Beysenbi, 17 Qazan 2019
Dabıl 2042 14 pikir 11 Qırküyek, 2019 sağat 17:08

Tağdırşeşti mäselege kelgende qazaq nege jauapsız?

«Tärbiesiz berilgen bilim wltqa, elge apat äkeledi»
Äl-Farabi.

«Mwğalim – zor twlğa, ol künniñ qwdiretti säulesi ispetti»
K.Uşinskiy.

Keleşegim, Alaş balası, tirşiliktiñ barısında jäne talğampaz izdenistiñ bağıtında oy elegi men sın tarazısınan ötkize otırıp, kökirekke tüygen san aluan twjırımdarımız ben wlttıñ bügingi jäne bolaşaq tağdırına alañdaytın kökeytesti twstarımızdı ortağa sala otırıp, oy bölise, pikir almasa biluimizdiñ, wlt, wrpaqtıñ tälim-tärbiesi men tağılımın qaytken künde de bäsekeli jahandıq zamannıñ qatañ talaptarına layıq jañaşa jetildire tüsuge üles qosa biluimizdiñ özi de bir ğanibet emes pe?!

Keşegi dana ata-babalarımız balağa bilim-ilimnen bwrın aldımen tärbie berilui kerek ekendigin bwdan mıñ jıl bwrın tasqa qaşap twrıp jazıp ketken. Demek, otbası tälimi men eldik tärbie, wlttıq qwndılıq pen azamattıq wtqırlıq, bwl – bäsekeli de sapalı bilim jüyesiniñ eñ negizgi äri özegi, äri aynası bolsa kerek.

Olay bolsa, barşa adamzat damuınıñ şamşıraq twlğası jäne el men täuelsiz eldiktiñ, wlt pen wlttıq bolmıstıñ, bilim men biliktiñ wyıtqısı – mwğalim, wstaz. Älemdik deñgeyde – pedagog, öz wstanımızda mwğalim, wstaz wğımınıñ sipatı, män-mağınası qaşanda ayqın: ol – mazmwnı birıñğay köregen izgilik pen izdenimpaz iskerlikten ğana twratın esti de tekti käsip, ol – wrpaq pen wltqa, adamzat pen bolaşaqqa bar sanalı ğwmırın arnağan, jankeşti halıqşıldıqpen qara qıldı qaq jara alatın turaşıl, şınşıl, taza, adal qayratkerlik jäne wltşıldıq därejede ğana ömir süre bilu saltı. Tipti dünieniñ eñ asılı men inju marjandarın izdep tauıp, sonı özgege, äsirese, şäkirtke qaytken künde de üyretpekke, oy sanasına şegelep siñiruge wmtılatın, qwlşınatın jan qalauı. YAğni äke-şeşe men wstaz özin-özi tärbieley biludiñ, jetildire, kemeldene tüsudiñ ozıq ülgi-önegesin ozdıruğa kelgende kündelikti ömirde balasına, şäkirtine körsete jürip wğındıru, özinen, ata-babalardan oza biludiñ ürdisin sezindiru erekşe bolğandığı aqiqat.

Wlı Dalanıñ teñdesi joq önegesi zor örkenieti

Sonımen Jaratuşı Wlı Iemiz qız balanı 9-10, wl balanı 12-13 jasqa tolğanda baliğattıq kezeñge qadam basatınday etip jaratqan. Mwnı «On üşte – otau iesi» degen ata-babalarımız da, qazirgi ğılım da joqqa şığarmaydı. Sonday-aq, qazaq qauımında «On üşinde wl – wlan, On altıda qız – wlan» deytin söz de bar. Bwnıñ tüp törkinine tereñirek üñilsek, köp jaugerşilik zamandı basınan keşirgen qazaq halqınıñ köne saltında on üşke tolğan wldı, on altığa tolğan qızdı atqa qondırıp, qalıñ qoldıñ qatarında jauğa qarsı şabuğa qosqan. Bwl dästür, bir jağınan, qalıñ qoldıñ qarasın köbeytudi maqsat twtsa, ekinşi jağınan, beybit eldi şabuğa kelgen jaudıñ eñ bastı oljası jas wl-qızdar bolğan. Sondıqtan bwl dästür jaudan saqtanu men qorğanudıñ eñ negizgi jolı bolsa kerek.

