Óz basym merzimdi baspasózdi jas kezimnen ýzbey oqitynym ras. Áli kýnge deyin osy әdetimnen janylghan emespin. Qazirgi tanda baspasóz zaman talabyna beyimdelip, aqparat aidynynan óz ornyn tauyp otyr. Gazet tilshileri jan-jaqty sholular men tereng saraptamalar jasaugha basa mәn beredi, aghartushylyqpen ainalysady. Kәsiby әri óz isine adal jurnalister sapaly materialdar әzirlep, dәstýrli qúndylyqtardy saqtaugha eleuli ýles qosyp keledi. Men sýiikti Otanymyzdyng iygiligi ýshin barlyq salada tabysty enbek etip jýrgen myqty azamattar turaly mәlimetterdi kóbinese gazetterden alamyn. El ishine keng taralghan TikTok, Instagram nemese Telegram arnalary enbek adamdarynyng shynayy tynys-tirshiliginen alys ekenin óziniz de jaqsy biletin shygharsyz.

Qoghamymyz eleng eterlik janalyq oqyp, beynejazba kórumen shektelmey, mәn-maghynasy tereng aqparattyng da qadirin bilgeni dúrys dep sanaymyn. Kóptegen jastarymyzdyng da dәl solay oilaytynyna quanamyn. Sebebi, olar adamdy tyghyryqqa tireytin eles-qiyal әleminde ómir sýrudi emes, naghyz bilim-ghylym jolyna týsudi maqsat tútady. Oqu mәdeniyeti joghary elder әrdayym jahandyq damudyng alghy shebinde bola beretini sózsiz. Búghan esh kýmәnim joq.

– Súhbatymyzdyng bas jaghynda әdettegidey ótken jyldyng qorytyndysy turaly súraghym keledi. Byltyr óte kóp oqigha bolghany belgili. Degenmen, 2025 jyldyng basty nәtiyjesi qanday dep oilaysyz?

– Shynymen de, aituly oqighalar az bolghan joq. Kózdi ashyp-júmghansha bir jyl óte shyqty, búl súraghynyzgha taban astynda jauap bere qon qiyn. Mysaly, ekonomikamyz 6 payyzdan astam ósti. Ishki jalpy ónim 300 milliard dollar mejesine jetip, jan basyna shaqqanda 15 myng dollardan asty. Búl – elimizben qatar, býkil ónir ýshin rekordtyq kórsetkish. Jalpy, oidaghyday júmys isteldi deuge bolady. Biraq, men barlyq memlekettik qyzmetshilerge toqmeyilsip, masayrap otyrugha mýlde bolmaytynyn ýnemi aitamyn. Shyghys halyqtary «Tegis joldyng ózinde tosqauyl bar» deydi. Biz tynymsyz enbektenip, tek algha úmtyluymyz kerek. Onyng ýstine, týiini tarqatylmaghan týitkilder az emes.

Búl – eng aldymen, inflyasiya dengeyining joghary boluy. Sonyng saldarynan azamattarymyzdyng әl-auqatyn arttyrugha arnalghan enbekting bәri tekke ketip jatyr. Biyl Ýkimet pen әkimder memleketimizding әleumettik-ekonomikalyq túghyryn nyghaytu ýshin kóp júmys isteui kerek.

Dey túrghanmen, elimizding reformalardy jýzege asyrugha birjola bet búrghanyn ótken jyldyng basty qorytyndysy deuge bolady. Qazaqstan janghyru jolynda qaryshty qadam basyp, barynsha órkeniyetti el bola bastady. Qoghamda óskeleng úrpaqtyng jarqyn bolashaghy ýshin týbegeyli ózgeris jasau asa manyzdy ekeni turaly naqty týsinik qalyptasty.

AQSh preziydenti Tramptyng «aqylgha syiymdy oi» strategiyasynyng yqpalymen jahandanu ýderisi keyinge ysyryla   bastady. Biz de Qazaqstanda әdildik, zang men tәrtip, enbekqorlyq siyaqty memleketimizding bolashaghy ýshin airyqsha manyzdy qaghidattargha negizdelgen qogham qúryp jatyrmyz. Úzaq merzimge arnalghan nәtiyjege jetu ýshin búl júmys jana jylda eki ese tyng qarqynmen jalghasyn tabady.

– Byltyr jana Salyq kodeksi qyzu talqygha týsti. Júrttyng kókeyine kýdik-kýmәn úyalap, kóptegen saual tuyndady. Bir jaghynan, qajetti ekonomikalyq reformalardy jýrgizuge mýmkindik beretin, ekinshi jaghynan, azamattardyng túrmys jaghdayyn tómendetip jibermey, tarazy basyn teng ústaytyn tiyimdi jol bar ma?         

– Áriyne, salyq reformasy – ózekti mәsele jәne búghan qatysty pikirtalastardyng boluy әbden týsinikti. Degenmen, el ishinde dýrbeleng tughyzyp, júrtty dýrliktiruding eshqanday jóni joq. Múnday reforma kóptegen elde jýrgizilip jatyr. Mysaly, Reseyde qosymsha qún salyghy juyrda 22 payyzgha deyin kóterildi.

Bizding reformamyz – qatardaghy «fiskaldyq nauqan» emes, salyq jýiesin qayta qúru degen sóz. Aldymyzda túrghan basty mindet – ekonomikanyng túraqty ósimin qamtamasyz etu. Ýkimetke ashyq әri úghynyqty Salyq kodeksin әzirleu tapsyryldy. Ministrler kabiynetining búl tapsyrmany qanshalyqty tabysty oryndap shyqqanyn biyl kóretin bolamyz.

Búrynghy Ýkimet qosymsha qún salyghyn, tipti, 20 payyzgha deyin kóterudi úsyndy. Olar fiskaldyq sayasatta qatelik jiberilgenin eskere otyryp, múnday qadamnyng óte qajet ekenin moyyndady. Talqylau barysynda qazirgi Ýkimet te qosymsha qún salyghyn 20 payyzgha deyin kóterudi úsyndy. Alayda, men Ýkimetke onyng jogharghy shegin 4 satygha tómendetu turaly tapsyrma berdim.

Jana Salyq kodeksinde baqylau jasaugha emes, ózara seriktestik ornatugha basa mәn beriledi, yaghni, osy ýderiske qatysushylardyng bәri – memleket te, biznes te, azamattar da óz mindetin adal oryndaugha tiyis. Birin-biri ózara tolyqtyryp túratyn múnday jýiede salyq tóleu auyrtpalyq retinde qabyldanbaytyn bolady. Týptep kelgende, salyq tóleu degenimiz – zamanauy qoghamdyq kelisimshart degen sóz. Salyq tóleseniz – qyzmet kórsetiledi, infraqúrylym salynady, qauipsiz orta qalyptasady, tyng mýmkindikter payda bolady. Kerek deseniz, búl – әdildik bolu ýshin jýktemeni qayta bólu qúraly, әleumettik túrghydan әlsizderdi qoldau jәne ekonomikalyq túrghydan «belsendi ortany» odan әri damytu tәsili.

Býkil әlemde fiskaldyq sayasattyng tiyimdiligi ony jýrgizuding sapasymen, júrttyng salyq jónindegi sauatymen jәne qoghamnyng sana-sezimimen ólshenedi. Salyq tóleu mәdeniyeti dәl osylay qalyptasady. Salyq tóleu búryn mindet bolsa, endi otanshyldyqtyng ozyq ýlgisine ainalady. Múny sybaylas jemqorlyqqa qarsy qogham qúrudyng tóte joly deuge bolady. Sebebi, salyghyn adal tóleytin azamattar óz qarjysynyng alayaqtardyng qaltasynda ketkenin mýldem únatpasy anyq.

– Ekonomikalyq reformalar tauarlardyng baghasy men qyzmetterding tariyfine salmaq salady. Júrt búghan alandap otyr. Siz Ýkimetke osy mәseleni sheshuge arnalghan naqty sharalar josparyn әzirleudi tapsyrdynyz. Búl júmys reformanyng sapasy men qarqynyna әser etpey me? Azamattarymyz әl-auqatymyzdy jaqsartady dep kýtip jýrgen reformanyng nәtiyjesin joqqa shygharmay ma?   

– Álemdik tәjiriybege qarasaq, reformalar qolgha alynghan kezde júrtshylyq ony kóp jaghdayda týsinbey, qabyldamay jatady. Onday kezde barlyq jauapkershilikti arqalay alatyn kóshbasshynyng róli airyqsha. Men Memleket basshysy retinde osynday jauapkershilikti óz moynyma alamyn. Bolashaqta da búghan dayynmyn. Menimen birge júmys istep jatqan azamattar múny jaqsy biledi. Áriyne, búl kedergisi kóp, qiyn jol ekenin týsinemin. Tarihta reformatorlardan góri basqynshylar men populisterding aty kóbirek qalyp jatady. Biraq, Qazaqstan ýshin basqa jol joq. Biz bir jerde toqtap qalmay, algha qaray nyq qadam basu ýshin reformalardy qalayda jýzege asyruymyz kerek.

Azamattarymyzgha ziyany tiymeui ýshin qys mezgilinde tarifterdi ósiru әkimshilik tәsilder arqyly uaqytsha toqtatyldy. Sonymen birge, Ýkimetke budjet qarjysyn barynsha tiyimdi paydalanu mindeti jýkteldi. Ekonomikagha aqshany orynsyz qúya beruge bolmaydy, búl inflyasiyany kýsheytip jiberedi. Qatang budjettik tәrtip kerek. Qarjy resurstary memleketke qajetti jobalargha ghana júmsalugha tiyis. Byltyr qarasha aiynda Ýkimet, Últtyq bank, Qarjy naryghyn retteu jәne damytu agenttigi birlesip, ýsh jyldyq baghdarlama qabyldady. Qújat azamattardyng әl-auqatyn jaqsartu ýshin inflyasiyany tómendetuge arnalghan.

Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstannyng «ortasha tabystar qaqpanyna» týsip qalghanyn dúrys bayqap otyr. Ashyghyn aitayyn, búl – ekonomika turaly oqulyqtan alynghan jalpylama úghym emes, kýn sayyn kóptegen azamatymyzdyng basynan ótip jatqan ómir shyndyghy. Júrt tabys tauyp jatyr, tipti, jaqsy tabys tabatyndar da bar. Biraq, onyng bәrin inflyasiya jep qoyady nemese ipoteka tóleu, balalardy oqytu, ata-anagha kómektesu siyaqty kýndelikti tirlikke júmsalyp, joq bolyp ketedi. Auyryp qalu nemese júmystan aiyrylu sekildi kez kelgen kóldeneng kedergi túrmystaghy túraqtylyqty búzyp jiberui mýmkin.

Men kezinde baspana alu, balalardyng oqu aqysyn tóleu, emdelu ýshin zeynetaqy jinaghyn paydalanugha rúqsat beru  turaly sheshim qabyldadym. Kóbisi solay jasady, búl sheshimge rizashylyqtaryn da bildirip jatty. Biraq, әdettegidey, stomatologiya qyzmetin kórsetemiz degen jeleumen zeynetaqy qorynan 200 milliard tengeden astam qarjy jymqyrghan alayaqtar da tabyldy. Qúqyq qorghau organdary qazir búl mәselemen ainalysyp jatyr. Osy medisinalyq qyzmet týrine zeynetaqy jinaghyn paydalanugha tyiym salugha tura keldi. Biraq, basqa da qiytúrqy tәsilder payda boldy, tipti, plastikalyq otagha tólem jasaytyndar bar.

Al, biznes ókilderine keler bolsaq, olar júmys oryndaryn ashyp, salyqtaryn adal tóleydi. Alayda, nesie ósimining joghary boluy, ainalymdaghy qarajattyng azdyghy olardyng keng auqymda damuyna, jana naryqtargha shyghuyna, zamanauy tehnologiyalardy engizuine mýmkindik bermey túr.

