ءوز باسىم مەرزىمدى ءباسپاسوزدى جاس كەزىمنەن ۇزبەي وقيتىنىم راس. ءالى كۇنگە دەيىن وسى ادەتىمنەن جاڭىلعان ەمەسپىن. قازىرگى تاڭدا ءباسپاسوز زامان تالابىنا بەيىمدەلىپ، اقپارات ايدىنىنان ءوز ورنىن تاۋىپ وتىر. گازەت تىلشىلەرى جان-جاقتى شولۋلار مەن تەرەڭ ساراپتامالار جاساۋعا باسا ءمان بەرەدى، اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى. كاسىبي ءارى ءوز ىسىنە ادال جۋرناليستەر ساپالى ماتەريالدار ازىرلەپ، ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەن سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن بارلىق سالادا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مىقتى ازاماتتار تۋرالى مالىمەتتەردى كوبىنەسە گازەتتەردەن الامىن. ەل ىشىنە كەڭ تارالعان TikTok, Instagram نەمەسە Telegram ارنالارى ەڭبەك ادامدارىنىڭ شىنايى تىنىس-تىرشىلىگىنەن الىس ەكەنىن ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەتىن شىعارسىز.

قوعامىمىز ەلەڭ ەتەرلىك جاڭالىق وقىپ، بەينەجازبا كورۋمەن شەكتەلمەي، ءمان-ماعىناسى تەرەڭ اقپاراتتىڭ دا قادىرىن بىلگەنى دۇرىس دەپ سانايمىن. كوپتەگەن جاستارىمىزدىڭ دا ءدال سولاي ويلايتىنىنا قۋانامىن. سەبەبى، ولار ادامدى تىعىرىققا تىرەيتىن ەلەس-قيال الەمىندە ءومىر ءسۇرۋدى ەمەس، ناعىز ءبىلىم-عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى ماقسات تۇتادى. وقۋ مادەنيەتى جوعارى ەلدەر ءاردايىم جاھاندىق دامۋدىڭ العى شەبىندە بولا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇعان ەش كۇمانىم جوق.

– سۇحباتىمىزدىڭ باس جاعىندا ادەتتەگىدەي وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. بىلتىر وتە كوپ وقيعا بولعانى بەلگىلى. دەگەنمەن، 2025 جىلدىڭ باستى ناتيجەسى قانداي دەپ ويلايسىز؟

– شىنىمەن دە، ايتۋلى وقيعالار از بولعان جوق. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ءبىر جىل وتە شىقتى، بۇل سۇراعىڭىزعا تابان استىندا جاۋاپ بەرە قويۋ قيىن. مىسالى، ەكونوميكامىز 6 پايىزدان استام ءوستى. ىشكى جالپى ءونىم 300 ميلليارد دوللار مەجەسىنە جەتىپ، جان باسىنا شاققاندا 15 مىڭ دوللاردان استى. بۇل – ەلىمىزبەن قاتار، بۇكىل ءوڭىر ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش. جالپى، ويداعىداي جۇمىس ىستەلدى دەۋگە بولادى. بىراق، مەن بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە توقمەيىلسىپ، ماسايراپ وتىرۋعا مۇلدە بولمايتىنىن ۇنەمى ايتامىن. شىعىس حالىقتارى «تەگىس جولدىڭ وزىندە توسقاۋىل بار» دەيدى. ءبىز تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ، تەك العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر از ەمەس.

بۇل – ەڭ الدىمەن، ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ەڭبەكتىڭ ءبارى تەككە كەتىپ جاتىر. بيىل ۇكىمەت پەن اكىمدەر مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇعىرىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك.

دەي تۇرعانمەن، ەلىمىزدىڭ رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىرجولا بەت بۇرعانىن وتكەن جىلدىڭ باستى قورىتىندىسى دەۋگە بولادى. قازاقستان جاڭعىرۋ جولىندا قارىشتى قادام باسىپ، بارىنشا وركەنيەتتى ەل بولا باستادى. قوعامدا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ اسا ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى ناقتى تۇسىنىك قالىپتاستى.

اقش پرەزيدەنتى ترامپتىڭ «اقىلعا سىيىمدى وي» ستراتەگياسىنىڭ ىقپالىمەن جاھاندانۋ ۇدەرىسى كەيىنگە ىسىرىلا   باستادى. ءبىز دە قازاقستاندا ادىلدىك، زاڭ مەن ءتارتىپ، ەڭبەكقورلىق سياقتى مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن بۇل جۇمىس جاڭا جىلدا ەكى ەسە تىڭ قارقىنمەن جالعاسىن تابادى.