Mine, Wlı Dalada osınau aytulı salt-dästürimizdiñ arqasında ğana qazaqtıñ wl-qızdarı baytaq jerdi qorğay bilu, el, wlt, wrpaqtı saqtay bilu sanatına tım erte qosılğan. Örkeniettiñ törinde bolğanı, önegeli wlağattıñ köginde samğağanı ötken tarihımızda ayşıqtalıp körsetilgeni belgili.

Ne degen kemel de kemeñger, köregen de danagöy, wlı kösem bola bilgen, qayran babalarımız! Jau aldında tize bügudi bilmegen halıqtıñ boyındağı asqaq ruhı men qaharman batırlığı qanday ğajayıp därejede bolğan deseñizşi...

Tañqalarlıq bir ğajabı, keşegi wlı ata-babalarımız balabaqşağa barğan joq, mektepte, institutta oqığan joq, aspirant bolğan joq, ğılımi dissertaciya qorğağan joq, professor, akademik atanğan joq. Solay bolğanına qaramastan, olardıñ oy örisi, aqıl-parasatı, jan-jaqtı tereñ bilimdiligi men biliktiligi, el basqara biludegi kemel de köregen, kemeñger kösemdikpen atqarğan isteri, jazğan dünieleri, qara qıldı qaq jara bilgen ädil de turaşıldığı, bekzat minezi, söylegen sözderi, qaldırğan ösietteri, ülgili de önegeli wlağattarı äli künge deyin qwndılığın joyğan joq, kerisinşe, wrpaqtan wrpaqqa wlasıp, jañaşa jañğırıp, ğasırdan ğasırğa jalğasıp keledi. Bwlardıñ bäri bizden keyin de jalğasa bermek.

Aytalıq, wlı oyşıldar, ağartuşılar, aqındar, kemeñger kösemder, biler, küyşiler, batırlar, danışpandar, qayratkerler, danalar, daralar ömirge keldi. Mısalı, Äl-Farabi, Jalañtös Bahadür, Abay Qwnanbaev, Ibıray Altınsarin, Töle bi, Qazıbek bi, Äyteke bi, Möñke bi, Qwrmanğazı, Isatay, Mahambet sındı, basqa da köptegen wlı alıptarımız ben asıl twlğalarımız artına, bizge qaldırğan amanattarı, eskertpeleri şe? Sonda bwlardıñ bäri qanday bilim-ilimnen, qanday ozıq tärbieden ösip şıqtı? Al qazir şe?... Aqtalu mülde mümkin emes.

Wl bolsañ – şoq bol, şoq bolmasañ – joq bol

Keşegi jaugerşilik zamanda jauğa qarsı qasqayıp twra alatın jaujürek, ruhtı, ottı, şoqtı, jeñimpaz wldı ömirge keltiru, bwl – qazaqtıñ eñ negizgi äri mindeti, äri borışı, sonday-aq sın bolğanı belgili. «Wl bolsañ – şoq bol, şoq bolmasañ – joq bol» deytin qatañ söz osı kezeñde şıqsa kerek-ti. Ekinşi jağınan bwl söz wl arqılı äkesiniñ öziniñ kim ekenin tanıtu degen söz de bolar.

Jalpı wltta tuındağan kez kelgen swranıs, keyin wsınıs tudırmay qoymaytındığı sözsiz. Demek, bügingi täuelsiz atanğan eldiñ qazaq qauımında joğarıda atap ötken san aluan wlılarğa swranıs ta, wsınıs ta qwrdımğa jetkeni aqiqat. Öytkeni, olardı qaytken künde ömirge keltiru üşin eşkim armandamaydı. Basın auırtqısı kelmeytin qazaq qauımı küreskisi de kelmeydi. Qazaqta «Aqılıñ jetpese, aqıldı satıp al», «Wlıñdı wlıqqa jwmsa» degen söz bar. Bwl ösip kele jatqan wldı elge atı jayılğan twlğanıñ, el basqaruşı, bilik aytuşı wlıqtıñ aldın körip öskeni abzal, sonıñ önege-ülgisin alsın degen nietten şıqqan söz. Şındığına kelgende, wrpaqqa wlılardıñ aldın jii körsete otırıp örbitu, jetildiru, bwl – tärbieniñ eñ wlısı.