Ekonomikanyng qúrylymy ózgerip jatyr. Degenmen, meninshe, ózgeris qarqyny bayau. Halyqaralyq qarjy instituttary men reyting agenttikterining baghalauynsha, elimizdi baquatty, tipti, bay memleket dep ataugha bolady. Búl sózding jany bar. Soghan qaramastan, ekonomikamyzda tensizdikter әli de saqtalyp otyr. Onyng bәrin shúghyl rettep, týzu jolgha saluymyz kerek. Biz búl jaghdaydy bilemiz, ony júrttan jasyratyn oiymyz joq. Múnday qiyndyqty kóptegen memleket basynan ótkerip jatyr. Biz «ósim auruy» mәselesin mindetti týrde sheshemiz. Naqty josparymyz bar.

– Qazaqstan byltyr energetikalyq jәne kommunaldyq sektorda reforma jasaugha kiristi. Búl – Tәuelsizdik jyldaryndaghy eng auqymdy reforma. Osy baghyttaghy júmystar әbden tozghan infraqúrylymdy janghyrtu mәselesin sheshe ala ma? 

– Shynymen de, Ýkimet energetikalyq jәne kommunaldyq nysandardy jappay janghyrtu júmystaryn qolgha aldy. Úzyndyghy jýzdegen shaqyrym bolatyn injenerlik jeliler men elektr quatyn taratatyn jeliler saluymyz kerek. Býgingi tanda osy auqymdy jobanyng esep-qisaby әzirlenip jatyr.

Qazirding ózinde qauipti «qyzyl» aimaqta túrghan jylu elektr stansiyalarynyng sany 19-dan 10-gha deyin azaydy. Qabyldanghan sharalardyng nәtiyjesi kórine bastady. Nysandardyng apattyq jaghdaygha tap bolu qaupi seyilip keledi.

Degenmen, әbden tozyp, әupirimmen әreng túrghan infraqúrylymdy qalpyna keltiru jetkiliksiz, júmys tәsilin ózgertu kerek. Sondyqtan, janghyrtu sharalary eng basty mindetti sheshuge tiyis, yaghni, salagha investisiya salu ýshin qolayly jaghday jasap, naghyz naryqtyq tetikter qalyptastyruy qajet.

Ýkimetting shúghyl sharalary mәselening týpki mәninen tuyndap otyr. Sebebi, energetika jәne túrghyn-ýy kommunaldyq sharuashylyghy kez kelgen memleketting ómir sýruine asa qajetti túghyr sanalady. Búl negiz shayqalsa, basqasy týgel kýireydi.

Tamyry terenge ketken ekonomikalyq mәselelerge ondaghan jyldar boyy nazar audarylghan joq. Qalalar men auyldardaghy infraqúrylym tozdy, energetika nysandary men kommunaldyq jeliler әbden eskirdi.

Qordalanghan týitkilder kýrmeui qiyn kýrdeli mәselege úlasty. Búl sala jyrtyq-tesigin jantalasa jamap-jasqap, budjet qarjysyn ýzdiksiz qúugha tura keletin «kommunaldyq ajdahagha» ainaldy. Búghan júrttyng eti ýirenip, azamattar sharasyz kýige týsti.

Soghan qaramastan, bizding ýkimetterimiz «avgiyding atqorasyn» tazalaugha asyqqan joq. Sebebi, múnday kýrdeli júmys eshkimge jaqsy ataq әkelmes edi. Eng damyghan otyz memleketting qataryna qosylu siyaqty «keremet» baghdarlamalar әzirlep, onyng «tabysty» oryndalghany turaly bayandau әldeqayda jenil bolatyn. Shyndyqty jasyryp, bir sәttik aldamshy jetistikterge úmtylu aqyrynda memleketimiz ýshin tym qymbatqa týsti.

Shynymdy aitayyn, jeke abyroyymdy oilasam, men de búl júmysty kelesi basshylyqqa ysyra salar edim. Biraq, halyqtyng kózi ýirengen taptauryn týsinikterge qayshy kelse de, men ýshin qaghaz jýzinde emes, is jýzinde naqty nәtiyjege qol jetkizu bәrinen de manyzdy.

Elektr quatynyng arzandyghy kimge tiyimdi boldy? Tabysy shamaly kóp balaly otbasylargha emes, iri kәsiporyndargha óte tiyimdi boldy.

Arzan janar-jagharmaydyng qyzyghyn kim kórdi? Ádette qoghamdyq kólikpen jýretin studentter men zeynetkerler emes, biylikke jaqyn jýretin, qazir júrt oligarhtar nemese oligopoliya dep ataytyn kәsipkerler kórdi.

Kommunaldyq qyzmetterding tariyfin tómen ústap túru kimge ynghayly boldy? Ár týbirtektegi somany uaqtyly tólep otyrghan adal azamattargha emes, «kommunaldyq bylyq-shylyqty» paydalanyp, qaltasyn qalyndatqan deldal-kәsipkerlerge qolayly boldy.

Postkenestik kenistiktegi eng tómen baghalar men tarifter Qazaqstangha tiyesili. Sonyng saldarynan, biz amalsyzdan arzan janar-jagharmaydy kórshi memleketterge astyrtyn tasymaldaytyn, sol arqyly olardyng ekonomikasyna demeu kórsetetin elge ainaldyq.

Sol sebepti, tarifting tómen boluy qarapayym tirlik keship jatqan adamdargha paydaly degen jalghan senimnen arylatyn uaqyt jetti. Is jýzinde búl – auqatty azamattargha jasyryn týrde beriletin subsidiya.

Áleumettik әdildikti qalpyna keltiru ýshin, eng aldymen, mәseleni sheshu joldaryn ózgertu qajet. Memleket kómekke shyn múqtaj adamdargha ghana tikeley, atauly ótemaqy tóleu arqyly qoldau kórsetuge mindetti. Sondyqtan, tarifterdi kóteru – aqylgha qonymdy, yaghny tiyimdi jәne әdil ekonomika qúru ýshin asa qajet qadam. Kim qansha tútynsa, sonsha tóleydi, qoldaugha shynymen zәru adamdargha ghana kómek beriledi. Tarifter әdiletti boluy kerek, yaghny «neghúrlym kóp tútynghan, soghúrlym kóp tóleydi» degen qaghidat berik ornyghugha tiyis. Men osynday naqty mindet qoyyp otyrmyn. Alghashqy ong nәtiyjeler bar. Tólem jýiesine saralanghan tәsil engizildi. Sudy jәne elektr quatyn barynsha ýnemdep paydalanatyn túrghyndar «tútynudyng әleumettik normasyna» sәikes tólemdi eng tómen tarifpen tóleytin boldy.

Búl qadam búrynghy jýieden bas tartyp, әleumettik iygilikterdi әdil bóletin jýie qúrugha mýmkindik beredi. Elding resurstaryn tandauly adamdar emes, barsha júrt birdey paydalanugha tiyis. Sonda ghana zamangha say infraqúrylym men tiyimdi energetika jýiesin qalyptastyra alamyz. Osylaysha, ekonomikanyng sapalyq túrghydan ósuine zor serpin beremiz.

– Siz Qazaqstan ýshin kólik jәne logistika salasynyng manyzy artyp kele jatqanyn jii aitasyz. Búl baghyttaghy júmysty negizgi basymdyq retinde belgilep berdiniz. Osy salany damytu ýshin qanday sharalar qabyldandy jәne alda qanday josparlar bar?

– Elimiz ýshin kólik-logistika salasynyng әleuetin arttyru – strategiyalyq manyzy bar mindet. Tenizge tikeley shyghatyn joly bolmasa da, Qazaqstan Euraziya qúrlyghynyng kindik túsynda, yaghny negizgi tranzittik kýre joldar toghysqan jerde ornalasqan. Búl – ýlken artyqshylyq, biz ony el iygiligine jarata biluge tiyispiz. Maqsat-mýddemizge sәikes Qazaqstandy Euraziyanyng kólik ailaghy (haby) retinde qalyptastyru – búl salada atqarylatyn júmystyng basty baghyty.

Osy orayda, jaqynda iske qosylghan «Dostyq – Moyynty» jana temirjol magistralining mәn-manyzyn atap ótkim keledi. Búl joba osy jol arqyly Qytay men Europa arasynda tasymaldanatyn jýk kólemin bes ese arttyrugha mýmkindik beredi. «Moyynty – Qyzyljar», «Baqty – Ayagóz», «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jelilerin janadan iske qosu josparymyzda túr. Jalpy, 2030 jylgha deyin 5 myng shaqyrym temirjoldy salyp, janghyrtu jәne 11 myng shaqyrym temirjoldy jóndeu kózdelip otyr.

Elorda men batys aimaqtardyng arasyndaghy qashyqtyqty 500-den astam shaqyrymgha qysqartatyn «Ortalyq – Batys» kýre joly qúrylysynyng strategiyalyq manyzy óte zor.

Biz el shekarasynan tys jerdi de qamtityn keng auqymdy kólik jýiesin qúra aldyq. Qazaqstan múhit joldarynan tysqary túrsa da, Sary teniz ben Qara tenizding arasynda jýk terminaldarynyng jelisin qalyptastyrdy. Elimizding aumaghy arqyly ótetin 12 halyqaralyq kólik dәlizi, atap aitqanda, 5 temir jol, 7 avtokólik dәlizi bar. Qytay men Europa arasynda qúrlyqpen jetkiziletin jýkting shamamen 85 payyzy osy joldarmen tasymaldanady.

Áriyne, múnyng bәri – tabysqa op-onay jete qoyamyz degen sóz emes. Búl saladaghy bәseke kýsheyip keledi. Sebebi kólik jәne logistika mәselesi geosayasattyng ajyramas bóligine ainaldy. Osy taqyryp joghary dengeydegi kelissózderding kýn tәrtibine birjola endi. Sondyqtan, Qazaqstan ýshin de onyng airyqsha manyzy bar.

Elimiz Qytaydyng «Bir beldeu – bir jol» atty megajobasyn, «Soltýstik – Ontýstik» dәlizin jәne Transkaspiy kólik baghytyn, yaghni, «Orta dәlizdi» damytugha belsene atsalysyp keledi. «Resey – Qazaqstan – Týrikmenstan – Iran» baghytymen teniz ailaqtaryna shyghyp, jýk tasymaldaudyng bolashaghy zor dep sanaymyz. «Orta dәlizdin» júmysyna Qytaydyng qosyluyn qúptaymyz.

Jalpy, búl salanyng әleueti óte joghary. Múnda tek infraqúrylym turaly sóz bolyp otyrghan joq. Ekonomikanyng barlyq derlik sektory osy irgeli salagha kelip toghysady. Sondyqtan, Ýkimetting aldyna zamanauy injenerlik jәne servistik infraqúrylymy bar kólik-logistika toraptaryn salu, teniz porttaryn, әuejaylar men temirjol vokzaldaryn janghyrtyp jóndeu, sonday-aq tiyimdi sifrlyq ekojýie qalyptastyru mindeti qoyyldy.

– Memleket keyingi jyldary auyl sharuashylyghyn damytugha basa mәn berip otyr. Búl sharuamen ýkimetterding bәri ainalysty. Biraq, osy asa manyzdy saladaghy týitkilder aqyry sheshimin tapqan joq. Ár ministr óz baghdarlamasyn jýzege asyrmaq boldy. Sonyng saldarynan qyruar aqsha qúmgha sinip joq boldy. Endi biz elimizding búl saladaghy әleuetin oidaghyday paydalana alamyz ba?

– Memleketterding kóbi auyl sharuashylyghyna budjetten qyruar qarjy bóledi. Solardyng qatarynda Qazaqstan da bar. Sharualargha 2024 jyly 580 milliard tenge, byltyr 1 trillion tenge jenildetilgen nesie berildi. Búl – óte qomaqty qarjy. Songhy on jylda sharualargha kórsetilgen qoldaudyng kólemi 10 ese artty, biraq onyng tiyimdiligi kýmәn tudyrady. 2015-2024 jyldary auyl sharuashylyghyndaghy jalpy ónim kólemi 2,5 eseden astam ósti. Búl kórsetkishti odan da kóbeytuge bolar edi.