– بىلتىر جاڭا سالىق كودەكسى قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. جۇرتتىڭ كوكەيىنە كۇدىك-كۇمان ۇيالاپ، كوپتەگەن ساۋال تۋىندادى. ءبىر جاعىنان، قاجەتتى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن، ەكىنشى جاعىنان، ازاماتتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن تومەندەتىپ جىبەرمەي، تارازى باسىن تەڭ ۇستايتىن ءتيىمدى جول بار ما؟         

– ارينە، سالىق رەفورماسى – وزەكتى ماسەلە جانە بۇعان قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ بولۋى ابدەن تۇسىنىكتى. دەگەنمەن، ەل ىشىندە دۇربەلەڭ تۋعىزىپ، جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق. مۇنداي رەفورما كوپتەگەن ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى، رەسەيدە قوسىمشا قۇن سالىعى جۋىردا 22 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى.

ءبىزدىڭ رەفورمامىز – قاتارداعى «فيسكالدىق ناۋقان» ەمەس، سالىق جۇيەسىن قايتا قۇرۋ دەگەن ءسوز. الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ. ۇكىمەتكە اشىق ءارى ۇعىنىقتى سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ بۇل تاپسىرمانى قانشالىقتى تابىستى ورىنداپ شىققانىن بيىل كورەتىن بولامىز.

بۇرىنعى ۇكىمەت قوسىمشا قۇن سالىعىن، ءتىپتى، 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. ولار فيسكالدىق ساياساتتا قاتەلىك جىبەرىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ، مۇنداي قادامنىڭ وتە قاجەت ەكەنىن مويىندادى. تالقىلاۋ بارىسىندا قازىرگى ۇكىمەت تە قوسىمشا قۇن سالىعىن 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. الايدا، مەن ۇكىمەتكە ونىڭ جوعارعى شەگىن 4 ساتىعا تومەندەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم.

جاڭا سالىق كودەكسىندە باقىلاۋ جاساۋعا ەمەس، ءوزارا سەرىكتەستىك ورناتۋعا باسا ءمان بەرىلەدى، ياعني، وسى ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى – مەملەكەت تە، بيزنەس تە، ازاماتتار دا ءوز مىندەتىن ادال ورىنداۋعا ءتيىس. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا تولىقتىرىپ تۇراتىن مۇنداي جۇيەدە سالىق تولەۋ اۋىرتپالىق رەتىندە قابىلدانبايتىن بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە، سالىق تولەۋ دەگەنىمىز – زاماناۋي قوعامدىق كەلىسىمشارت دەگەن ءسوز. سالىق تولەسەڭىز – قىزمەت كورسەتىلەدى، ينفراقۇرىلىم سالىنادى، قاۋىپسىز ورتا قالىپتاسادى، تىڭ مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى. كەرەك دەسەڭىز، بۇل – ادىلدىك بولۋ ءۇشىن جۇكتەمەنى قايتا ءبولۋ قۇرالى، الەۋمەتتىك تۇرعىدان السىزدەردى قولداۋ جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان «بەلسەندى ورتانى» ودان ءارى دامىتۋ ءتاسىلى.

بۇكىل الەمدە فيسكالدىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى ونى جۇرگىزۋدىڭ ساپاسىمەن، جۇرتتىڭ سالىق جونىندەگى ساۋاتىمەن جانە قوعامنىڭ سانا-سەزىمىمەن ولشەنەدى. سالىق تولەۋ مادەنيەتى ءدال وسىلاي قالىپتاسادى. سالىق تولەۋ بۇرىن مىندەت بولسا، ەندى وتانشىلدىقتىڭ وزىق ۇلگىسىنە اينالادى. مۇنى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قوعام قۇرۋدىڭ توتە جولى دەۋگە بولادى. سەبەبى، سالىعىن ادال تولەيتىن ازاماتتار ءوز قارجىسىنىڭ الاياقتاردىڭ قالتاسىندا كەتكەنىن مۇلدەم ۇناتپاسى انىق.