Keşegi Wlı Dalanıñ wlıların ömirge keltirudiñ qamı üşin balanı tärbieleuden bwrın eñ aldımen ata-ana da, wstaz da özin-özi tärbieley bilui qajet... Äke boluğa, wstaz boluğa jaraymın ba? – degen ülken swraq, ülken jauapkerşilik täulik boyına qattı mazalauı kerek. Ömirge kelgen mına bala meniñ balam emes, ol eldiñ balası, wlttıñ balası, halıqtıñ balası, täuelsizdiktiñ balası, erteñgi küni menen qalatın jerdi qorğaytın, eldi saqtaytın, jerdiñ astı men üstindegi san aluan baylıqqa ie bolatın, wlttıñ iesi bolatın, mine osılar dep senim arta  alamız ba? – degen swraq eşkimdi de mazalamaytındığı asa qauipti jağday. Qwday aldında da, wlt aldında da parızımız ben qarızımızdı minsiz tolıq ötey aldıq pa, o düniede tınış wyıqtay alamız ba? – degen swraq şe... Qısqası, bwl wl Allah Tağala mağan bergen amanat qana, sol wlı amanatqa qiyanat jasauğa eşqaşanda bolmaydı deytin wlttıq oy sananı qalıptastırmayınşa, wlttıq psihologiyanı qalamayınşa, dästürge aynaldırmayınşa, älemdik jahandanu, ğalamdanu ajdahasınan, ğalamtorlıq alapattan qazaq wlt retinde aman qalu-qalmauı ekitalay dünie. Demek tağdırımız qıl üstinde twrğanı ayday anıq. Barlıq qauip-qaterli kesapattıñ gäbi, mine, osında jatsa kerek. Mwnımen, ärine, memleket te janqiyar därejede kürese bilu kerektigi aytpasa da tüsinikti.

Bügingi qazaq otbasındağı bala tärbiesine toqtala ketelik. Iä, zamana ağımınıñ, qoğamdıq qatınastıñ, ömir süru bwrınğı wlı ürdisterdiñ jahandıq sipatqa enui özindik äserin tigizgeni de belgili. Aytalıq wlı babalar salğan wlı joldan auıtqımauğa qoğamdıq qatınastağı uaqıt köşimen birge kelgen evrocentristik özge wlt-wlıstar tigizgen ıqpalğa tüsinistikpen qarasaq ta, qazaq öziniñ negizgi diñgeginen, keşegi wlılar salğan sürleuden ajıramauğa bolatın edi. Qazaq qoğamında kemeñger kösemdiktiñ bolmauınıñ kesapatınan, ökinişke qaray, batıstıñ qaqsığına, äsirese orısqa elikteuşilik, ermelik tek qazaqtı ğana wlttıq tekti bolmısınan, qadir-qasietinen ayırıp, şekten tıs qor boluğa jıqtı. Öriste malımız, tösekte janımız aralasıp, birge tirşilik keşip kele jatqan körşi özbek halqı «orıs bolamın deseñ, aldımen qazaq bolıp al» dep mazaq qılıp, kelemejdeui mine, osıdan tuındağanı belgili.

Bir-aq mısal. Öziniñ tili jäne ozıq wlttıq bolmısına ie bola almağan bizdey eldi, qazaqtay wlttı taba qoyu öte qiın şığar. Osığan oray bişi Mayya Pliseckaya «qazaqtıñ orısqa qwlay berilgendigi, orısşa akcensiz söyleuge tırısıp qwbıluı qanday jiirkenişti, qanday ökinişti opasızdıq» deytin sözi de ayday şındıq.

Qalay aytqan künde de bügingi wl-qızdı tärbieleu ürdisi keşegi ata-babalarımızdıñ qalağan wlağatı zor önegeli joldan tübegeyli alşaqtau bwlay twrsın, tipti qwrdımğa jetkeni aşı bolsa da şındığı – osı. Bwğan kim kinäli? Bwl – ärine, memlekettik sayasattıñ kinäsi.

Men – qazaq, qazaqpın dep maqtanamın,

Wranğa Alaş degen attı alamın.