Esesine, egin sharuashylyghyndaghy nәtiyjeler óte jaqsy boldy. Astyq pen ún eksporty rekordtyq dengeyge jetti, ónim jetkiziletin elderding geografiyasy keneye týsti. Búl – eginning shyghymdylyghy men auyl sharuashylyghy óndirisining tiyimdiligin arttyrugha arnalghan sharalardyng naqty nәtiyjesi.

Endi basqa baghyttardaghy júmysty kýsheytu qajet. Eng aldymen, mal sharuashylyghyn damytu kerek. 2035 jylgha qaray әlemde mal etin tútynu kólemi 233 million tonnagha deyin ósedi. Soghan sәikes, onyng importy 27 million tonnagha deyin artady. Qazaqstannyn, syrtqa, әsirese, Aziya elderine et shygharatyn iri eksporttaushygha ainalatyn mýmkindigi bar. Sondyqtan, byltyr qarashada ótken Auyl sharuashylyghy enbekkerlerining ekinshi forumy dәl osy mal sharuashylyghy salasyna arnaldy.

Biylik auyl sharuashylyghyn sapalyq túrghydan damytu ýshin kóp júmys istep jatyr. Biraq, qomaqty investisiya qúi qalaghan nәtiyjege jetkize bermeydi. Onyng tiyimdi júmsaluyna basa nazar audaru kerek. Men búl turaly juyrda Tarazgha barghan saparymda aittym.

Irgeles elderding birde-bireuinde auyl sharuashylyghyna memleket tarapynan múnday auqymdy kómek kórsetilmeydi. Ol jaqtaghy sharualar Qazaqstandaghy әriptesterine jaqsy jaghday jasalghanyna tanghalyp, olardy «agrarlyq oligarhtar» dep atay bastady. Degenmen, elimizdegi shaghyn sharuashylyqtar jetkilikti kólemde subsidiya ala almay otyr. Ýkimetke osy mәselege airyqsha nazar audaru turaly tapsyrma berildi.

Álbette, subsidiyalar kerek. Ásirese, qazirgi kezende óte qajet. Biraq, múnyng keri әseri de bar. Sebebi, masyldyq pighyl tughyzyp, auyl sharuashylyghyna qauip tóndirui mýmkin. Sondyqtan, qazir Ýkimet kooperativterge, yaghny sharualar birlestigin qúrugha qayta oralu mәselesin qarastyryp jatyr. Kooperativter enbek ónimdiligin jәne auyl sharuashylyghy óndirisining tiyimdiligin arttyra alady. Sonday-aq, dayyn ónimdi satatyn naryqtargha jaqyn bolugha, tútynushylarmen úzaq merzimge arnalghan qatym-qatynas ornatugha jol ashady.

Damyghan elderdegi kooperasiya jaqsy qyrynan kórindi. Tipti, iri korporasiya dengeyine jetken birlestikter bar. Qazaqstannyng barlyq auylynda tabysty kooperasiya qúrugha negiz bolatyn alghysharttar jetkilikti. Sharualar jazda malyn baghyp, sýt, et, teri, jýn jinap, ony óndeu ýshin kýsh biriktire alady. Solay etuge tiyis te. Kýnkóristen ósip-órkendeuge bastaytyn jol – osy. Kooperasiyany birlik pen jasampazdyq iydeologiyasy dep te qarastyrghan dúrys.

Biraq, kooperasiya ózinen ózi payda bola salmaydy. El ishinde egjey-tegjeyli týsindiru jәne úiymdastyru júmystaryn qolgha alu qajet. Alayda, birlestik qúru isin nauqangha ainaldyryp, júrtqa qysym kórsetuge, olardy mәjbýrleuge jol berilmeydi.

– Jii talqylanatyn taqyryptyng biri – turizm. Byltyr әlemdik dengeydegi keybir aqparat qúraldary Qazaqstandy sayahat jasaugha eng layyq elderding qataryna qosty. Degenmen, elimizdegi kurorttar men tanymal turistik oryndardyng jappay qonaq kýtuge dayyndyghyna kýmәn joq emes.

– Múnday kýmәnning tuyndauy zandy. Men Ýkimetke eskertu jasaghannan keyin turizmdi damytu júmystary jandana týsti. Alayda, aldymyzda úzaq ta kýrdeli jol túr. Búl – ekonomika, mәdeniyet, qauipsizdik jәne biznes – barlyghy bir jerge toghysatyn kýrdeli sala. Múnda óz júmysyna jan-tәnimen berilgen kәsiby mamandar, eng bastysy, naghyz otanshyl azamattar júmys isteui kerek. Turizm salasynda jalqaulyq pen nemqúraylylyqqa, ashkózdik pen dórekilikke jol joq.

Byltyr Qazaqstangha milliondaghan shetel azamaty keldi. Ishki turizm qarqyndy damy bastady. Múnyng bәri – óte jaqsy ýrdis.

Álem elderi turisterdi tartu ýshin jeke investorlargha qolayly jaghday jasap otyr. Bizding elde kórikti jerler óte kóp. Qazir ekoturizmge degen súranys joghary. Osy túrghydan alghanda, Qazaqstangha teng keletin el joq sekildi kórinedi. Alayda, belgili bir sebepterge baylanysty, sonyng ishinde jauapty túlghalardyng biliksizdigi men nemqúraylyghynyng kesirinen turizmning bolashaghy zor osy bir salasy әli kýnge deyin kenje qalyp otyr. Ázirge tanystyru, yaghny prezentasiya júmystarynan әri asa almay jatyrmyz.

Turizmning damuyna túmsa tabighatty qorghau degen jeleumen kez kelgen jobagha qarsy nauqan úiymdastyratyn keybir «eko-belsendiler» ziyan keltirip otyr. Kópshiligining tabighatta
sharuasy da joq. Olar ózining tanymaldyghyn arttyru ýshin qoghamdy dýrliktirudi, qazirgi tilmen aitqanda, «hayp» jasaudy ghana kózdeydi. Turizm biznesinde әbden әkki bolghan, bәsekelesterding shyqqanyn qalamaytyn kәsipkerler keyde olardyng qoltyghyna su býrkip otyrady.

Tau shanghysy turizmine qatysty jaghday da osyghan úqsas. «Shymbúlaq» Almaty qalasynyng ortalyghynan nebәri jarty saghattyq jerdegi erekshe tabighattyng ortasynda túr. Álemde oghan teng keletin demalys orny kemde-kem. Alayda, kópten beri eshtene jasalmaghan kurorttyng syny da, syry da ketip, tozyp barady. Tabighattyng tamasha tartuy sanalatyn osy kórikti mekendi damytu ýshin tyng tәsilder qajet. Qazir elimizdegi tәjiriybeli developerlik kompaniya iske kiristi. Biraq, Ýkimet pen әkimdikting qoldauyna qaramastan, júmys barysy dayyndyq jәne tanystyru sharalarynan asa qoyghan joq. Al, kórshi elderde tau shanghysy infraqúrylymy qarqyndy salynyp jatyr.

Almaty tau klasterining әleueti óte zor. Búl salada auqatty adamdargha da, ortasha tabysy bar azamattargha da birdey qyzmet kórsetiluge tiyis. Sondyqtan, ondaghy turistik infraqúrylymdy әrtaraptandyru mәselesine nazar audaru qajet.

Turizm salasyndaghy kadr tapshylyghy – óte ózekti mәsele. Sondyqtan, Týrkistanda Halyqaralyq turizm jәne meymandostyq uniyversiyteti ashyldy. 2024 jyly oqu ordasynyng alghashqy týlekteri diplomdaryn alyp, enbek naryghyna qosyldy. Alayda, búl – jetkiliksiz. Kadr mәselesin sheshu ýshin qosymsha sharalar qabyldanady.

Degenmen, salymyz sugha ketip, ensemizdi týsirip otyrugha da bolmaydy. Álemdik dengeydegi tabloidtar sayahatshylargha Qazaqstanda demaludy úsynyp jatsa, eki ese qarqynmen júmys isteuimiz kerek. «CNN Travel» 2025 jyly Almatyny Ortalyq Aziyadaghy «sәni men saltanaty jarasqan jana astana» dep atady. Almaty әkimine shahardy kýndiz-týni qonaghy ýzilmeytin Niu-York, Mәskeu, Parij siyaqty «eshqashan kóz ilmeytin qalagha» ainaldyru tapsyryldy. Qalada infraqúrylymdy jaqsartu, abattandyru, jaryqtandyru baghytynda әli de kóp júmys istelui kerek.

– Jasandy intellektining damuy turaly súraghym keledi. Siz halyqqa Joldauynyzda Qazaqstandy ýsh jyldyng ishinde sifrlyq elge ainaldyru qajet degen naqty mindet jýktediniz. Al, jana jylgha arnalghan qúttyqtau sózinizde 2026 jyldy Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly dep jariyaladynyz. Kózdegen maqsatqa jetu ýshin ne isteledi? Bastamanyzdyng shyn mәninde tabysty bolaryna senesiz be?

– Qazaqstan sifrlyq derjavagha ainaluy kerek. Búl – qazirgi jana tehnologiya dәuirinde órkeniyetti el bolyp qaludyng birden-bir joly. Halqymyzdyng oi-sanasy múnday innovasiyalargha dayyn ekenine senimdimin. Onyng ýstine, Qazaqstanda azamattarymyzdyng ómir saltyn edәuir ózgertken tanymal finteh kompaniyalar tabysty júmys istep jatyr.

Tehnologiya salasyndaghy naghyz әlemdik alpauyttar – AQSh pen Qytay arasyndaghy bәseke qyza týsti. Amerika basshysy AQSh-tyng ýstemdigin nyghaytu ýshin arnayy baghdarlama jýzege asyryla bastaghanyn mәlimdedi. Qytaydyng da sheginetin oiy joq, olar múny últtyng abyroy-bedeline qatysty mәsele dep sanaydy. Qazirding ózinde Qytayda jasandy intellekt mәselesimen ainalysatyn bes myngha juyq kompaniya júmys istep jatyr. Basqa damyghan memleketter de qamsyz otyrghan joq.

Qazaqstan da ekonomika men qoghamdyq ómirge jasandy intellektini engizuge basymdyq berip jatyr. Elimizding búl júmysqa qatysty bastapqy mýmkindikteri jaman emes. Memleket kórsetetin qyzmetterdi, qarjy tehnologiyalaryn, ekonomikanyng birqatar sektoryn sifrlandyru isinde naqty jetistikterimiz bar. IT-startaptardy qoldaytyn tolyqqandy ekojýie tiyimdi júmys istep túr. Eki myng kompaniyanyng basyn qosqan Astana Hub innovasiyalyq klasteri de bar. 2025 jyly IT-qyzmetterding jalpy eksporty bir milliard dollargha juyqtady. Sifrlyq aktivterge arnalghan CryptoCity pilottyq aimaghy qúrylyp jatyr. Jedel damityn Alatau city qalasynyng qúrylysy bastaldy. Memlekettik derekterdi jinau jәne taldau júmysynyng qarqyny kýsheyip keledi. Kәsiby mamandar múnday derekterdi aldaghy dәuirding jana altyny dep sanaydy.

Byltyr mamyr aiynda Jasandy intellektini damytu jónindegi kenes júmysyn bastady. Oghan shetelding jәne elimizding bedeldi sarapshylary shaqyryldy. Qarashada «Jasandy intellekt turaly» zangha qol qoyyldy, jana zang jaqynda kýshine enedi. Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu ministrligi qúryldy. Alem.Cloud jәne Al-Farabium dep atalatyn eki superkompiuter iske qosyldy, Astana әkimdigi Birikken Arab Ámirlikterining tanymal kompaniyasymen birlesip, derbes platforma qúrdy.