– ەكونوميكالىق رەفورمالار تاۋارلاردىڭ باعاسى مەن قىزمەتتەردىڭ تاريفىنە سالماق سالادى. جۇرت بۇعان الاڭداپ وتىر. ءسىز ۇكىمەتكە وسى ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان ناقتى شارالار جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردىڭىز. بۇل جۇمىس رەفورمانىڭ ساپاسى مەن قارقىنىنا اسەر ەتپەي مە؟ ازاماتتارىمىز ءال-اۋقاتىمىزدى جاقسارتادى دەپ كۇتىپ جۇرگەن رەفورمانىڭ ناتيجەسىن جوققا شىعارماي ما؟   

– الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، رەفورمالار قولعا الىنعان كەزدە جۇرتشىلىق ونى كوپ جاعدايدا تۇسىنبەي، قابىلداماي جاتادى. ونداي كەزدە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاي الاتىن كوشباسشىنىڭ ءرولى ايرىقشا. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىما الامىن. بولاشاقتا دا بۇعان دايىنمىن. مەنىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتقان ازاماتتار مۇنى جاقسى بىلەدى. ارينە، بۇل كەدەرگىسى كوپ، قيىن جول ەكەنىن تۇسىنەمىن. تاريحتا رەفورماتورلاردان گورى باسقىنشىلار مەن پوپۋليستەردىڭ اتى كوبىرەك قالىپ جاتادى. بىراق، قازاقستان ءۇشىن باسقا جول جوق. ءبىز ءبىر جەردە توقتاپ قالماي، العا قاراي نىق قادام باسۋ ءۇشىن رەفورمالاردى قالايدا جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك.

ازاماتتارىمىزعا زيانى تيمەۋى ءۇشىن قىس مەزگىلىندە تاريفتەردى ءوسىرۋ اكىمشىلىك تاسىلدەر ارقىلى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونىمەن بىرگە، ۇكىمەتكە بيۋدجەت قارجىسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ەكونوميكاعا اقشانى ورىنسىز قۇيا بەرۋگە بولمايدى، بۇل ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ جىبەرەدى. قاتاڭ بيۋدجەتتىك ءتارتىپ كەرەك. قارجى رەسۋرستارى مەملەكەتكە قاجەتتى جوبالارعا عانا جۇمسالۋعا ءتيىس. بىلتىر قاراشا ايىندا ۇكىمەت، ۇلتتىق بانك، قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىرلەسىپ، ءۇش جىلدىق باعدارلاما قابىلدادى. قۇجات ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە ارنالعان.

حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاننىڭ «ورتاشا تابىستار قاقپانىنا» ءتۇسىپ قالعانىن دۇرىس بايقاپ وتىر. اشىعىن ايتايىن، بۇل – ەكونوميكا تۋرالى وقۋلىقتان الىنعان جالپىلاما ۇعىم ەمەس، كۇن سايىن كوپتەگەن ازاماتىمىزدىڭ باسىنان ءوتىپ جاتقان ءومىر شىندىعى. جۇرت تابىس تاۋىپ جاتىر، ءتىپتى، جاقسى تابىس تاباتىندار دا بار. بىراق، ونىڭ ءبارىن ينفلياتسيا جەپ قويادى نەمەسە يپوتەكا تولەۋ، بالالاردى وقىتۋ، اتا-اناعا كومەكتەسۋ سياقتى كۇندەلىكتى تىرلىككە جۇمسالىپ، جوق بولىپ كەتەدى. اۋىرىپ قالۋ نەمەسە جۇمىستان ايىرىلۋ سەكىلدى كەز كەلگەن كولدەنەڭ كەدەرگى تۇرمىستاعى تۇراقتىلىقتى بۇزىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

مەن كەزىندە باسپانا الۋ، بالالاردىڭ وقۋ اقىسىن تولەۋ، ەمدەلۋ ءۇشىن زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ  تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. كوبىسى سولاي جاسادى، بۇل شەشىمگە ريزاشىلىقتارىن دا ءبىلدىرىپ جاتتى. بىراق، ادەتتەگىدەي، ستوماتولوگيا قىزمەتىن كورسەتەمىز دەگەن جەلەۋمەن زەينەتاقى قورىنان 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جىمقىرعان الاياقتار دا تابىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازىر بۇل ماسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر. وسى مەديتسينالىق قىزمەت تۇرىنە زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا تىيىم سالۋعا تۋرا كەلدى. بىراق، باسقا دا قيتۇرقى تاسىلدەر پايدا بولدى، ءتىپتى، پلاستيكالىق وتاعا تولەم جاسايتىندار بار.

