üş balasına wmsınğan ayalı alaqanın nege körmeydi?! Olar Mwxañnıñ sol kitaptağı: "Anam Şämşini de, Tölegendi de özgeşe analıq parasatpen ardaq twttı. Ol ekeui de anam degende, işken asın jerge qoyarday qwrmetinen tanğan emes" degen aqjarılqap sözin nege oqımaydı?! Olar Şäkeñ densaulığına bäyek bolğan, wdayı qolındağı stakanına jarmasqan, Şäuildirden aldırıp, Almatıdağı Ministrler Keñesiniñ auruxanasına jatqızıp, Ş.Qaldayaqov  üşin şır-pırı şığıp jürgen M.Şaxanovtı nege körmeydi?! Mäselen, M.Şaxanovtıñ anası Wmsın Aytbayqızı ömirge on üş perzent äkelgen, olardıñ on ekisi o dünielik bolıp ketken, aman qalğanı jalğız Mwxtar aqın ğana. Biraq Wmsın apa "Neşe balañız bar?" dep swrağandarğa ılği da: "Perzentim üşeu. Ülkeni – Şämşi Qaldayaqov, ortanşısı - Tölegen Aybergenov, kişisi – Mwxtar Şaxanov" dep jauap beredi eken. Ömiriniñ aqırına deyin Tölegen de, Şämşi de Wmsın apanı özderiniñ tuğan anasınday ardaqtap, özgeşe qwrmetpen qarap ötipti. J.Nağımaş bwnı nege körmeydi? Mwxañnıñ Şäkeñe "Qazaqstannıñ xalıq ärtisi" atağın qalay  äpergenin aytpay-aq qoyalıq.

Körmeytini... Onıñ sebep-saldarın tarqatıp aytudıñ qajeti de joq. Onsız da tüsinikti. J.Nağımaşta jalğız-aq maqsat bar. Ol – Mwxañnıñ özi men atalmış kitabın barınşa joqqa şığaru. Sondıqtan da ol Mwxañnıñ: "Şämşi ömirindegi jeke basım kuä bolğan, mağınasız qızıq oqiğalardıñ köpşiliginen sekirip ötuge özimdi mäjbürledim" degenine de közine ilmey öte şığadı. Eger bäle izdegen adam bolsa, Mwxañ Şämşi ömiriniñ özi ğana biletin bwltarıstı kezeñderin köbirek qauzar edi.

Iä, M.Şaxanov esteliginde Şämşi ağamızdıñ işkilikke jaqın bolğandığı aşıq aytıladı. Sonday-aq ol kitaptan "Şäkeñ işkilikke ne sebepti jaqın boldı?" degen saualğa da jauap alınadı. Mwxañ esteliginde Şäkeñniñ äskerdegi kezine arnayı toqtaladı. Sibirdiñ saqıldağan sarı ayazında qarauılda twrğan soldatqa üsip qalmauı üşin beriletin spirttiñ Şäkeñ tağdırına qanşalıqtı keri äser etkenin naqtılı däyektermen tilge tiek etedi. Sözimiz däyekti boluı üşin şamalı kölemdileu bolsa da kitaptıñ özine jüginelik. Mwxañ Şämşi ağasınıñ işkilikke bwrılıp ketu sebebin bılayşa aşıp körsetedi:

"Şämşi 1951-53 jıldarı Resey Federaciyasınıñ qaramağındağı Saxalin qalasında äskeri qızmette jürgende, onı bir qwpiya zauıttıñ küzetşiligine qoyıptı. Sibir aumağında kün erekşe suıq bolğandıqtan, küzetşilerge mindetti türde tañerteñ, tüste, keşke 50 gramnan taza spirt beredi eken. Üş jılğa juıq osı şara kündelikti qaytalanıp otıradı. Şämşiniñ wzaq jıldar boyına işkilikke özgeşe deñgeyde bet bwruına osı jasırın salt sebepker bolğanı dausız. Osınday jağdayğa tap bolğan kez kelgen adamnıñ tağdırı özgererine şübä joq. Tipti araqtı auzına almağan meniñ özim de, äsker qatarında sol jerde qızmet etkenimde, "Qazaqstannıñ xalıq işkişi" bolıp oraluım äbden mümkin is edi.  Sondıqtan da ärqaysımız Şämşiniñ sol kezderdegi ruxsızdanğan, mänsizdengen tağdırına keşirimmen qarauğa tiispiz"

Jalpı kimniñ de bolsın bilgeni jön. Aytulı twlğalardı öz deñgeyimiz şeñberimen ölşeuge bolmaydı. Qarapayım adamdardı basıp qalatın şañ, olarğa jwqpaydı. Onıñ üstine Ş.Qaldayaqovqa janaşırlıq tanıtıp jürmin dep oylaytındardıñ eşqaysısı oğan M.Şaxanovtay jaqın bola almaydı.

Atalmış kitapqa "pikir bildiruşilerge" qatıstı közqarasımızdı osığan deyin de eptep bildirgenbiz. Biraq J.Nağımaş tarapınan öz ağattığı üşin Mwxañnan keşirim swray qoyayın degen peyildi añğarmadıq. Birden sotqa jüginuge de bolar edi, alayda bir pikir bildiruşiniñ: "J.Nağımaş ta Otırarlıq" degen jazbasın közimiz şalıp qaldı. Iä, Şämşi de, Mwxañ da, biz de  Otırardanbız. Bwl tizim basında bükil türki jwrtınıñ maqtanışı bolğan Äbunasır äl-Farabi twr. Oğan tağı esimderi keyingi jıldarı anıqtalğan, ğılımnıñ är salasında dañq twğırına köterilgen 30 äl-Farabilerdi qossaq, Otırar atı bwrınğıdan da asqaqtay tüsedi. Al endi sol dañqtı twlğalardıñ bügingi wrpaqtarınıñ bir-biriniñ betin jırtıp jatqandarı jarasa ma?! Bwl twrğıda qazaq atam: "Bolarıñda bolıp baq, bolarıñda bolmasañ, bolğan erdiñ qoyın baq" demey me?! Jerlestik aurudan ada bolsaq ta  auılımız atın şulata bermeyik degen oymen özimizdi äzirge toqtatıp twrmız.

Kimniñ de bolsın bile jürgeni jön. Otırar dañqın külli älemge paş etken eki twlğa bar. Onıñ biri jäne biregeyi Äbunasır äl-Farabi bolsa, ekinşisi älemdegi 120 memlekettiñ sıylığın ielengen, esimi Birikken Wlttar Wyımınıñ Altın kitabına jazılğan – Mwhtar Şahanov. Onıñ Şıñğıs xannıñ Otırardı qalay qiratqanı jaylı älemniñ 100-den astam tiline audarılğan, 25 jılday qazaq mektepteriniñ oqulığına engen "12-3=?" attı poemasınıñ özi nege twradı? Osınıñ bärin joqqa şığaru ülken ädiletsizdik emes pe?

Joğarıda attarı atalğan adamdar ğalamtor arqılı öz pendeşilikteri üşin M.Şaxanovtan keşirim swrauı tiis. Eger az uaqıt işinde olay etpese, M.Şaxanovtıñ ruxtas jaqındarı olardı sotqa beruge äzir otır.

Qwdiyar Biläl

Abai.kz

27 pikir