Süygenim qazaq ömiri, özim qazaq,

Men nege qazaqtıqtan saqtanamın?

Alaş aqını Swltanmahmwt Torayğırov «Men, qazaq!» – degen öleñinde osılayşa jırlaumen ötken ğoy. Sonda tegimiz – türik, dinimiz – islam, özimiz qazaq bolsaq, biz, qazaq, ne üşin qazaqı mädenietten qaşqaqtaymız? Tağdırşeşti mäselege kelgende qazaq nege jauapsız?

Wltqa janqiyar közqaras tumay – eşnärse oñbaydı

Han halıqtıñ qamı üşin janın qiyar, ädil, taza, adal qwlı bolmayınşa, qazaq eli teñdesi joq därejede tonaludan da, it tözgisiz tozaq pen azaptan da qwtıla almaydı.

Mäselen, wrpaqqa bilim men tärbie beru salasın alayıq. Bwl jerde bizdiñ oyımızşa, birneşe memlekettik eñ özekti de, eñ ötkir de ömirlik faktorlar bar.

Birinşiden, eñ bastısı bilim beru salasına reforma jürgizudi jeleu etip, ministrdiñ orıntağına käsibi biliktiligi men wlttıq principi joq kisini («prorab», «kassirdi») otırğızudıñ kesapatınan atalmış kieli sala tabantasına deyin talqandalıp, qwrdımğa jetti;

Qısqası, ökinişke qaray, bügingi qoğamda jemqorlar – mwğalim, mwğalimder – jemqor boldı. Öytkeni memlekettik qwrılımdı para aluğa mäjbürleytin dästür ornıqqanı qay zaman. Adami tirşilik ataulı parasız bitpeytin küyge jettik. «Et sasısa twz sebedi, twz sasısa ne sebedi» degendi osınday opasızdıq jaylağanda aytılsa kerek. Qazaqstannıñ bolaşağı bolğan jastardı jemqorlar tärbielep jatsa, eldiñ erteñi ne bolmaq? Qasqırğa qoy baqtırıp otırğan mına türimizben aldağı jüz jılda da jemqorlıqtı joya almaytın şığarmız.

Biz Bilim jäne ğılım ministrligine orınsız min tağıp otırğan joqpız. Jemqorlıqpen küres agenttiginiñ özi bwl salada jeñ wşınan jalğasqan qılmıstıñ köp ekenin aytıp otır. Onımen qosa, ministr auısqan sayın reforma jasalatın bwl salanıñ dau-damayı basınan asıp, uşığıp baradı. Memleket üşin eñ mañızdı ministrliktiñ mwnşa bılıqqa batıp jatqanı janımızdı ayrıqşa qattı auırtadı.

Bügingi tañda kez kelgen mwğalimdi wstaz dep atauğa bolmaydı. Wlı oyşıl Abayşa aytqanda, olar tolıq adam emes, yağni tolıq wstaz emes. Demek, HHİ ğasırdıñ sahnasında şın mänisindegi janqiyar halıqşıldığı men belsendi küreskerligi zor nağız wstaz joq. Sebebi, wstaz degenimiz asa qasterli de wlı esim. Sol wlı esimge qol jetkize bilu üşin  mwğalimge tek qana bir pänge nemese bir taqırıpqa baylanıp qalğan akademiyalıq bilim men izdeniske qosa, öle-ölgenşe beynetqorlıq eñbek pen jankeşti küreskerlikti jäne ämbebaptıq qabilet-qarımdı ayrıqşa därejede damıtudı talap etedi. Olsız kemeldenudiñ säti tumaydı.