ال، بيزنەس وكىلدەرىنە كەلەر بولساق، ولار جۇمىس ورىندارىن اشىپ، سالىقتارىن ادال تولەيدى. الايدا، نەسيە ءوسىمىنىڭ جوعارى بولۋى، اينالىمداعى قاراجاتتىڭ ازدىعى ولاردىڭ كەڭ اۋقىمدا دامۋىنا، جاڭا نارىقتارعا شىعۋىنا، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي تۇر.

ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ جاتىر. دەگەنمەن، مەنىڭشە، وزگەرىس قارقىنى باياۋ. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ باعالاۋىنشا، ەلىمىزدى باقۋاتتى، ءتىپتى، باي مەملەكەت دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سوعان قاراماستان، ەكونوميكامىزدا تەڭسىزدىكتەر ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ونىڭ ءبارىن شۇعىل رەتتەپ، ءتۇزۋ جولعا سالۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل جاعدايدى بىلەمىز، ونى جۇرتتان جاسىراتىن ويىمىز جوق. مۇنداي قيىندىقتى كوپتەگەن مەملەكەت باسىنان وتكەرىپ جاتىر. ءبىز «ءوسىم اۋرۋى» ماسەلەسىن مىندەتتى تۇردە شەشەمىز. ناقتى جوسپارىمىز بار.

– قازاقستان بىلتىر ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتوردا رەفورما جاساۋعا كىرىستى. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ اۋقىمدى رەفورما. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ابدەن توزعان ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن شەشە الا ما؟ 

– شىنىمەن دە، ۇكىمەت ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق نىسانداردى جاپپاي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. ۇزىندىعى جۇزدەگەن شاقىرىم بولاتىن ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن جەلىلەر سالۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وسى اۋقىمدى جوبانىڭ ەسەپ-قيسابى ازىرلەنىپ جاتىر.

قازىردىڭ وزىندە قاۋىپتى «قىزىل» ايماقتا تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ سانى 19-دان 10-عا دەيىن ازايدى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى كورىنە باستادى. نىسانداردىڭ اپاتتىق جاعدايعا تاپ بولۋ قاۋپى سەيىلىپ كەلەدى.

دەگەنمەن، ابدەن توزىپ، اۋپىرىممەن ارەڭ تۇرعان ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جەتكىلىكسىز، جۇمىس ءتاسىلىن وزگەرتۋ كەرەك. سوندىقتان، جاڭعىرتۋ شارالارى ەڭ باستى مىندەتتى شەشۋگە ءتيىس، ياعني، سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساپ، ناعىز نارىقتىق تەتىكتەر قالىپتاستىرۋى قاجەت.

ۇكىمەتتىڭ شۇعىل شارالارى ماسەلەنىڭ تۇپكى مانىنەن تۋىنداپ وتىر. سەبەبى، ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءومىر سۇرۋىنە اسا قاجەتتى تۇعىر سانالادى. بۇل نەگىز شايقالسا، باسقاسى تۇگەل كۇيرەيدى.

تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە ونداعان جىلدار بويى نازار اۋدارىلعان جوق. قالالار مەن اۋىلدارداعى ينفراقۇرىلىم توزدى، ەنەرگەتيكا نىساندارى مەن كوممۋنالدىق جەلىلەر ابدەن ەسكىردى.

قوردالانعان تۇيتكىلدەر كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەگە ۇلاستى. بۇل سالا جىرتىق-تەسىگىن جانتالاسا جاماپ-جاسقاپ، بيۋدجەت قارجىسىن ۇزدىكسىز قۇيۋعا تۋرا كەلەتىن «كوممۋنالدىق اجداھاعا» اينالدى. بۇعان جۇرتتىڭ ەتى ۇيرەنىپ، ازاماتتار شاراسىز كۇيگە ءتۇستى.

سوعان قاراماستان، ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز «اۆگيدىڭ اتقوراسىن» تازالاۋعا اسىققان جوق. سەبەبى، مۇنداي كۇردەلى جۇمىس ەشكىمگە جاقسى اتاق اكەلمەس ەدى. ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ سياقتى «كەرەمەت» باعدارلامالار ازىرلەپ، ونىڭ «تابىستى» ورىندالعانى تۋرالى بايانداۋ الدەقايدا جەڭىل بولاتىن. شىندىقتى جاسىرىپ، ءبىر ساتتىك الدامشى جەتىستىكتەرگە ۇمتىلۋ اقىرىندا مەملەكەتىمىز ءۇشىن تىم قىمباتقا ءتۇستى.