Kәsiby kadrlardy dayarlau ýshin mektepter men uniyversiytetterde tiyisti bilim beru baghdarlamalary jýzege asyrylyp jatyr. Mәselen, 650 mynnan astam student AI-Sana baghdarlamasy ayasynda bilim aldy. Kóp úzamay Jasandy intellekt mamandandyrylghan zertteu uniyversiyteti ashylady.

Jasandy intellekt payda bolghannan beri bolashaqtyng kemesine minip ýlgeretin elder men eski zamanda qalyp qoyatyn elderding arasy alshaqtay bastady. Sondyqtan, men sifrlyq tehnologiyalar men jasandy intellektini Qazaqstannyng damu jolyndaghy basym baghyt dep jariyaladym. Biyl óte kóp sharua atqarylady. Osy airyqsha manyzdy júmystyng tabysty bolaryna senemin.

– Sizding strategiyalyq josparlarynyzdaghy yadrolyq energetikanyng orny qanday? 

– Senimdi energiya kózi bolmasa, Qazaqstan ekonomikanyng jana tehnologiyalyq ýlgisine kóshe almaytynyn týsinuimiz kerek. Superkompiuterlerge, data-ortalyqtar men avtomattandyrylghan óndiris keshenderine óte kóp energiya qajet. Búl – jana jahandyq tehnologiyalyq qúrylystyng basty talaby.

Quat kózderin salu ýshin bilikti mamandar kerek. Kapital qory shamamen 4,5 trillion dollar bolatyn әlemdegi eng iri kompaniya – NVIDIA-nyng basshysy jaqynda «kók jaghalylar», yaghny tehnikalyq mamandyq iyeleri mulitimillionerler qataryna qosylady dep boljam jasady.

Birneshe atom stansiyasyn salu – birinshiden, tarihy olqylyqtyng ornyn toltyru degen sóz. Sebebi, uran óndirisi boyynsha әlemde kósh bastap túrghan elding birde-bir atom elektr stansiyasyn salmauy mýldem aqylgha qonbaydy. Ekinshiden, búl qadam Qazaqstannyng abyroy-bedelin nyghayta týsedi. Biz atom stansiyalaryn salu arqyly tehnikalyq intelliygensiyanyng jana buynyn qalyptastyramyz. Tiyisinshe, memlekettik sayasattyng týpki mәnin ózgertemiz. Osyny qaperden shygharmaghan jón.

Taghy bir óte manyzdy taqyryp – jer qoynauynda siyrek kezdesetin metaldar. Bolashaqta onday materialdargha degen súranys arta beredi, aldaghy bes jyldyng ózinde búl súranys eki ese ósedi. Osy rette, Qazaqstan ýshin taghy bir mýmkindik ashylady. Elimiz jer qoynauynda siyrek kezdesetin miyneraldar qory boyynsha әlemdik kóshbasshylar qataryna qosyluy әbden mýmkin. Qazaqstan strategiyalyq manyzy bar osy saladaghy óz rólin kýsheytu ýshin AQSh, Qytay, Resey, Ontýstik Koreya, Japoniya elderimen jәne Europa Odaghynyng birqatar memleketimen yntymaqtastyghyn damyta bastady.

– Taghy bir taqyrypqa oiyssaq. Júrtty búrynnan tolghandyryp jýrgen mәseleler bar. Mysaly, keybir iri biznes ókilderining ómiri sәn-saltanatqa toly. Olar qaltaly azamattardyng da, qarapayym adamdardyng da qamyn oilap ómir sýrudi qashan ýirenedi?

– Biznes – kez kelgen eldegi ekonomikanyng negizgi tiregi. Biz úzaq joldy jýrip óttik. Osy jolda júrt jeke menshik institutyna eshkim qol súqpaugha tiyis ekenin týsine bastady.

Men memlekettik biylik jýiesinde joghary lauazymdy qyzmetterdi atqara jýrip, sózben de, ispen de últtyq burjuaziyanyng zandy mýddesin qorghaugha tyrystym. Sebebi, ekonomikany órkendetu jәne memleketting qoghamdyq negizderin nyghaytu isinde kәsipkerler eleuli ról atqaratynyn jaqsy týsinemin.

Tarihy sebepter men últ bolmysyndaghy erekshelikterge baylanysty iri biznesmenderimiz qarapayymdylyq, ústamdylyq siyaqty qasiyetterge mәn bere qoymaytyny ras.

Men Shveysariyada júmys istep jýrgende asa iri әri belgili kәsipkerlermen kezdesuler ótkizdim. Sol kezde olardyng óz qarajatyn óte ýnemdep júmsaytynyn jәne elden daralanyp kózge týskisi kelmeytinin kórip, tanghaldym. Milliardtaghan qarjysy bar adamdar qonaqýiding qarapayym bir bólmesinde túrugha namystanbaydy. Jeke úshaqpen úshpaq týgili, birinshi sanattaghy oryndargha da otyrmaydy. Biraq, búl – olardyng boyynda ghasyrlar boyy qalyptasqan daghdy.

Al, bizding kәsipkerlerimiz ýshin qalypty kórinetin ómir salty keyde qoghamnyng narazylyghyn tudyryp jatady. Múnday jaghday kóptegen elde bar. Sol ýshin de qayyrymdylyq qyzmeti júmys isteydi. Búl – qogham men biznes arasyndaghy ózara kelisim ispettes.

– Siz Respublika kýni qarsanynda ótken azamattardy memlekettik nagradalarmen marapattau rәsiminen keyin kәsipkerlermen jeke kezdesip, olargha narazylyghynyzdy ashyq aittynyz dep estidik. Qúpiya bolmasa, әngime ne turaly boldy?

– Jana ghana sóz bolghan qayyrymdylyq turaly, otanshyldyqty jasampaz ispen kórsetu jóninde sóilestik. Bizge halyq aldyndaghy jauapkershiligin jaqsy biletin әri sony tereng týsinetin últtyq burjuaziya kerek.

Sebebi, halyq bolmasa, olar eshqashan tabysqa jete almas edi. Men qoghamnyng iygiligine qyzmet etu biylik jýktegen mindet emes, mәrtebeli paryz ekenin taghy da olardyng esine saldym. Osy orayda, shetelde tabysqa jetse de, tughan jerin úmytpay, halqyna kómektesip jýrgen iri kәsipkerlerdi jaqsy ýlgi retinde atap óttim. Onday azamattar auqymdy jobalardy jýzege asyryp jýr. Qalalarda infraqúrylym salyp, jóndep, múrajaylardyn, emhanalar men mektepterding qúrylysyn qarjylandyryp jatyr.

Qazaqstanda kóp nәrse ózgerdi. Qoghamdyq sana janghyra týsti, memlekettik basqaru jýiesi janardy, sayasy qayratkerler auysty. Iri kәsipkerler ghana jýrisinen janylmay, bәz-bayaghy qalpynda kele jatyr. Biraq, búl, bir jaghynan, biylikting bizneske kózqarasy dúrys ekenin kórsetedi.

Kәsipkerlerding bәri birdey memleketting qoldauyn dúrys týsine bermeydi, әrdayym solay bolugha tiyis dep qabyldaydy.

Olar auqymdy jobalardy bastap alyp, qit etse Ýkimetten kómek súraydy. Men olargha «biznespen ainalysyp jatqan sizder me, әlde Ýkimet pe?» dep súraq qoydym.

Qiytúrqy sayasy oiyndarmen әuestenip ketken keybir kәsipkerlerdi synaugha tura keldi. Biznesmender el ekonomikasyn órkendetu ýshin júmys isteui kerek. Tipti, kәsipting jiligin shaghyp, mayyn ishken Ilon Maskting ózi sayasatqa belsendi aralaspau turaly sheshim qabyldady.

Otandyq biznes ókilderi tarihymyzda búryn-sondy bolmaghan alapat tasqyn kezinde eldik isten shet qalghan joq, apat saldaryn jongha qarjylay kómek kórsetti. Búl – quanarlyq jaghday.

Men qayyrymdylyqpen ainalysyp jýrgen azamattardy qoldau ýshin arnayy «Meyirim» ordenin engizdim. Elge janashyrlyq kórsetip, әleumettik jauapkershilik tanytqan kәsipkerler biyldan bastap osy joghary nagradagha ie bolady. Osylaysha, olardyng qogham aldyndaghy abyroy-bedeli men mәrtebesi aiqyndalady.

– Taghy bir ózekti taqyryp. Qantar oqighasyna qatysqan birqatar azamatqa baylanysty sot prosesi turaly aqparat BAQ betterinde byltyr ara-túra jariyalanyp túrdy. Tergeu amaldary әli jýrip jatyr ma?

– Búl taqyrypqa qatysty negizgi mәn-jaydyng bәri әldeqashan belgili boldy. Sol oqighalar boyynsha tergeu jýrgizu kezinde qúqyq qorghau organdary azamattyq qogham ókilderimen tyghyz baylanysta júmys istedi. Birqatar qoghamdyq komissiya qúrylyp, oghan belgili zangerler jetekshilik etti. Múnday qadam júmystyng beytarap ústanymmen jýrgiziluine, sol arqyly barlyq oqighanyng aq-qarasyn anyqtaugha mýmkindik berdi. Osy orayda, azamattyq jauapkershilik tanytyp, kәsiby biliktiligin kórsetkeni ýshin olargha rizashylyghymdy bildirgim keledi.

2022 jyldyng nauryz aiynda Parlamentte arnayy qoghamdyq tyndau ótip, búl oqighagha jәne elimizding konstitusiyalyq qúrylymyn búzbaq bolghan qylmyskerlerding әreketine egjey-tegjeyli bagha berildi.

IYә, keybir sot prosesteri, sonday-aq, qantarda úrlanghan kóptegen qarudy izdestiru júmystary әli jalghasyp jatyr. Sol kýnderi qylmyskerler ýsh mynnan astam qaru-jaraqty iyemdenip ketken edi. Biraq kýshtik qúrylymdardyng arqasynda qaru-jaraq jasyrylghan qoymalardyng kóbi tabyldy.

Qantar oqighasyn talqylaytyndar kóbinese sol kezdegi daghdarystyng týpki mәnin týsinuge esh paydasy joq dýniyelerdi qazbalap ketedi. Sol ýshin olardy kinәlaugha da bolmas. Degenmen, aqiqat jolynda eshqashan qyzbalyqqa salynbau kerek. Almatydaghy alasapyran turaly jii aitylyp jatady, múny týsinuge de bolady. Biraq, zúlymnyng siqyrly tayaqshasymen jasalghanday adam sengisiz jaghdaylar bolghanyn da esten shygharmau kerek. Naqtyraq aitqanda, býlikti úiymdastyrushylardyng әmirimen bir mezette on eki qalada jappay tәrtipsizdik beleng aldy. Onyng arty qaskóilerding kóptegen oblys әkimdikteri men qúqyq qorghau organdarynyng ghimarattaryn basyp aluyna әkep soqtyrdy.

«Tónkeris» jasaugha әbden mashyqtanghan mamandardyng jetekshiligimen tәrtipsizdikti úiymdastyrushylar Ýkimetting janar-jagharmay baghasyn ósiru turaly sheshimin jeleu etip, adamdardy jappay sheruge shyghugha iytermeledi. Sosyn azamattardyn, memlekettik qyzmetshilerdin, bir tanghalarlyghy, kýshtik qúrylym qyzmetkerlerining edәuir bóligining arasynda dýrbeleng tughyzdy. Olar qaru-jaraq pen qúpiya qújattardy qarausyz qaldyryp, júmys oryndaryn tastap, kete bastady. Últtyq qauipsizdik komiytetining jәne Ishki ister ministrligining keybir basshylary syn saghatta Otan aldyndaghy adaldyghyn saqtap qala almady, kәsiby dengeyi de tómen ekenin kórsetti.