Ekinşiden, barlıq şarua halıqpen aqıldasıp şeşilgen is anağwrlım önimdi bolmaq. Bizde eşkim eşnärsege jauap bermeytin, halıqpen mülde sanaspaytın, tek jeke basqa tabınatın sıbaylas paraqor, jemqor, qılmısker, qısqası, opasız, qwdaysız qoğam ornıqtı;

- Bwrın-soñdı bolıp körmegen därejede wlttıq müdde, halıqtıq müdde tabanğa taptalıp jatır;

- Ömir sapası – otbasındağı tüyitkildi mäsele der kezinde şeşiluine tikeley baylanıstı. Üysiz, küysiz, jwmıssız, yağni lajsızdıqtan qazaq twrmıs qwra almay, qız – käri qız, wl – sor saqa boydaq atanuı, tipti otau kötergenderiniñ özi twrmıstıq joqşılıqqa şıday almay ajırasıp ketui şekten şığıp, uşığıp baradı;

Desek te, otan otbasınan bastaladı. Öziniñ keudesin jılıtuğa jaray almağan wl, özgeniñ keudesin jılıtuğa jaray ala ma? Rasında köptegen jastardıñ ekonomikalıq belsendi topqa keş qosıluı da, «Bas ekeu bolmay – mal ekeu bolmaydı» degen sözdiñ tüp-törkinin wğınudan qalğan, türli äleumettik kedergilerdi sıltau etip, otbasın keş qwratındardıñ qatarı da şekten tıs qalıñdap baradı, sonday-aq balalıq şaqtan keş qol üzudiñ basım tüsui sebebinen tuındaytının da erekşe eskergenimiz abzal.

- Wlttıq müddeni qorğau – aldımen memlekettik tilden bastaladı. El işinde söz bostandığı bopsalandı jäne wlttıq tilimizdiñ, yağni memlekettik tilimizdiñ nan tabarlıq dästürge aynalatınday türi äli körinbeydi;

Mäselen, «2019 jıl – jastar jılı» dep jariyalanğannan keyin «şındıqtan qaşıp qwtıla almaysıñ» degen plakattı köşede wstap twrğanı üşin ğana jas jigit temir torğa qamaldı. Jurnalisterge är qilı küş körsetildi. Bwl – eñ soraqı swmdıq emes pe?

Üşinşiden, wlt, wrpaq qamı üşin tek at üstinde jarıq jwldızday jarqırap jürip, janın qiya alatın adal ziyalı qauım joq. Barı wlttıq bolmısqa, eldik, halıqtıq müddege qarsı jüzuge kelgende aldına jan salmaytın, öñşeñ satılımpaz, ekijüzdi, jağımpaz, opasız... yağni eñ ziyandı tobır ğana bar;

Törtinşiden, wstazdıqtı oylau – eldigimiz ben wlttığımızdı oylau. Bügingi qazaq qoğamında wrpaq, şäkirt qamı üşin janqiyar halıqşıldığı men önegeli küreskerligi zor nağız wstaz joq. Barı tek ölmestiñ qamın ğana küyttegen, öñşeñ bayınan ayırılğan teksiz, bilikke kiriptar beyşara, saylau nauqanı kezinde saylauşılardıñ dauısın wrlaytın künähar, erteñine klasqa barıp, şäkirt aldında däris beruden wyaludı bilmeytin wyatsız, sağaq üzbes mäñgürt, dübära, ruhsız, jigersiz, därmensiz... wstazsımaq qwldar qoğamımızdı tübegeyli jayladı; Sonda wl-qızdarımız ozıq, wtqır ülgi-önegeni kimnen almaq? Jer, el, wlt, wrpaq qamı üşin küresetin topqa qalay kirmek?

Wstazdıq twlğa – bilim beru salasında da, tälim-tärbieni wtqırlıqpen ozdıru bağıtında da mindetti türde pir twtarlıq kieli twlğağa aynala bilgende ğana wrpaq, şäkirt örkeniettiñ törine şıqpaq.

Sözdiñ şını kerek. Osı joldıñ avtorı 1994 jıldan bergi uaqıt işinde wstaz ben därigerdiñ märtebesin zaman talaptarına layıq jedel türde jañaşa zañdastırudıñ asa qajettigin bwqaralıq aqparat qwraldarı arqılı maqala küyinde de, Aşıq hat türinde de, minbeden söyleu kezinde de ünemi jariyalap kelemin. Aytalıq, «Sağaq üzbes mäñgürt wstaz kimge tiimdi? nemese janqiyar halıqşıldığı zor nağız wstaz qaşan qaulaydı?», «Han – qwdaydıñ wlı emes, wstaz – hannıñ qwlı emes» attı Aşıq hattar jarıq kördi. Aytarım köp...