شىنىمدى ايتايىن، جەكە ابىرويىمدى ويلاسام، مەن دە بۇل جۇمىستى كەلەسى باسشىلىققا ىسىرا سالار ەدىم. بىراق، حالىقتىڭ كوزى ۇيرەنگەن تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەرگە قايشى كەلسە دە، مەن ءۇشىن قاعاز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ بارىنەن دە ماڭىزدى.

ەلەكتر قۋاتىنىڭ ارزاندىعى كىمگە ءتيىمدى بولدى؟ تابىسى شامالى كوپ بالالى وتباسىلارعا ەمەس، ءىرى كاسىپورىندارعا وتە ءتيىمدى بولدى.

ارزان جانار-جاعارمايدىڭ قىزىعىن كىم كوردى؟ ادەتتە قوعامدىق كولىكپەن جۇرەتىن ستۋدەنتتەر مەن زەينەتكەرلەر ەمەس، بيلىككە جاقىن جۇرەتىن، قازىر جۇرت وليگارحتار نەمەسە وليگوپوليا دەپ اتايتىن كاسىپكەرلەر كوردى.

كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ءتاريفىن تومەن ۇستاپ تۇرۋ كىمگە ىڭعايلى بولدى؟ ءار تۇبىرتەكتەگى سومانى ۋاقتىلى تولەپ وتىرعان ادال ازاماتتارعا ەمەس، «كوممۋنالدىق بىلىق-شىلىقتى» پايدالانىپ، قالتاسىن قالىڭداتقان دەلدال-كاسىپكەرلەرگە قولايلى بولدى.

پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ تومەن باعالار مەن تاريفتەر قازاقستانعا تيەسىلى. سونىڭ سالدارىنان، ءبىز امالسىزدان ارزان جانار-جاعارمايدى كورشى مەملەكەتتەرگە استىرتىن تاسىمالدايتىن، سول ارقىلى ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا دەمەۋ كورسەتەتىن ەلگە اينالدىق.

سول سەبەپتى، ءتاريفتىڭ تومەن بولۋى قاراپايىم تىرلىك كەشىپ جاتقان ادامدارعا پايدالى دەگەن جالعان سەنىمنەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى. ءىس جۇزىندە بۇل – اۋقاتتى ازاماتتارعا جاسىرىن تۇردە بەرىلەتىن سۋبسيديا.

الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن وزگەرتۋ قاجەت. مەملەكەت كومەككە شىن مۇقتاج ادامدارعا عانا تىكەلەي، اتاۋلى وتەماقى تولەۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتۋگە مىندەتتى. سوندىقتان، تاريفتەردى كوتەرۋ – اقىلعا قونىمدى، ياعني ءتيىمدى جانە ءادىل ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن اسا قاجەت قادام. كىم قانشا تۇتىنسا، سونشا تولەيدى، قولداۋعا شىنىمەن ءزارۋ ادامدارعا عانا كومەك بەرىلەدى. تاريفتەر ادىلەتتى بولۋى كەرەك، ياعني «نەعۇرلىم كوپ تۇتىنعان، سوعۇرلىم كوپ تولەيدى» دەگەن قاعيدات بەرىك ورنىعۋعا ءتيىس. مەن وسىنداي ناقتى مىندەت قويىپ وتىرمىن. العاشقى وڭ ناتيجەلەر بار. تولەم جۇيەسىنە سارالانعان ءتاسىل ەنگىزىلدى. سۋدى جانە ەلەكتر قۋاتىن بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالاناتىن تۇرعىندار «تۇتىنۋدىڭ الەۋمەتتىك نورماسىنا» سايكەس تولەمدى ەڭ تومەن تاريفپەن تولەيتىن بولدى.

بۇل قادام بۇرىنعى جۇيەدەن باس تارتىپ، الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى ءادىل بولەتىن جۇيە قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدىڭ رەسۋرستارىن تاڭداۋلى ادامدار ەمەس، بارشا جۇرت بىردەي پايدالانۋعا ءتيىس. سوندا عانا زامانعا ساي ينفراقۇرىلىم مەن ءتيىمدى ەنەرگەتيكا جۇيەسىن قالىپتاستىرا الامىز. وسىلايشا، ەكونوميكانىڭ ساپالىق تۇرعىدان وسۋىنە زور سەرپىن بەرەمىز.