Osynday jaghday, әsirese, býlikshilerding basty nysanasy bolghan Almatyda anyq bayqaldy. Áskery qyzmetshiler men qala túrghyndary qatty qorlyqqa úshyrady. Ákimshilik ghimarattar, sauda ortalyqtary, dýkender men bankter qirap, órtke oranyp, tonalyp jatty. Múnday jýgensizdikke qarsy tótenshe sharalar qabyldau qajet boldy. Qazir, arada biraz uaqyt ótken son, pighyly aram әri sana-sezimi tayaz keybir adamdar memleketimizding eldi qúrdymgha jibere jazdaghan súmdyq berekesizdikten aman qalghany jayly әngimeni әdeyi ainalyp ótip, qasaqana oiyna kelgendi aityp jýr.

– Qantar oqighasynan keyin siz oligopoliyagha qarsy kýresti qolgha alyp, zansyz iyemdengen aktivterdi memleketke qaytaru jóninde bastama kóterdiniz. Sol ýshin Bas prokuraturanyng janynan arnayy komiytet qúryldy. Biraq, byltyrghy Joldauynyzda búl qúrylymnyng atauyn Investorlardyng qúqyghyn qorghau jónindegi komiytet dep ózgertu turaly tapsyrma berdiniz. Júrt búl sheshimdi jete týsininkiremey otyr. Múnday qadam zansyz aktivterdi elge qaytaru taqyryby osymen jabyldy degendi bildire me?

– Áriyne, joq. Bas prokuraturanyng mәlimetterine toqtalyp óteyin. Zansyz aktivterdi elge qaytaru jónindegi komiytet ýlken júmys atqaryp, oligopoliya ókilderinen 1,3 trillion tengeden astam qarjy óndirip aldy. Sonyng 1 trillion tengeden astamy memleket qazynasyna týsti. Arnayy memlekettik qordaghy qarajat esebinen elimizde jalpy qúny 482 milliard tenge bolatyn 434 әleumettik jәne kommunaldyq nysan salynyp jatyr. Onyng qatarynda 227 sumen qamtamasyz etu, 183 densaulyq saqtau, 11 bilim beru, 5 sport, 8 infraqúrylym nysanynyng qúrylysy bar. Sonday-aq, Pavlodar, Arqalyq, Balqash qalalaryndaghy әuejaylar janghyrtylyp jatyr.

Júmys jalghasa beredi. Aktivterdi saraptap, onyng zandylyghyn anyqtau qúzyrly organdardyng kýndelikti qyzmetining bir baghytyna ainaldy. Eng bastysy, barlyq júmys ashyq әri әdil bolugha tiyis. Endi búl sharuany bir ortalyqtan ýilestirip jýrgizuding qajeti joq. Júmys bir qalypqa týsti. Sondyqtan, algha qadam basyp, investorlardyng qúqyghyn qorghaugha basa mәn beretin kez keldi.

Aktivteri kýmәn tudyryp, kýdikke ilingen adamdardyng kóbi qarjysyn elge investisiya retinde salugha niyet bildirdi. Olarmen jalpy somasy bes trillion tengeden asatyn kelisimder jasaldy. Búl qarajattyng esebinen investisiyalyq jәne әleumettik jobalardy jýzege asyrudy josparlap otyrmyz. Onyng ishinde turistik, kólik-logistikalyq ortalyqtar, tau-ken, metallurgiya, energetika sektorlaryna qatysty jobalar bar. Álbette, bilim beru, densaulyq saqtau, mәdeniyet, sport salalaryna, sonday-aq, múqtaj jandardy onaltu jәne әleumettik ortagha beyimdeu baghdarlamalaryn qarjylandyrugha airyqsha nazar audarylady.

Bas prokuratura men Ýkimetting aldynda barlyq josparlardy jәne uaghdalastyqtardy oryndau mindeti túr. Búl – asa manyzdy júmys.

Zansyz aktivterdi elge qaytaru arqyly әleumettik әdildikti qalpyna keltiru – koniuktura ne bolmasa júrtqa jaghu ýshin jasalghan sayasy nauqan emes, búl – memleketting myzghymas ústanymy. Ángime induligensiya nemese ymyralasyp, astyrtyn kelisim jasau turaly bolyp otyrghan joq, olay boluy mýldem mýmkin emes.

Qazaqstan әlem qauymdastyghyna halyqaralyq qúqyqty qatang saqtaytyn el ekenin kórsetip keledi. Biraq, keybir «kәsipkerler» qoghamdyq pikirdi óz mýddesine qaray búrmalaugha tyrysady, shetelde jatyp alyp, ózderin sayasy rejimning qúrbany etip kórsetedi, «investor» retindegi qúqyghy taptalyp jatqanyn aitady. Biz zang ayasynda adal dialog jýrgizuge dayynbyz. Óitkeni, ústanymdarymyzdyng dúrys ekenine senimdimiz. Qazaqstan aldaghy uaqytta da zandary investorlargha qolayly memleket retindegi mәrtebesin nyghayta beredi.

– Keybir oqyrmandar әleumettik jelide sybaylas jemqorlyqpen kýres memlekettik sayasattyng basym baghyty boludan qaldy degen synayda pikir aityp jýr. Sybaylas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigining derbes mәrtebesi joyylghanyn osynyng bir dәleli retinde keltiredi. Búl reformanyng mәni nede?

– Múnday pikirlerden habarym bar. Onyng bәrin dúrys týsinbeushilik nemese keybir «aram oily» adamdardyng bos әngimesi dep sanaymyn. Sybaylas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi derbes memlekettik organ retinde ózine jýktelgen mindetti tabysty oryndady. Oghan kinә arta almaymyz. Últtyq qauipsizdik komiyteti de jemqorlyqpen kýresedi. Eki mekemening bir mindetti qabattasa atqaruy memlekettik manyzy bar júmysqa kesirin tiygize bastady.

Sybaylas jemqorlyqpen barlyq dengeyde kýresu memlekettik sayasattyng basym baghyty bolyp qala beredi. Búghan qatysty eshqanday kýmәn tumaugha tiyis.

Qabyldanghan sheshim qatardaghy jemqorlardy ghana emes, qylmystyq әreketting iydeologtary men úiymdastyrushylaryn da jauapqa tartugha mýmkindik beredi. Sonymen qatar, qylmystyng aldyn alu ýshin týsindiru jәne aghartu júmystaryna әdettegidey airyqsha nazar audarylady. Qazir búl – memlekettik qyzmet isteri agenttigining qúzyryndaghy mindet. Jalpy, jemqorlyqtan aulaq bolu qajettigin balalardyng qúlaghyna jastayynan qúya bergen jón. Búl jerde mektepter, qoghamdyq úiymdar, belsendi azamattar, әsirese, ata-analar sheshushi ról atqarugha tiyis. Sol kezde elimizde jeng úshynan jalghasqan jemqorlyqqa mýldem tózbeu mәdeniyeti qalyptasady.

Últtyq qauipsizdik komiyteti sanmen әuestenbey, sapagha mәn berip, jemqorlyqqa qarsy naqty júmys jýrgizedi. Sonda memlekettik qyzmetshiler qúqyq qorghau qyzmetkerlerine jaltaqtamay, batyl sheshim qabyldaytyn bolady.

– Siz Joldauynyzda әleumettik jenildikter tym kóbeyip, masyldyq pen alayaqtyqqa jol berilgenin qatang syngha aldynyz. Júrt immigrasiyagha qatysty kózqarasynyzdy da bilgisi keledi...

– Qazaqstan – әleumettik memleket. Densaulyq saqtau, әleumettik qamsyzdandyru, ghylym jәne mәdeniyet salasyna qatysty barlyq mindetteme tolyq oryndalady. «Syrt kóz – synshy» degen sóz bar. Sheteldikter, әsirese, kórshi memleketterding túrghyndary bizding eldegi әleumettik qyzmetting sonshalyqty damyghanyna qyzygha da, qyzghana da qaraydy. Sonyng ishinde kepildik berilgen tegin medisinalyq kómek jәne azamattargha arnalghan kóptegen jenildik bar. Tipti, Qazaqstandy «kommunizm ornaghan» el dep atay bastady.

Mysal retinde, jekemenshik mektepterding iyeleri de auqymdy memlekettik subsidiya alatyn orta bilim jýiesin aitugha bolady. Barlyq aimaqqa jekemenshik mektepterdin, balabaqshalardyn, oqu ortalyqtary men ýiirmelerding júmysyn qamtamasyz etu ýshin «jan basyna sәikes qarjylandyru» qaghidaty boyynsha qomaqty qarajat bólu mindeti jýktelgen. Búghan qosa, auqatty kәsipkerlerding menshigindegi jәne
ata-analary balalardyng oqu aqysyna kóp aqsha tólep otyrghan elitalyq mektepterge de budjetten qarjy bólinedi.

Búl salany memleketten qarjylandyru jýiesining ózin reformalau kerek. Ministrlikting búrynghy basshylary engizgen býgingi búrmalanghan tәrtip bey-berekettikke әkep soqtyrady, sebebi, qazirding ózinde qarajat jetpey jatyr.

Jekemenshik medisina salasynda da osyghan úqsas ahual qalyptasqan. Búryn jekeshelendirilgen medisina mekemeleri kóbinese kýrdeli qúral-jabdyqtar satyp almaydy, tekseruden ótu ýshin nauqastardy memlekettik emhanalargha jiberedi. Biraq, eng bastysy, olargha shyn mәninde nauqastardyng sanyna qaray emes, «tirkelgen» adamdardyng sanyna qaray budjetten aqsha bólinedi jәne búl «jan basyna sәikes qarjylandyru» dep atalady. Nauqastardyng sanynda mýlde naqtylyq joq, tirkeu júmystary qalay bolsa solay jýrgiziledi. Barlyghy ashyq bolugha tiyis, osy saladaghy ýrdisting bәrin sifrlandyrghan jón.

Jalpy, búl – kýrdeli mәsele, Ýkimet búghan nazar audarugha tiyis. Men lauazymdy túlghalardyng múnday jaghdaygha jol berip qana qoymay, memleket mýddesine qayshy keletin nәrselerdi «óz qolymen» jasaghanyna tanghalamyn.

Bir sózben aitqanda, tiyisti mekemelerding jónsiz is-әreketterining kesirinen bilim beru jәne densaulyq saqtau salalaryndaghy jeke kәsipkerlik úghymy búrmalanyp ketken. Ahualdy týzeu qajet. Budjetten qarjy bólinbese, әleumettik nysandardyng qiyn jaghdaygha tap boluy mýmkin ekenin týsinemin. Biraq, jeke biznesti týgeldey derlik memleketting moynyna artyp qoygha bolmaydy.

Conymen birge, medisina turizmi túrghysynan alghanda Astana men basqa da qalalarymyzdyng tanymaldyghy arta týskeni kónil quantady. Dәrigerge qaralyp, sapaly em-dom alu ýshin kórshi elderden bólek, tipti, AQSh-tyng jәne Europanyng keybir memleketterining azamattary Qazaqstangha kelip jatyr.

Memleket múghalimderge jәne medisina salasynyng qyzmetkerlerine óte jaqsy qoldau kórsetti. Olardyng jalaqysy birneshe ese ósip, qoghamdaghy mәrtebesi de arta týsti. Búl der kezinde qabyldanghan oryndy sheshim boldy.

Biraq, alayaqtyqqa jol berilmeydi. Kenes zamanyndaghy týrli aimaqtyq qaqtyghystargha qatysqan «ardagerler» әli kýnge deyin әleumettik jenildikterdi paydalanyp keledi. Men halyqqa Joldauymda Kenes Odaghynyng kýiregenine otyz jyldan astam uaqyt ótse de, «ardagerler» kýn ótken sayyn kóbeyip, nege ekeni belgisiz, jasaryp bara jatqanyn aittym.