Olay bolsa, ruhı asqaq, wltşıldıq qayratkerligi zor, esti de tekti, taza da adal erkekti wstazdıq qızmetke ornalastırudı 90 payızğa jedel türde jetkizbeyinşe, täuelsizdigimizdiñ ayı eşqaşanda oñınan tumaytındığı älimsaqtan ayan. Ol üşin erkekti qoldau men ıntalandıruğa qatıstı qısqa merzimdi bağdarlama kerek. Ruhı mıqtı, batıldığı basım, izdenimpaz da talğampaz, turaşıl da janqiyar halıqşıl, talanttı qazaqtıñ erkekteri – sarqılmaytın qajımas quat, tausılmaytın asıl qazına. Tek solardı wlttıq igilikterimizge jarata almay otırğandığımız eşkimdi de qınjıltpaytındığı jüregimizdi qan jılatpay qoymaydı. Abay häkim aytpaqşı «Qolımızdı mezgilinen keş sermep» jüruimiz qalay? Bügingi tañda keudesinde otı joq, jigersiz, küressiz, namıssız, armansız, därmensiz, ınjıq, mäñgürt, qwl, yağni, öñşeñ masıl wrpaqtı qaulatu kimge tiimdi? Jer, el, wlt, wrpaq, şäkirt qamı üşin topqa tüsetin ottı wrpaqtı, jalındağan şäkirtti, yağni janqiyar halıqşıldığı men qajımas qaysar  qayratkerligi zor nağız wstazdı kim tärbieleydi? Topqa tüsuge jaraytın abadan wldı kim tuğızadı? Älemde jer astı jäne üsti tolğan teñdesi joq orasan zor baylıqtıñ üstinde otırğanımızğa qaramastan, qazaq şıqpaşı janım şıqpaşı dep tek ölmestiñ küyin ğana şegu, bwl – ömir emes.

Besinşiden, wlttıñ wlı wstazı Ahmet Baytwrsınwlı «Jwrt büginşil, meniki erteñ üşin...» demekşi, bügingi täuelsiz atanğan qazaq eli, wlttıq otbası men mektep ataulı keşegi tekti tälim-tärbieniñ ozıq ülgili de önegeli ürdisteriniñ tizginen tolıq ayırılıp qaldı;

Bwlardıñ sırtında basqa da kezek küttirmeytin köptegen kökeytesti wlttıq mäselelerdiñ auqımı şekten şığıp, uşığıp baradı. Osılayşa ayta bersek, kökeyde swraq öte köp.

Bügingi iesiz wlttıñ bala tärbiesindegi olqılıqtar

Reti kelgende ata-anağa qatıstı äñgimeni de ayta ketelik. Jalpı ata-ana men wstazdıñ qarım-qatınasına qatıstı, olardıñ jeke bastarına qatıstı aytar bolsaq, olar wrpaq, şäkirt pir twtarlıq ülgili de önegesi ozıq kelbette boluı asa qajet. Öytkeni, olar – wl-qızdarına, şäkirtterine eñ izgi niet, şınayı mahabbat arnauğa qosa, küresker twlğalıq ürdiske bauli otırıp, olardıñ bügini jäne bolaşaq qamına, jan-düniesine ruhı mıqtı, küreskerlik qabilet-qarımı zor säuleli jarıqtı tüsire bilu bağıtındağı jwldızdıq sipatta bolu kerektigi dausız.

Endeşe şındığına keletin bolsaq, ata-ananıñ köpşiligi, bäri desek te boladı, tek materialdıq twrğıda qamtamasız etudi, äsirese älpeşteudi, jiırmadan asqanşa, tipti otızğa deyin besikke böleuden basqasın, yağni şaruanıñ bärin jasaudı bala tärbiesindegi bastı qağidası retinde tüsinemiz. Bwl tüsinik öz kezeginde ata-babalardan bizge jetken «Balañdı jeti jasqa deyin patşañday kör, jeti jastan soñ qwlıñday jwmsa, on bes jasınan dosıñday sırlas» deytin män-mağınası mol ösietti, tärbielik-ömirlik mañızı zor wğımdı sanadan tübegeyli şığarıp aluğa jetkizdi.