– ءسىز قازاقستان ءۇشىن كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن ءجيى ايتاسىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەپ بەردىڭىز. وسى سالانى دامىتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداندى جانە الدا قانداي جوسپارلار بار؟

– ەلىمىز ءۇشىن كولىك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت. تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جولى بولماسا دا، قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىك تۇسىندا، ياعني نەگىزگى ترانزيتتىك كۇرە جولدار توعىسقان جەردە ورنالاسقان. بۇل – ۇلكەن ارتىقشىلىق، ءبىز ونى ەل يگىلىگىنە جاراتا بىلۋگە ءتيىسپىز. ماقسات-مۇددەمىزگە سايكەس قازاقستاندى ەۋرازيانىڭ كولىك ايلاعى (حابى) رەتىندە قالىپتاستىرۋ – بۇل سالادا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ باستى باعىتى.

وسى ورايدا، جاقىندا ىسكە قوسىلعان «دوستىق – مويىنتى» جاڭا تەمىرجول ماگيسترالىنىڭ ءمان-ماڭىزىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل جوبا وسى جول ارقىلى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا تاسىمالداناتىن جۇك كولەمىن بەس ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «مويىنتى – قىزىلجار»، «باقتى – اياگوز»، «داربازا – ماقتاارال» تەمىرجول جەلىلەرىن جاڭادان ىسكە قوسۋ جوسپارىمىزدا تۇر. جالپى، 2030 جىلعا دەيىن 5 مىڭ شاقىرىم تەمىرجولدى سالىپ، جاڭعىرتۋ جانە 11 مىڭ شاقىرىم تەمىرجولدى جوندەۋ كوزدەلىپ وتىر.

ەلوردا مەن باتىس ايماقتاردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى 500-دەن استام شاقىرىمعا قىسقارتاتىن «ورتالىق – باتىس» كۇرە جولى قۇرىلىسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە زور.

ءبىز ەل شەكاراسىنان تىس جەردى دە قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى كولىك جۇيەسىن قۇرا الدىق. قازاقستان مۇحيت جولدارىنان تىسقارى تۇرسا دا، سارى تەڭىز بەن قارا تەڭىزدىڭ اراسىندا جۇك تەرمينالدارىنىڭ جەلىسىن قالىپتاستىردى. ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن 12 حالىقارالىق كولىك ءدالىزى، اتاپ ايتقاندا، 5 تەمىر جول، 7 اۆتوكولىك ءدالىزى بار. قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا قۇرلىقپەن جەتكىزىلەتىن جۇكتىڭ شامامەن 85 پايىزى وسى جولدارمەن تاسىمالدانادى.

ارينە، مۇنىڭ ءبارى – تابىسقا وپ-وڭاي جەتە قويامىز دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل سالاداعى باسەكە كۇشەيىپ كەلەدى. سەبەبى كولىك جانە لوگيستيكا ماسەلەسى گەوساياساتتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. وسى تاقىرىپ جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ كۇن تارتىبىنە ءبىرجولا ەندى. سوندىقتان، قازاقستان ءۇشىن دە ونىڭ ايرىقشا ماڭىزى بار.

ەلىمىز قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتتى مەگاجوباسىن، «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزىن جانە ترانسكاسپي كولىك باعىتىن، ياعني، «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. «رەسەي – قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» باعىتىمەن تەڭىز ايلاقتارىنا شىعىپ، جۇك تاسىمالداۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ سانايمىز. «ورتا ءدالىزدىڭ» جۇمىسىنا قىتايدىڭ قوسىلۋىن قۇپتايمىز.

جالپى، بۇل سالانىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. مۇندا تەك ينفراقۇرىلىم تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. ەكونوميكانىڭ بارلىق دەرلىك سەكتورى وسى ىرگەلى سالاعا كەلىپ توعىسادى. سوندىقتان، ۇكىمەتتىڭ الدىنا زاماناۋي ينجەنەرلىك جانە سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمى بار كولىك-لوگيستيكا توراپتارىن سالۋ، تەڭىز پورتتارىن، اۋەجايلار مەن تەمىرجول ۆوكزالدارىن جاڭعىرتىپ جوندەۋ، سونداي-اق ءتيىمدى تسيفرلىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلدى.

