Qayym agha! Biyl Sizding jylynyz, Siz turaly kóp aityp, eren enbeginizding qaltarysta qalghan tústaryn aighaqtaytyn uaqyt. Sizding aldynyzdy kórgen,  taghlym alghan shәkirtiniz retinde Sizge aitarym bar, el ruhaniyatyna ólsheusiz ýles qosqan kýreskersiz, bәlkim ruhynyz sezer...

...Semeydegi óziniz alghash irgetasyn qalaghan Abay múrajayyna qyzmetke kelgende men otyzgha tolmaghan jas edim. Búryn da Semey pedagogikalyq institutynyng qúrmetti professory kezinde aldynyzdan birneshe ret dәris alghanmyn. Sekseninshi jyldardyng ortasynda  Abaytanushy, ghalym, qaytalanbas túlghanyng aldyn kórip, esh jerde aitylmaytyn, tarihymyzda oqytpaytyn oqu taqyryptarynan tys Alash arystarynyng esimderin Sizding auzynyzdan estu qanday ghaniybet ekenin ol kezde bilgen joqpyn.

Keyin Abay muzeyine qyzmetke kelgende Sizben әr taqyrypta jii kezdesu ótkizetin boldyq. Alash arystary aqtalghannan keyin aitugha tyiym salynghan «Ýsh bәiterek», «Bes arys», «Alash arystary»,   «Abaydyng aqyn shәkirtteri» turaly jii keshter ótkiziletin. Solardyng barlyghynda Siz bas bayandamashy, qúrmetti qonaq retinde jii qatysyp jýrdiniz.

Birde, Abaydyng әkesi Qúnanbay jәne onyng zamany turaly әdeby kesh ótti. Sizdi arnayy shaqyryp, qúrmetti qonaq retinde qatysqan  keshte men Qúnanbay turaly bayandama jasadym. Kesh ayaqtalghan son, baysaldy da, sabyrly, asyqpay sóileytin salmaqty qalpynyzben maghan amanat aittynyz. «Qaraghym», «aynalayyn»  demey-aq, birden:

– Abay múrasyn zertteu, talapqa say tolyqqandy jýieleu, úly aqynnyng tarihy jolyn dúrys kórsetu muzey qyzmetkerlerining atqaratyn mindeti. Múnda aqyn múrasyna qatysty jan-jaqty materiyaldar jinaqtalghan.  Abaydy zertteu ainalyp soghyp, esine týskende jaza salatyn, únamasa tastay salatyn  jenil jol emes. Abaydyng sonyna anshylardyng qansonargha shyqqany siyaqty iz shalyp, adaspay, kýrese jýrip týsu kerek. Nauqanshylyqpen Abaydy tanu, bir baghytta ghana zertteu mýmkin bolmaydy. Saghan aitarym, Abaymen ainalysamyn deseng «soqtyqpaly, soqpaqsyz» qiyndyghyna shyda, nәtiyjesin kórset! – dediniz.

Sizding búl amanatynyzdy o basta týsinbesem de, ózimshe Abay túnghiyghyna ýnilgen bolyp, oblystyq «Semey tany», «Ertis óniri» gazetterine Siz zerttegen maqalany basty baghytqa ústap, «Abay jinaghan múralar», «Abay ólenderining tarihy» atty sikldy maqalalar jariyalay bastadym. «Kelgen ekensin, qiyndyghyna shyda» degen sózinizdi basty ústanym dep týiip, sodan beri Abay әlemi soqpaghyna jan-jaqty sholyp, iz shalyp kelemin.