Taghy bir mysal. Statistikagha qarasaq, Qazaqstanda 740 mynnan astam mýgedek adam bar eken. Elimizding eshqanday qaruly qaqtyghysqa qatyspaytynyn eskersek, 20 million halqy bar memleket ýshin múnyng kópteu ekenine kelisetin shygharsyz. Kezinde jauapty mekeme qyzmetkerleri memleketten kómek alu ýshin tuystaryn, mәselen, giypertoniya diagnozy qoyylghan jaqyndaryn mýgedekter qataryna qosyp jaza salghany anyqtalyp otyr. Múnday zansyz әreketter az emes. Sondyqtan, Ýkimet pen qúqyq qorghau organdaryna osy salada tәrtip ornatudy tapsyrdym.

Qandastar mәselesine kelsek. Áriyne, men syrttaghy aghayynnyng tarihy Otanyna oralghanyn qúptaymyn. Biraq, olardyng qoghamymyzgha dúrys kiriguine qatysty mәselelerdi sheshu qajet. Byltyr Qazaqstangha 16 mynnan astam qandas kóship kelgen. Sonyng ishinde enbekke jaramdy azamattardyng on bes payyzynyng ghana joghary bilimi bar. Sol sebepti kóbi Qazaqstandaghy әleumettik-ekonomikalyq ortagha beyimdelu barysynda qiyndyqtargha tap bolady. Olar negizinen Almaty oblysynyng halyq kóp túratyn audandary men auyldaryna jәne Manghystau oblysynyng Janaózen qalasyna qonystanghan. Ortalyq jәne jergilikti biylik, sonday-aq, qúqyq qorghau organdary búl jaghdaygha nazar audarugha mәjbýr bolyp otyr.

Men byltyrghy súhbatymda Qazaqstanda barlyq azamattyng qúqyghy birdey ekenin, eshkimge eshqanday artyqshylyq nemese basymdyq berilmeytinin aittym. Biz órkeniyetti, әdiletti memleket qúryp jatyrmyz. «Zang ýstemdigin» qamtamasyz etu, bilimning sapasyn arttyru, mәdeniyetti bolu, ayanbay enbek etu, tәrtipke bas ii jәne memlekettik rәmizderge qúrmetpen qarau arqyly ghana osy maqsatqa jetemiz. Elimizding bolashaghy daryndy, bastamashyl әri otanshyl jastardyng qolynda.

Men múny ýnemi aityp jýremin. Sebebi, Memleket basshysy retinde óskeleng úrpaqtyng jasampaz quatyna senemin.

 – Elding qorghanys qabileti airyqsha manyzdy ekenin bәrimiz bilemiz. Biraq, sarbazdardyng ólimine qatysty oqighalar әskery qyzmetting bedelin, Qaruly Kýshterimizding abyroyyn týsirip jatyr. Siz armiyadaghy ahualdy qalay baghalar ediniz?  

– Men әskery boryshyn óteuge shaqyrylghan sarbazdardyng jaraqat aluy men qaza boluyna qatysty oqighalardy órkeniyetti elge jat, teris ýrdis dep sanaymyn. Beybit zamanda múnday jayttar bolmaugha tiyis. Búl turaly barlyq kýshtik qúrylym basshylarymen juyrda ótken keneste de aittym. Qorghanys salasyna jauapty mekemening basshylyghyn tәrbie júmysyn dúrys qadaghalamay otyrghany ýshin syngha aldym. Armiya jastargha qoldau kórsetip, olardy elimizding naghyz azamaty retinde tәrbiyelep shygharuy kerek. Komandirler әskery qyzmetshilerge ýlgi-ónege bolugha tiyis. Áskerde әlimjettikke, búzaqylyqqa, rushyldyqqa, jershildikke oryn joq, onday jayttargha jol berilmeydi. Múnyng bәrin ózim jeke qadaghalap otyramyn.

Men ahualdy týzeu ýshin shúghyl sharalar qabyldau jóninde búiryq berdim. Degenmen, qayghyly oqighalar әskery bólimshelerding bәrinde bolyp jatpaghanyn atap ótken jón.

Tekseru júmystary, jalpy, әskerdegi tәrtip qatang saqtalatynyn kórsetti. Tanymaldyqqa úmtylghan keybir blogerler әskerdegi shynayy ahualgha mýldem janaspaytyn sóz taratyp jýr. Olar armiyany sarbazdar kýn sayyn derlik qylmyskerlerding qúrbanyna ainalyp, qaza tabatyn jer retinde kórsetkisi keledi.

Shyn mәninde, sarbaz bolu – ózindi damytu ýshin tyng mýmkindikterge ie bolu degen sóz. Áskery boryshyn ótep qaytqan jastar joghary oqu oryndary men kolledjderde tegin oqy alady.

Olar әskerde jýrgende súranysqa ie mamandyqtardy mengeredi. Kelisimshartpen júmys isteytin әskery qyzmetshiler men ofiyserler әleumettik jaghynan barynsha qorghalghan.

Armiyada temirdey tәrtip bolugha tiyis. Sarbazdar ant bergende aitatyn «Áskery qyzmetting auyrtpalyqtary men qiynshylyqtaryn tabandylyqpen kóteremin» degen sózden әskery ómirding qatandyghyn aiqyn angharugha bolady.

Áskery qyzmetting abyroy-bedelin kóteru jәne elimizding qorghanys qabiletin arttyru – memleketting basty basymdyghynyng biri. Qaruly Kýshterimizdi tehnologiyalyq túrghydan janghyrtu júmysy qarqyndy jýrgizile bastady. Byltyr Úly Jenisting 80 jyldyghyna oray ótkizilgen әskery sherudi sheteldik sayasatkerler men әskery qayratkerler joghary baghalady, búl is-shara armiyamyzdyng zamanauy qaru-jaraqpen jәne tehnikamen, sonyng ishinde Qazaqstanda jasalghan ónimdermen tolyq jabdyqtalghanyn, sonday-aq, әskery qyzmetshilerimizding dayyndyghy óte jaqsy ekenin aiqyn kórsetti. Áskery bólimshelerimiz el ishindegi jәne halyqaralyq dengeydegi jattyghularda tamasha nәtiyjege jetip jýr. Qazaqstanda kolledjderden bastap uniyversiytetke deyingi bilim jәne ghylym mekemelerin týgel qamtityn últtyq әskery mektep qalyptasty.

Juyrda Tarazdaghy mamandandyrylghan әskery mektepke bardym. Onda әleumettik jaghynan osal toptaghy otbasylardan shyqqan balalar oqidy. Búl – jaqsy bastama. Men osy mektepke aty anyzgha ainalghan batyrymyz Bauyrjan Momyshúlynyng esimin beru turaly sheshim qabyldadym. Oblys ortalyghynyng bәrinde osynday mektep ashu turaly tapsyrma berdim. Búl bilim mekemelerinde býkil elimiz maqtan tútatyn sardarlar men generaldar tәrbiyelenip shyghatynyna senimdimin.

 – Taghy bir ótkir taqyryp – kólik apaty. Ókinishke qaray, jyl sayyn jol-kólik oqighasynyng saldarynan myndaghan adam qaza bolady. Siz Joldauynyzda da búl taqyrypqa toqtalyp, mәseleni retke keltirudi talap ettiniz. Ong ózgerister bar ma?

– Búl – kóptegen el ýshin óte ózekti mәsele. Basty sebepting biri – avtokólikting kóbengi. Elimizdegi avtokólik sany byltyrdyng ózinde 300 myngha, al, songhy bes jylda 1,7 milliongha kóbeydi. Onyng ýstine, shamamen 3 million tranzittik avtokólik elimizding aumaghy arqyly ótedi. Avtokólik kóbeygen sayyn, jol ýstinde apat bolu yqtimaldyghy arta týsedi.

Ishki ister ministrligi qúqyq búzushylyqty anyqtau jәne onyng jolyn kesu júmystaryn jandandyra týsti. Infraqúrylym jetildirildi, baqylau kýsheydi. Ayyppúldy ósiru turaly sheshim de, eng aldymen, jol qauipsizdigin qamtamasyz etu ýshin qabyldandy.

Sonyng nәtiyjesinde ahual jaqsaryp keledi, kólik apattarynan bolghan adam ólimi 9,4 payyzgha azaydy. Alayda, qogham jol erejesin saqtaugha nemqúrayly qarasa, qolgha alynghan sharalardyng eshqaysysy tiyisti nәtiyje bermeydi. Týptep kelgende, jýrgizushiler qarapayym, biraq óte manyzdy talaptardy saqtamaghandyqtan, jan týrshigerlik apattar bolyp jatady. Búl jaghday kólik jýrgizushilerining jol erejesin bilmeuining nemese ony bile túra elemeuining kesirinen oryn alady. Dәl osynday jauapsyz jýrgizushiler adam ólimine әkep soqtyratyn apattargha sebepker bolady.

Keybir damyghan elderde kólik apattarynyng aldyn alu ýshin jana tújyrymdama engizilip jatyr. Soghan sәikes әr adam polisiya qyzmetkerlerine ústalyp qaludan qoryqqandyqtan emes, ózining jәne basqa adamdardyng qauipsizdigin oilaghandyqtan jol erejesin saqtaugha tiyis.

Búghan qosa, osy salagha jana tehnologiyalardy, sonyng ishinde jasandy intellektini keninen engizgen jón. Biz kólikter toqtausyz jýretin kósheler salamyz. Sonday-aq, qoghamdyq kólikterding qauipsizdigine airyqsha nazar audaramyz. Sebebi, avtobustardyng jol apatyna úshyrauy azangdyng ornyna kóbeyip barady.

 – 2025 jyldyng ekinshi jartysy elimizding syrtqy sayasatyndaghy manyzdy oqighalargha toly boldy. Siz qysqa merzim ishinde Beyjinde, Vashingtonda, Mәskeude, Ankarada, Abu-Dabiyde, Tashkentte, Dushanbede, Bishkekte, Ashhabadta jәne Tokioda bolyp qaytqan әlemdegi sanauly qayratkerding birisiz. Ózinizdi iri halyqaralyq qaqtyghystardy sheshu ýshin ara aghayyn bolugha arnayy shaqyrady degen de boljamdar bar. Búl turaly ne aitar ediniz?

– Syrtqy sayasatqa qatysty joghary dengeydegi is-sharalardyng kóptigi Qazaqstannyng abyroy-bedeli ósip, halyqaralyq qúqyq subektisi retindegi róli arta týskenin kórsetedi. Shetelge jasaghan saparlarymnan bólek, Aziya, Europa jәne Tayau Shyghys aimaqtaryndaghy yqpaldy memleketterding basshylary Astanagha saparmen keldi.

Árbir kelissózde ekonomikalyq jәne investisiyalyq yqpaldastyqqa, әlemdik arenadaghy qarym-qatynasqa qatysty manyzdy mәseleler kóteriledi. Byltyr ekonomikamyzdaghy basymdyq berilgen salalardy damytu ýshin jalpy somasy 70 milliard dollardan asatyn qújattargha qol qoyyldy.

Qazaqstan Euraziya kindiginde ornalasqan el retinde, әsirese, qazirgi almaghayyp zamanda týrli ýderisten syrt qalmauy kerek. Bizding halyqaralyq qatynastaghy negizgi mәseleler turaly óz kózqarasymyz, naqty ústanymymyz bolugha tiyis. Sondyqtan, men BÚÚ Bas Assambleyasynyng mereytoylyq sessiyasynda osy әmbebap jahandyq úiymdy reformalaugha qatysty Qazaqstannyng ústanymyn egjey-tegjeyli aityp óttim.

Halyqaralyq dau-damaylarda ara aghayyn bolatyn eshqanday oiym joq, sonday-aq, birqatar elderding úsynys-pikirine qaramastan, BÚÚ-daghy júmysqa qayta oralatyn niyetim de joq. Biraq, jabyq kenester men pikirtalastargha qatysamyn, onyng ýstine birqatar memleket basshylary mening pikirimdi bilgisi keledi. Men ýshin osy manyzdy júmysty búqaralyq aqparat qúraldarynda jariyalaudyng esh qajettigi joq, sebebi populizmnen aulaqpyn. Búl ústanymym jabyq kenesterge qatysushylar ýshin de manyzdy bolsa kerek.