– مەملەكەت كەيىنگى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. بۇل شارۋامەن ۇكىمەتتەردىڭ ءبارى اينالىستى. بىراق، وسى اسا ماڭىزدى سالاداعى تۇيتكىلدەر اقىرى شەشىمىن تاپقان جوق. ءار مينيستر ءوز باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرماق بولدى. سونىڭ سالدارىنان قىرۋار اقشا قۇمعا ءسىڭىپ جوق بولدى. ەندى ءبىز ەلىمىزدىڭ بۇل سالاداعى الەۋەتىن ويداعىداي پايدالانا الامىز با؟

– مەملەكەتتەردىڭ كوبى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولەدى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. شارۋالارعا 2024 جىلى 580 ميلليارد تەڭگە، بىلتىر 1 تريلليون تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلدى. بۇل – وتە قوماقتى قارجى. سوڭعى ون جىلدا شارۋالارعا كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ كولەمى 10 ەسە ارتتى، بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى كۇمان تۋدىرادى. 2015-2024 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ءونىم كولەمى 2,5 ەسەدەن استام ءوستى. بۇل كورسەتكىشتى ودان دا كوبەيتۋگە بولار ەدى.

ەسەسىنە، ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى ناتيجەلەر وتە جاقسى بولدى. استىق پەن ۇن ەكسپورتى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتى، ءونىم جەتكىزىلەتىن ەلدەردىڭ گەوگرافياسى كەڭەيە ءتۇستى. بۇل – ەگىننىڭ شىعىمدىلىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان شارالاردىڭ ناقتى ناتيجەسى.

ەندى باسقا باعىتتارداعى جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن، مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك. 2035 جىلعا قاراي الەمدە مال ەتىن تۇتىنۋ كولەمى 233 ميلليون تونناعا دەيىن وسەدى. سوعان سايكەس، ونىڭ يمپورتى 27 ميلليون تونناعا دەيىن ارتادى. قازاقستاننىڭ، سىرتقا، اسىرەسە، ازيا ەلدەرىنە ەت شىعاراتىن ءىرى ەكسپورتتاۋشىعا اينالاتىن مۇمكىندىگى بار. سوندىقتان، بىلتىر قاراشادا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمى ءدال وسى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارنالدى.

بيلىك اۋىل شارۋاشىلىعىن ساپالىق تۇرعىدان دامىتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىراق، قوماقتى ينۆەستيتسيا قۇيۋ قالاعان ناتيجەگە جەتكىزە بەرمەيدى. ونىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. مەن بۇل تۋرالى جۋىردا تارازعا بارعان ساپارىمدا ايتتىم.

ىرگەلەس ەلدەردىڭ بىردە-بىرەۋىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان مۇنداي اۋقىمدى كومەك كورسەتىلمەيدى. ول جاقتاعى شارۋالار قازاقستانداعى ارىپتەستەرىنە جاقسى جاعداي جاسالعانىنا تاڭعالىپ، ولاردى «اگرارلىق وليگارحتار» دەپ اتاي باستادى. دەگەنمەن، ەلىمىزدەگى شاعىن شارۋاشىلىقتار جەتكىلىكتى كولەمدە سۋبسيديا الا الماي وتىر. ۇكىمەتكە وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى.

البەتتە، سۋبسيديالار كەرەك. اسىرەسە، قازىرگى كەزەڭدە وتە قاجەت. بىراق، مۇنىڭ كەرى اسەرى دە بار. سەبەبى، ماسىلدىق پيعىل تۋعىزىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان، قازىر ۇكىمەت كووپەراتيۆتەرگە، ياعني شارۋالار بىرلەستىگىن قۇرۋعا قايتا ورالۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. كووپەراتيۆتەر ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا الادى. سونداي-اق، دايىن ءونىمدى ساتاتىن نارىقتارعا جاقىن بولۋعا، تۇتىنۋشىلارمەن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان قاتىم-قاتىناس ورناتۋعا جول اشادى.