Búl 1990 jyldardyng basy bolatyn. Abaydyng 150 jyldyq mereytoyy qarsanynda Sizdi memleketting tapsyrmasymen Almatygha kóshirip әketti. Sizding qyruar enbeginizding nәtiyjesinde «Atamúra» baspasynan «Abay ensiklopediyasy» jaryq kórdi. Basqa da enbekteriniz úshan-teniz ghoy, biraq, osy enbeginizden keyin Sizge memleketting ýlken syilyqtarynyng biri búiyratyn shyghar dep kýttim. Iri syilyq týgili, әlem jinalghan Úly aqynnyng dýbirli toyyna Siz shaqyrylmay qaldynyz. Dýiim júrt Semeyge toygha jinalghanda Siz «baqsynyng molasynday» bolyp Almatyda ýkimetting uaqytsha bergen baspanasynda jalghyz qaldynyz. Toy dýbiri basylghannan keyin tughan balanyzday bolghan shәkirtiniz Túrsyn Júrtbaydyn  «Qazaq әdebiyetine» jariyalanghan «Almatynyng menmendigin keshiriniz, Qayym agha» degen kóldey maqalagha sebep bolyp, elge oraldynyz. Ishtey qynjylghanmen bizde ne qayran bolsyn?..

Siz búl fәniyden baqy dýniyege attanghan son, Sizge qúrmet kórsetilip, óziniz jýrgen kóshege esiminizdi berdi. Týrli keshter ótip jatyr, bir ókinishtisi, Eshqanday eskertkishke úqsamaytyn Sizding bas beynenizdi  Semeyding qaq ortasyna sorayghan soyylgha eskertkish dep  shanshyp qoydyq...

Agha, óziniz aitqanday Sizding jolynyzgha tura týstim. Sol toqsanynshy jyldary óziniz siltegen «soqtyqpaly, soqpaqsyz» Abay múrasy jolymen kele jatyrmyn. Abay joly er azamattargha da onay jol bolmaghan, joly jinishke әiel adamgha tipten qiyn eken. Ózgelerge úqsap tiyip-qashyp jýrgen joqpyn, úly ruhtyng sonynan qalmay, kedergilerden attap ótip kelemin.  Abaydyng ózi de shyn meyirlengen adamdy búra tartqyzbaydy ghoy, «jaqsy men jamandy aiyrmaytyndar» algha bastyrmaydy, ózim de artqa shegine almaymyn. Ánsheyinde taptyrmaytyndar aituly shaq kelgende qaydan shygha keletinderin bilmeymin, qaptaghan «Abaytanushylar» janbyrsha jauyp ketedi. Solardyng ashy aiqayy arasynan dauysym da shyqpay qalady...

Bastysy, Abay múrajayynda qyzmet atqara jýrip, Abay jýrgen joldy anyqtay aldym. M.Áuezovtyn, «Abay múhit bolsa, men shómishtep qana aldym» degen tәmsilimen Abaygha basqasha kózqqaraspen qaraugha tyrystym.

2010 jyldary qalyng kóshpen birge men de Elordagha bet týzedim. Qala әkimshiligining aldynda oigha batyp púshayman halde túrghan Abay eskertkishi men Abay kóshesinen basqa aqyngha arnalghan eshtene joq. Ensesin endi kóterip kele  jatqan jas qalagha «Abaygha arnalghan ruhany ortalyq kerek» dep qúzyrly esikterdi qaghyp jýrgenime on bes jyl boldy. Nәtiyje bolmady.

Aqyry Esil boyynda túrghan «Qazaqstan-Resey» uniyversiytetining basshylyghynyng yqpalymen, Semey men eki ortany jol qylyp, el aralap jýrip jinaghan eksponattar men әdeby kitaptar, kartinalardy óz qarajatymmen poezben tasyp, eki bólmeden túratyn «Abaytanu ghylymiy-tanymdyq ortalyghyn» ashtym. Qaladaghy muzeylerge hat tasyp, bosap qalghan vitrinalardy jinastyryp, shynylardy jalanash qolymdy tilgilep jýrip,  2010 jyly muzey qalyptastyrdym. Abaytanu ortalyghyn ashu turaly memleket tarapynan núsqau bolmasa da atalghan uniyversiytet basshysy Zeynolla Moldahmetovtyng demeuimen, qala mektepterinin  ruhany qoldauymen tórt jyldan artyq júmys atqardym. Tórt jyldan son, 2014 j. ortalyq jabylyp, 2019 jylgha deyin 1500-nan artyq jinalghan eksponattardy saqtaytyn jer taba almay, basqa júmysqa ketuge enbekpen jighan zattarymdy qimay júmyssyz qaldym. Sonda da, el ruhaniyatyna ýles qosyp jýrgen qaptaghan «qogham qayratkerlerinin» bireui de «mynq» demedi.