– Jana jyl qarsanynda Kremlide Túnghysh preziydent Núrsúltan Nazarbaev Resey basshysymen taghy da kezdesti. Kremlige qarasty aqparat qúraldary búl jayynda keninen mәlimet taratty. Kezdesu turaly kóptegen pikir aitylyp, ósek-ayang órbidi. Tipti, Qazaqstanda 2029 jyly bolatyn biylik tranziyti turaly sóz qozghalypty, Nazarbaev Vladimir Putinning tikeley qoldauymen sol iste eng basty ról atqarghysy keledi eken degen alyp-qashpa әngime shyqty. Siz byltyrghy súhbatynyzda Túnghysh preziydent partiyanyng iri qayratkeri retinde kóp uaqytyn ótkizgen Mәskeudi saghynatyn bolar, sondyqtan ol jaqqa jii barady dep týsindirgen ediniz. Degenmen, kóptegen azamat Sizding osynday «sammitterge» shynayy kózqarasynyzdy bilgisi keledi.

– Túraqty týrde ótkizilip jýrgen kezdesuler beyresmy sipatqa iye. Múny Resey preziydentining ózi de atap ótedi. Tayauda ótken Sankt-Peterburgtegi basqosuda Vladimir Putin maghan Núrsúltan Nazarbaevty onyng ótinip súrauy boyynsha qabyldaytynyn aitqan edi.

Resey preziydentining ereksheligi: ol dostarymen jәne әriptesterimen jyly qarym-qatynas qúra biledi. Júmysy óte qarbalas bolsa da, senbi kýni Qazaqstannyng Túnghysh preziydentimen asyqpay әngimelesuge uaqytyn bóldi. Ol Núrsúltan Nazarbaevty Euraziyadaghy yqpaldastyq ýderisining bastauynda túrghan tәjiriybeli sayasatker retinde baghalaydy. Resey búl ýderiste jetekshi ról atqaryp otyr. Kremlidegi kezdesu Vladimir Putinning adamgershiligi joghary ekenin kórsetedi.

Onday әngimeler barysynda ne aitylghany maghan qyzyq emes, búl turaly eshqashan súraq qoymaymyn.

Al, Núrsúltan Nazarbaevtyng jeke basyna keler bolsaq, men ony qazirgi qazaq memlekettigining negizin qalaghan túlgha dep sanaytynymdy birneshe ret aittym. Onyng memlekettik instituttardy jәne ekonomikanyng naryqtyq tetikterin qúru, jana astanamyzdy salu jolyndaghy enbegin bәri biledi. Ózinizge mәlim, biz Qazaqstandy Ádildik, Zang jәne Tәrtip ornaghan el etkimiz keledi. Sondyqtan, eshkimdi alalamay, әr azamattyng enbegin әdil baghalau kerek. Búl elimizding Túnghysh preziydenti Núrsúltan Nazarbaevqa da qatysty.

– Al biylik tranziyti turaly ne aitasyz?

– Búl jóninde sóz qozghaugha әli erte, aldymyzda tabandy júmysqa toly birneshe jyl bar.

– Keybir sarapshylar parlamenttik reforma bir ghana maqsatpen – Parlament tóraghasy lauazymyn memlekettik basqaru jýiesindegi eng basty lauazymgha ainaldyru ýshin ghana ótkiziledi dep sanaydy. Siz búl lauazymdy ózinizge dayyndap jatyrsyz degen de sybys bar...

– Búl – bos әngime. Múnday pikir mening sayasy qaghidattaryma qayshy keledi. Men Qazaqstannyng preziydenttik basqaru ýlgisindegi memleket ekenin birneshe ret aittym. Osydan 8 jyl búryn, yaghny Aqordagha kelgenge deyin «Kýshti Preziydent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Ýkimet» tújyrymdamasyn jariyaladym. Jeke bastyng qamyn kýittep, memlekettik jýieni tútastay ózgerte salu baryp túrghan jauapsyzdyq, tipti, adamgershilikke jatpaytyn әreket bolar edi.

Elimiz ýshin asa manyzdy reformanyng bәri jalpyhalyqtyq referendumgha shygharylady. Búl jerde eshqanday astyrtyn oilar joq. Mening ústanymym barshagha belgili, sayasy reformalar jalghasa beredi. Úzaq merzimge arnalghan jospardyng bir bóligi әdettegidey jaqyn arada jariyalanady.

– Biyl sayasy túrghydan alghanda qanday jyl bolmaq?

– Qazirding ózinde naqty aita alamyn: biyl el taghdyryna tikeley әser etetin, Qazaqstannyng úzaq jyldargha arnalghan baghyt-baghdary aiqyndalatyn jyl bolady. Men konstitusiyalyq reformagha qatysty referendum ótetinin aldyn ala aittym. Qazir sarapshylar tobymen birge Ata zanymyzdyng redaksiyasyna qatysty úsynystardy qarap jatyrmyn. Josparlanghan ózgerister óte kóp, bәri tútasa kelgende jana Konstitusiya qabyldaumen para-par qadam jasaymyz deuge bolady.

– Sizding kýrdeli mәselelerge әzilmen qaray alatynynyzdy, oiynyzdyng astaryn ómirde bolghan taghylymdy tarihy oqighalar, ya bolmasa diplomatiyalyq tәjiriybenizden alynghan mysaldar arqyly jetkizetininizdi «preziydenttik orta» jaqsy biledi desedi. Olar ótken kezenning belgili túlghalaryn da jii tilge tiyek etetininizdi aitatyn kórinedi. Joghary dengeydegi sayasatker retinde búl qabiletiniz Sizge septigin tiygize me?  

– Ázil aita bilu jәne tarihy derekterdi jetik bilu ýlken sayasatta da joghary baghalanady. Men kәsiby tarihshy emespin. Sondyqtan, kópting aldynda ótken dәuirlerge qatysty taqyryptargha bara bermeymin. Biraq, tariyhqa qyzyghamyn, kitaptar men maqalalar oqimyn. Dese de, tarihy derekterdi qazirgi sayasattyng mýddesine paydalanugha bolmaydy dep sanaymyn.

Belgili jazushy, dramaturg Edvard Radzinskiy ótken ghasyrdaghy 80-shi jyldardyng basynda Stalin turaly irgeli zertteu kitabyn jazugha kiriskenin aitypty.

Qalamgerding elge «qayta qúru qaharmandary» retinde tanylghan dostary «Sening Staliyning kimge qajet? Ashyqtyq pen demokratiya dәuiri bastalghanyn bilmeysing be? Stalinizm zamany kelmeske ketti» dep keketse kerek. Sonda jazushy «Men kitapty jazyp bitirgen kezde júrt Stalinning suretin kóterip alyp, kóshede jýretin bolady» degen eken. Aqyry solay bolyp shyqty.

Tarihtan talay nәrseni ýirenuge bolady, kýni keshe ghana qughynda jýrgen jandar erten-aq úly túlgha atanady. Esesine, Lenin syndy kósemderding әjuagha ainaluy op-onay, halyq onyng qanatty sózderin әldeqashan úmytqan. Al, Troskiy óz estelikterinde «partiyamyzdyng eng kórnekti ortaqol adamy» dep ataghan Stalindi qazir júrt madaqtaydy, tipti, «Kadr bәrin sheshedi», «Bala әkesi ýshin jauap bermeydi», «Ómir qanday keremet, ómir qanday kónildi», «Tabystan bas ainalu», «Gitlerler keledi-ketedi, al nemis halqy qala beredi» degen sózderi ýshin pir tútady. Osynday tarihy paradokstar bizde de
az emes...

– Oiynyzdy tarqatyp aitasyz ba?

– Kez kelgen eldin, sonyng ishinde bizding de tól tarihymyzda qayshylyqqa toly oqighalar men aqiqatynan anyzy basym túlghalar jetip artylady. Tarihy derekterdi búrmalau, halyqqa jasaghan enbegi kýmәndi, yaghny naqty mәlimettermen nemese qújattarmen dәleldenbegen adamdardy shamadan tys úlyqtap kórsetu – men ýshin mýlde aqylgha qonbaytyn nәrse.

Songhy jyldary Qazaqstanda tarihty talqylau sәnge ainaldy. Týrli podkasttar, filimder, maqalalar men kitaptar shyghyp jatyr. Áriyne, halyqtyng tól shejiresin tanugha degen qyzyghushylyghyn týsinuge bolady. Jalpy, búl – qúptarlyq dýniye.

Alayda, ókinishke qaray, memleketke kesiri tiyetinin jete týsinbey, kópshilikting kónilin tabu ýshin oidan shygharylghan derekter men jalghan aqparattar taratatyn, halqymyzdyng basynan ótken qiyndyqtargha ózge júrtty kinәlaytyn tarihshysymaqtar payda boldy. Júrt olardyng sandyraghyna senip, ótken dәuirding jalghan batyrlaryn úlyqtay bastady. Múnyng sony jaqsylyqqa aparmaydy. Búl – aqiqat joly emes, kerisinshe «jalghan týsinik tughyzatyn teris jol».

Biz bolashaqqa úmtylghan qogham, birtútas últ retinde tól tarihymyzdy tanyp, ony qaz-qalpynda qabylday biluimiz kerek. Bizge negizsiz anyz-әngimelerding esh qajeti joq, onyng bәri sana-sezimimizge keselin tiygizedi. Tarih júrtty daulastyratyn, jaulastyratyn taqyryp emes, kerisinshe, qoghamdy úiystyratyn qúndylyq bolugha tiyis. Oidan shygharylmaghan, yaghny aqiqatqa qúrylghan shejire bizdi tarihtan taghylym alyp, kemshilikterimizdi týzetuge, sol arqyly bolashaqqa senimmen qadam basugha ýiretedi. Sondyqtan, biz Abaydy jәne onyng oi-tolghamdaryn keninen dәriptep kelemiz. Ol qoghamdaghy kemshilikterdi býkpesiz aityp, «Tolyq adam» bolugha bastaytyn dúrys joldy núsqap ketti. Úly oishyldyng úrpaqqa qaldyrghan bagha jetpes múrasy sanalatyn «Qara sózderi» әli kýnge deyin ózekti bolyp otyr.

Abay halqymyzdyng enbekqor, bilimpaz jәne adamgershiligi joghary bolghanyn qalady. Mәn-maghynasy joq sansyz pikirtalastan basqa úrpaqqa úlaghat bolarlyq sóz qaldyrmaghan birqatar qogham qayratkerlerining múrasynan Abay ilimi әldeqayda biyik túrghany anyq. Birde-bir dәuirde, әsirese, sayasy alasapyrandar kezeninde kópirme sózding esh paydasy bolmaghan.

 – Sizding «Qazaqstan Respublikasy ishki sayasatynyng negizgi qaghidattaryn, qúndylyqtary men baghyttaryn bekitu turaly» Jarlyqqa qol qoyghanynyz byltyrghy aituly qadamnyng biri boldy. Júrt iydeologiyanyng róli, otanshyldyq turaly jii aitady. Siz otanshyldyq degendi qalay týsinesiz? 

– Meninshe, otanshyldyq degen úly sezim jyltyraq sózben, jalghan әreketpen baghalanbaugha tiyis. Naghyz otanshyl azamat júrttyng aldynda keudesin soghyp kópirmeydi, etegi jasqa tolyp eniremeydi, ondy-soldy súhbat berip dilmәrsimeydi. Ýndemey jýrip, ýlken is bitiredi. «Aydaghany bes eshki, ysqyryghy jer jaratynnyn» bәri patriot emes. Otanshyl bolu – tughan elinnin, otbasynnyng iygiligi ýshin ayanbay enbek etu degen sóz. Qoqysty jinau, tal egu, tabighatty ayalau, ýlkenge qúrmet, kishige izet kórsetu de – otanshyldyqtyng belgisi.