Esti de tekti, dana qazaq «On üşte – otau iesi» dep tegin aytpağan. On üş jas – alğaşqı müşel jas. Ata-babalarımız bwl jasqa kelgendi azamat boldığa balap, bir şañıraqtıñ jügin arqalatqan. Osı jasta babalarımız ämeñger atanğan. Jetim bala, tastandı bala, jetim balalar üyi, qarausız qalğan qarttar üyi degen wğımnıñ payda boluına jol bermegen. Al bwlardı bügingi qazaq sanasına sıydıra almaydı. Nege? Öytkeni, äsire balajandılıq, balağa tap boluı mümkin qauip-qaterden tuındaytın sekemşil sezim, basqa da qorqınış sananı buıp, jan-jaqtı oylauğa, babalardıñ sonau wğım-tüsiniktiñ mänisin tereñ tüsinuge mümkindik bermeydi.

Bala közden tasa bolsa, mazasızdıq eñdep, äldebir qara nietti adam wrlap ketkendey şala bülinemiz (bwnı köşede qauip-qaterdiñ uşığuına oray tüsinisuge de bolar), aulağa şıqsa, bir keselge wrınıp qalatınday qaltırap-dirildep şekten tıs küygelekti küyge tüsemiz. Aqırında küybeñdep janınan şıqpay, sılap-sipap, bayğws balanı «bölep» tastaymız. Mwnday ata-ana «On üşte – otau iesi» degen wlı wğımdı sanasına qaydan sıydırsın?

On eki jastağı wldı üyden tayaq tastam jerdegi dükenge jwmsay qalsaq, jik-jappar bop, abayla dep san qaytalap, şığarıp salamız. Dükennen kelgende qaterli qıl köpirden ötip kelgendey qarsı alamız. Sodan soñ «Azamat boldı degen osı» dep arqasınan qağamız.

Bügingi on üştegi wlımızdı ana süti auzınan ketpegen säbişe köretindikti joğarıda atap öttik. Bwl öz kezeginde köptegen wl-qızdıñ on üşti bılay qoyğanda, otızğa, otız beske kelgenşe ömirden öz ornın taba almauına, ata-ananıñ zeynetaqısına telmirip, masıl boluına äkeletindigi dausız. Wl-qızdı erte eseytu, oñ-solın erte tanıtu öz qolımızda. Ol üşin wrpaqqa senim arta bileyik, şekten tıs öbektemey, bir sät öz betinşe äreket etuine mümkindik bergen abzal. Balanıñ bolmıs-bitimi, minezi ornığar 13 jasqa kelgen sätte senim arta bilgen keşegi esti de tekti, kemel qazaqtıñ bügingi buını 19-20 jasında otaudıñ, 25-30 jasında wlt, Otan jügin minsiz kötere biludiñ maqsatına bauli biluge kelgende bärimiz de asa qatañ türde jauaptı ekenimizdi wmıtpayıq.

Adam qwqığı kündey saltanat qwrmay – örkendeudiñ ayı tumaydı. Qazaq aldımen qwldıq psihologiyadan arılmayınşa, tübegeyli oyanısqa tüspeyinşe, wlt, wrpaq qamı üşin jappay qaulağan jankeşti küreske tüspeyinşe, Wlı Dala örkendeudiñ silkinisi men serpilisine tüspeytini anıq. YAğni HHİ ğasırda el, wlt, wrpaq qamı üşin täuelsiz eldiñ ozıq ülgili de önegeli otbasın bwrın-soñdı bolmağan därejede jedel türde qalıptastıra otırıp, özge wlt-wlıstan ozdıra bilu, bwl – eñ mañızdı memlekettik strategiyalıq mäsele.

Qorıta kelgende aytarımız, biz, qazaq balası, keşegi ötken ğasırlardağı wlı ata-babalarımızdıñ qol jetkizgen teñdesi joq jetistikterimen maqtanudı qoyıp, endigi jerde, HHİ ğasırda öz wl-qızdarımızdıñ şıqqan biik şıñdarımen ğana maqtana alatın, marqaya alatın, tipti älemdi tañqaldıratın wtqır ürdisti ornıqtıra otırıp, ozdıra tüsudi jedel türde qolğa aluımız äri qarız, äri parız ekenin esten şığarmayıq, ağayın!

Moldağali Matqan

Abai.kz

14 pikir