Ol jyldardaghy qiyndyqtardy aitpay-aq qoyayyn, bastysy Siz aitqanday bәrine tózdim...

Siz de 1940 jyly Qazaqstan boyynsha Semey qalasynda Abaygha arnalghan túnghysh muzey ashugha ólsheusiz enbek sinirip ediniz ghoy. Múrajaydy nólden bastau әrkimning qolynan kele bermeytin is bolsa da el aralap jýrip 500 den artyq eksponat jinaghanynyz tarihtan belgili. Sonda Abaydyng tuysqandyq ainalasynyn, shәkirtteri men izbasralarynyng siyrek kezdesetin qoljazbalaryn saqtaghanda Sizge qarsy «Muzeydi eski-qúsqydan tazartu» dep jala jauyp maqala jazyp edi. Abaydyng 100 jyldyq merey toyyn óziniz úiymdastyryp, biylikten esh qoldau bolmasa da layyqty ótkizgensiz.

Qay uaqytta bolsa da tarihy túlghalardyng mereyli shaqtarynda ghana óre týregeletinimiz sebep bolyp, Abaydyng 175 jyldyq merey toyy qarsanynda  2019 j. oqu jylynda berilmek bolghan bir mektepti Abay atyna bergizip, sol mektepke Abaytanu ortalyghyn kóshirip, qayta ornalastyrdyq.

Ómir boyy mәdeniyet salasynda atqaryp kele jatqan qyzmetimdi toqtatyp, orta jasqan asqan zeynet shaghymda qaynaghan bilim salasyna bet búruym da Abay jolyna degen amanat. Sóitip, Siz aitqan amanattan attay almay, Alash arystarynan qalghan  ústazdyq qyzmetke bet búrdym. Keybireuler meni «mektep múghalimi» dep kózderine ilgisi kelmeydi. Ústazdyq ta óziniz kórsetken jol. Olar Ahmet Baytúrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Maghjan Júmabaevtaryng armany bolghan bolashaq úrpaqty tura jolgha týsiru maqsatyndaghy jankeshtilikti qaydan bilsin?!. Abay Qúnanbayúly atyndaghy №87 mektep-ginaziyada Abaytanu ghylymiy-tanymdyq muzey-ortalyghyn ashyp, býkil qala mekepterin Abay múrasymen susyndatyp, Siz aitqanday Abay ýshin ýnemi kýresip kelemin.

Bilim men mәdeniyet salasynyng aiyrmashylyghy jer men kóktey eken.  Balalardyng tilin tabu qiynnyn-qiyny. Sonda da, Abay múrasyn mektep baghdarlamasyna bala tilimen kezen-kezenge bólip, oqushylardyng jas erekshelikterine qaray satylap oqytudy engizdim. Qazir qala mektepteri osy baghdarlama boyynsha «Bala Abay (1-4 synyptar), «Aqyn Abay (5-8 synyptar), «Hakim Abay (9-11 synyptar) oqyp jatyr.  Siz Abaydyng aqyndyq mektebin qalyptastyru jolynda ózinizdi qúrban ettiniz, kýrestiniz. Men on bes jyl boyy mektep oqushylaryna arnalghan baghdarlamany engizu jolynda әli kýresip kelemin. Biraq, «Bayaghy jartas sol jartas, qanq eter týkti bayqamas» bolyp túr.