Men aimaqtargha issaparmen barghanda injenerlermen, júmysshylarmen, múghalimdermen, dәrigerlermen, sharualarmen, әskery qyzmetshilermen, mәdeniyet qayratkerlerimen kezdesemin. Olardyng bәri – sýiikti Otanymyzdyng naghyz patriottary. Otan otbasynnan, aulannan, kóshennen bastalady. Sondyqtan, ainalandy ayalap, tabighatty taza ústau kerek.

Álemde mulitikulituralizmdi qoldap, últaralyq jәne dinaralyq tatulyqty jaqtaytyndar men ózin naghyz patriot sanaytyn radikaldy últshyl top ókilderi arasynda qaqtyghys bolyp jatyr. Meninshe, eki jaqtyng da ústanymy úshqary. Sebebi, Aziyada baghzy zamannan beri zang men tәrtipke baghynyp, bereke-birlikte, tatu-tәtti ómir sýruding «ýlgili ýilesimi» bar.

Men búghan deyin qoghamdyq ómirding «Birligimiz – әraluandyqta» dep atalatyn manyzdy qaghidatyn jariyaladym. Búl azamattarymyz birin-biri qúrmettep, sabyr saqtap, tәrtipti boluy qajet degendi bildiredi. Taghy da qaytalap aitayyn: Qazaqstan ýshin «Zang men Tәrtip», qolmen istegendi moyynmen kóteru qaghidattary airyqsha manyzdy. Áytpese, josparlarymyzdy oryndap, maqsattarymyzgha jetu ekitalay bolmaq.

 – Biyl Qazaqstan halqy qasterli Tәuelsizdigimizding 35 jyldyq mereyli beleske jetkenin atap ótedi. Búl – tarih túrghysynan alghanda qas-qaghym sәt bolghanymen, jekelegen memleketter men adamdar ýshin birshama úzaq merzim. Siz Qazaqstannyng jýrip ótken jolyn qalay baghalar ediniz? Aldaghy baghdarymyz qanday?   

– Memleket qúru isining kuәgeri bolghan jәne búl iske atsalysqan azamat retinde «osy jyldarda Tәuelsiz Qazaqstannyng iygiligi ýshin óte kóp júmys atqaryldy» dep aita alamyn. IYә, jetistiktermen qatar, qatelikter de boldy. Onsyz mýmkin emes qoy?! «Bilmeytin joldyng oi-shúnqyry kóp» degen sóz bar. Qalay bolghanda da, elimiz búralany kóp, baghdary búlynghyr, kýrdeli joldy jýrip ótti. Jer jýzinde Qazaqstangha tileulestik bildirgender az bolghan joq, biraq jymysqy niyet tanytqandar da bar edi. Ótken ghasyrdaghy 90-shy jyldardyng basynda shetelderde «qazaqtardyng qolynan eshtene kelmeydi» degen pikir aitylyp jatty. Óitkeni, demografiyalyq ahual men kenes dәuirinen qalghan sayasy jәne ekonomikalyq jaghday tabysty memleket qúruymyzgha qolbaylau bolatynday kórindi.

Ómirding ózi búl boljamdardy joqqa shyghardy. Qazaqstan ekonomikasy qarqyndy damyp jatqan, halyqaralyq bedeli joghary, tabysty memleketke ainaldy. Biraq, aldymyzda tәjiriybesi mol azamattargha da, jastargha da ortaq orasan zor júmys bar.

– Qazirgi jastar – óte talapshyl әri talghampaz. Áleumettik jeliden olardyng «Qazaqstan «praym-dәuirge», yaghni, keremet kezenge qadam basty» degenin kórgende tanghaldym. Osyghan qatysty ne aitar ediniz?

– Jastarymyzdyng kýsh-quaty mol, ýmiti men senimi zor әri azamattyq sana-sezimi óte joghary. Olar – bar yqylasymen bolashaqqa úmtylatyn otanshyl azamattar. Dәl osynday órshil ústanymnyng arqasynda elimiz talay ret aldynan shyghatyn syn-qaterlerdi enserip, qiyndyqtardy jeneri sózsiz.

Jastardyng quanyshy orynsyz, tipti, oghash kórinui mýmkin. Biraq, olardyng oi-pikirimen sanasqan jón. Jastar Otanymyzgha tek jaqsylyq tileydi. Búl bizding qoghamymyzdyng jasampazdyq ruhyn bildiredi.

Óskeleng úrpaq býgingi ahualgha arman-qiyalmen emes, naqty kózqaraspen qarauy qajet, virtualdy emes, shynayy әlemde ómir sýrui kerek. Auyrdyng ýstimen, jenilding astymen jýrmey, erinbey enbek etip, ózin temirdey tәrtipke tәrbiyeley bilgeni jón.

– Qazaqstannyng damuy turaly aitar bolsaq, osy jyldan ne kýtesiz? Alda qanday manyzdy oqighalar bolady? Maqsat-múrattarynyz qanday? 

– Biyl kóp júmys isteuimiz qajet ekenin aityp óttim. Osy jyly auqymdy sayasy ózgeristerding jana kezeni bastalady, ekonomikalyq reformalar jalghasyn tabady.

Elimiz janghyru jolyna birjola týsip, qoghamymyzdyng bolmysy men bet-beynesin týbegeyli ózgertuge tiyis. Azamattarymyz jana dәuirge beyimdelui qajet. Búl – onay sharua emes. Biraq, halqymyz, sonyng ishinde jastarymyz almaytyn asu joq. Búghan kәmil senemin.

Men osy jyldy Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly dep jariyaladym. Búl elimiz ýshin tarihy mýmkindik ekenin jana ghana aityp óttik. Týbegeyli sifrlyq ózgerister jasap, jasandy intellektini engizu ekonomikanyng jәne basqa da kóptegen salanyng damuyna tyng serpin beredi. Memleketti basqarudan bastap, bilim beru jәne densaulyq saqtau salasyna deyin –  barlyq baghytta ósip-órkendeuge jol ashady.

Tәuelsizdigimizding 35 jyldyghy – elimiz ýshin aituly data әri osyghan deyin jýrip ótken jolymyzdy oy eleginen ótkizip, bolashaqqa jospar qúratyn sәt. Tәuelsizdikting mereyli belesin
as ta tók nauqanshyldyqqa ainaldyrmau kerek, búl Qazaqstannyng ósip-órkendeuining simvoly bolugha tiyis.

Men Preziydent retinde «Taza Qazaqstan» aksiyasyn aldaghy uaqytta da erekshe nazarymda ústaymyn. Búl júmystyng mәn-manyzy óte zor. Sebebi, «Taza Qazaqstan» júrtty ýnemshil әri aqpeyil bolugha, danghazalyqtan arylugha, ýnemi izdenip, algha úmtylugha, ortaq jauapkershilikti úmytpaugha, elge janashyrlyq tanytyp, qayyrymdylyq jasaugha ýndeydi. Bizding bastamamyzben Birikken Últtar Úiymy 2026 jyldy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jariyalady. Búl qadam «Taza Qazaqstan» iydeyasymen tolyq ýndesedi.

Men osy jalpyhalyqtyq qozghalysty airyqsha manyzdy iydeologiyalyq aksiya dep sanaymyn. Óitkeni, tazalyq degenimiz – maghynasy teren, mazmúny san qyrly úghym. Tazalyq úghymy jan dýniyening de, jer dýniyening de toqyrauyn emes, gýldenuin, kirshiksiz taza boluyn bildiredi. Týptep kelgende, tazalyq últ bolmysynyng ózegine ainalugha tiyis.

– Júrt Sizdi jeke túlgha retinde de tany týskisi keledi. Siz jeke ómirinizdi kópshilikke jariya etudi únata bermeytin siyaqtysyz. Ózinizdi jaqsy biletin adamdar «ol jazba mәtinderge óte múqiyat qaraydy jәne asqan tabandylyqpen júmys isteydi» deydi. Jeke basynyzgha qatysty osynday súraqtar az emes. Osynyng bәrin qoryta aitsaq, Sizdi jan dýniyesi men minez-qúlqy qanday adam deuge bolady?

– Men 1975 jyly KSRO syrtqy ister ministrligining tabaldyryghyn alghash ret attadym, memlekettik qyzmetke kelgenime byltyr 50 jyl boldy. Alghashqy mamandyghym boyynsha men – qytaytanushymyn. Búl kәsip airyqsha tabandylyqty qajet etedi. Shynymen de, mәtinmen júmys isteuge әbden daghdylanghanmyn, nashar stilidi, әsirese, әrip qatesin suqanym sýimeydi. Joldaularymdy, sóileytin sózderimdi, maqalalarymdy, tipti, әriptesterime joldanatyn hattardyng bәrin tikeley ózim qaraytynymdy apparattaghylardyng barlyghy biledi.

Sanaly ghúmyrym temirdey tәrtipti, zor jauapkershilikti, jýieli júmys isteudi talap etetin memlekettik qyzmette ótip keledi. Múnyng bәri mening minez-qúlqym men dýniyetanymyma óz әserin tiygizdi. Sondyqtan, «Siz kimsiz?» degen sipattaghy saualynyzgha qysqasha ghana «men – memleketshil adammyn» dep jauap bereyin.

– Jaqynda AQSh preziydenti Donalid Tramp ózining densaulyghy turaly mәlimetterdi jariyalady. Osy túrghydan alghanda, Siz kóp ashyla bermeysiz. Degenmen, densaulyghynyz jayly týrli әngime aitylyp jatady. Keybireuler Sizding salmaq tastap, sergek kórine bastaghanynyzdy atap ótse, endi bireuler oghan keraghar pikir bildirip jýr. Búl turaly ne der ediniz? 

– Densaulyghym jaqsy, qan qysymym qalypty. Kýn sayyn yogamen shúghyldanudy әdetke ainaldyrdym, biraq meditasiya jasamaymyn. Búrynghy kәsipqoy sportshymen aptasyna eki ret ýstel tenniysin oinaymyn. Rasymen, toghyz keli salmaq tastap, ózimdi әldeqayda jayly sezinetin boldym.

– TMD elderindegi әriptesterinizding ishinde taghy kim sportqa jaqyn?

– Tayauda Bishkekte ótken beyresmy is-shara kezinde Putin jas dzudoshygha qarsy әdemi әdis jasap, agha buynnyng abyroyyn kóterip tastady. Áliyev te myqty, kәnigi sportshy siyaqty ýnemi jattyghady, Japarov futbol oinaydy. Mirziyyoev te shiraq, ol jattyghu zalynda shynyghady. Pashinyan velosiyped tebedi. Lukashenko әli kýnge deyin hokkey oinaydy eken. Kezinde teniz-әskery kýshterinde bolyp, әbden shynyqqan Rahmonnyng da densaulyghy jaqsy. Bir sózben aitsam, әriptesterimning bәri de babynda.

– Preziydent myrza, býgin óte mazmúndy әngime boldy. Halyqty tolghandyratyn kóptegen manyzdy mәseleni talqyladyq. Uaqyt bólip, súhbat bergeniniz ýshin taghy da alghys aitamyn.

– Men әrdayym qoghamnyng kónil-kýii men azamattardyng mún-múqtajyn bilip otyrugha tyrysamyn. Týitkildi mәseleler men joba-josparlardy ashyq әri tura aitamyn. Qazaqstannyng әleuetin eseley týsu ýshin әli kóp júmys isteuimiz kerek. Biz bir el bolyp, halyqtyng mýddesin qorghau jolyndaghy biyik maqsatymyzdyng bәrine jetemiz. Men búghan kәmil senemin.

Gazetterinizding júmysy tabysty bolsyn! Redaksiya qyzmetkerlerine menen dúghay sәlem aitynyz.

– Mindetti týrde sәleminizdi jetkizemin!

Ángimelesken

Bauyrjan Babajanúly

«Turkistan» gazeti, 2026 jylghy 5 qantar, №1 (1638)

Abai.kz