Byltyr Abaydyng 180 jyldyghy keng kólemde toylandy. Abay oblysynda kóptegen iygi sharalar el yqylasyna bólendi. Abaydyng 1985 jyly jazghan Qaramola siezine 140 jyl toldy. Álihan Bókeyhanovtyng Abaydyng qaytys bolghanyna bir jyl tolghan, Abaytanu ghylymynyng alghashqy bastamasy bolghan  túnghysh maqalasyna 120 jyl.  Abay shygharmashylyghyn býginge jetkizgen Mýrseyitting 1905 j. qoljazbasyna da 120 jyl toldy. Biraq, «Abaygha 180 jyl toldy» dep topyrlaghandar búl tarihy taqyryptargha mәn bermedi.

«Abay joly» jobasy boyynsha Semeyden shygharylyp jatqan jinaqtardyng qataryna eki birdey enbegimdi tórt jyl boyy tórt ret úsyndym, jariyalanbady. Bolmaghan son, óz qarajatyma otyz bes  jyldan artyq tirnektep jinaghan «Abay joly» romanynyng keyipkerleri jәne Abay» atty enbegimdi Týrkiyadan shygharyp aldym. Sonyng jalghasy retinde 405 betten túratyn «Abay ómiri men shygharmashylyghy hronologiyasy» jinaghymdy jariyaladym. Allagha ayan, Sizding de әigili «Abaydyng aqyndyq mektebi» dissertasiyanyzdy qorghau jolynda qughyn-sýrgin kórip, bas bostandyghynyzdan aiyrylyp, keyin kitap bolyp basylyp shyqqanda da ziyaly qauymnyng qaqpaylaghanyn bilemin. Qazaqstandaghy jalghyz-dara ghalym-tekstolog retinde Sizding jolynyzdy ústanyp, Abay shygharmalaryndaghy tekstologiyalyq ózgeristerdi mektep baghdarlamasyna engizuge mýmkindik tughyzdym. HVIII-XIX gh. aqyn-jyraulardyng kanondyq negizin anyqtau jolyndaghy enbeginizding ólsheusiz qúndylyghyn dәleldeu ýshin bar jigerimdi salyp jýrmin. Enbek eshqashan dalada qalmaydy, uaqyt asyqpaydy...

Aytpaqshy, men de Abaydyng 180 jyldyq mereytoyynda kóktemgi baqbaq gýlderdey japyrlaghan «medalshylardyn» kóshine ilese almay, atausyz qaldym. Ózimning tughan ólkem úly toygha meni de arnayy shaqyrmady... Eriksiz, «Qayym aghadan qalghan úly jol» dep ózimdi júbattym. Abay aitqanday: «Jany ayauly jaqsygha qosamyn dep, Árkim bir it saqtap jýr yryldatyp» dep әrkim ózin-ózi madaqtaumen jan-jaghyna qaraugha múrshalary kelmey jýr.  Áytpese, Eldordasy Astanagha Abaydy arqalap әkelip, ýsh ret Abaytanu ortalyghyn janghyrtyp ýlgergenim elge ayan. Erte me, kesh pe, Úly ruhtyng el iygiligine bólenetinin ishim biledi.

Elding kópshiligi tegimiz úqsas bolghan son, meni Sizding qyzynyz, nemereniz dep týsinedi. Soghan quanamyn...

Abay oblysynyng әkimi Berik Uәliyding qabyldauyna jete almay jýrgenime de jeti aidyng jýzi bolady eken.  Aynalasyndaghylar dúrys jetkizbey jýr me, әlde meni qabyldaugha qúlyqsyz ba, ol jaghyn bile almay joramalmen kýtip jýrmin.

Berik Uәliyge kezdesuding basty maqsaty da Siz kórsetip ketken kiyeli mekenderge arnay belgi taqta qoyghyzu, Abay, Shәkәrim balalary, Sizding әkeniz, Alash arystary atylghan Týiemoynaqqa arnay aspan asty muzeyin ashqyzu maqsatynda kezdeskim kelgen.

Qasiyeti men qasireti qatar jýretin Abay jolynda Sizding soqpaghynyzben tura kele jatyrmyn, ertenimdi alla biledi...

Almahan Múhametqaliqyzy

Astana qalasy

Abai.kz