دامىعان ەلدەردەگى كووپەراتسيا جاقسى قىرىنان كورىندى. ءتىپتى، ءىرى كورپوراتسيا دەڭگەيىنە جەتكەن بىرلەستىكتەر بار. قازاقستاننىڭ بارلىق اۋىلىندا تابىستى كووپەراتسيا قۇرۋعا نەگىز بولاتىن العىشارتتار جەتكىلىكتى. شارۋالار جازدا مالىن باعىپ، ءسۇت، ەت، تەرى، ءجۇن جيناپ، ونى وڭدەۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرە الادى. سولاي ەتۋگە ءتيىس تە. كۇنكورىستەن ءوسىپ-وركەندەۋگە باستايتىن جول – وسى. كووپەراتسيانى بىرلىك پەن جاسامپازدىق يدەولوگياسى دەپ تە قاراستىرعان دۇرىس.

بىراق، كووپەراتسيا وزىنەن ءوزى پايدا بولا سالمايدى. ەل ىشىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ قاجەت. الايدا، بىرلەستىك قۇرۋ ءىسىن ناۋقانعا اينالدىرىپ، جۇرتقا قىسىم كورسەتۋگە، ولاردى ماجبۇرلەۋگە جول بەرىلمەيدى.

– ءجيى تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – تۋريزم. بىلتىر الەمدىك دەڭگەيدەگى كەيبىر اقپارات قۇرالدارى قازاقستاندى ساياحات جاساۋعا ەڭ لايىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوستى. دەگەنمەن، ەلىمىزدەگى كۋرورتتار مەن تانىمال تۋريستىك ورىنداردىڭ جاپپاي قوناق كۇتۋگە دايىندىعىنا كۇمان جوق ەمەس.

– مۇنداي كۇماننىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. مەن ۇكىمەتكە ەسكەرتۋ جاساعاننان كەيىن ءتۋريزمدى دامىتۋ جۇمىستارى جاندانا ءتۇستى. الايدا، الدىمىزدا ۇزاق تا كۇردەلى جول تۇر. بۇل – ەكونوميكا، مادەنيەت، قاۋىپسىزدىك جانە بيزنەس – بارلىعى ءبىر جەرگە توعىساتىن كۇردەلى سالا. مۇندا ءوز جۇمىسىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن كاسىبي ماماندار، ەڭ باستىسى، ناعىز وتانشىل ازاماتتار جۇمىس ىستەۋى كەرەك. تۋريزم سالاسىندا جالقاۋلىق پەن نەمقۇرايلىلىققا، اشكوزدىك پەن دورەكىلىككە جول جوق.

بىلتىر قازاقستانعا ميلليونداعان شەتەل ازاماتى كەلدى. ىشكى تۋريزم قارقىندى دامي باستادى. مۇنىڭ ءبارى – وتە جاقسى ءۇردىس.

الەم ەلدەرى تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن جەكە ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلدە كورىكتى جەرلەر وتە كوپ. قازىر ەكوتۋريزمگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستانعا تەڭ كەلەتىن ەل جوق سەكىلدى كورىنەدى. الايدا، بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى، سونىڭ ىشىندە جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ بىلىكسىزدىگى مەن نەمقۇرايلىعىنىڭ كەسىرىنەن ءتۋريزمنىڭ بولاشاعى زور وسى ءبىر سالاسى ءالى كۇنگە دەيىن كەنجە قالىپ وتىر. ازىرگە تانىستىرۋ، ياعني پرەزەنتاتسيا جۇمىستارىنان ءارى اسا الماي جاتىرمىز.

ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا تۇمسا تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن جەلەۋمەن كەز كەلگەن جوباعا قارسى ناۋقان ۇيىمداستىراتىن كەيبىر «ەكو-بەلسەندىلەر» زيان كەلتىرىپ وتىر. كوپشىلىگىنىڭ تابيعاتتا
شارۋاسى دا جوق. ولار ءوزىنىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوعامدى دۇرلىكتىرۋدى، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، «حايپ» جاساۋدى عانا كوزدەيدى. تۋريزم بيزنەسىندە ابدەن اككى بولعان، باسەكەلەستەردىڭ شىققانىن قالامايتىن كاسىپكەرلەر كەيدە ولاردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ وتىرادى.

تاۋ شاڭعىسى تۋريزمىنە قاتىستى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. «شىمبۇلاق» الماتى قالاسىنىڭ ورتالىعىنان نەبارى جارتى ساعاتتىق جەردەگى ەرەكشە تابيعاتتىڭ ورتاسىندا تۇر. الەمدە وعان تەڭ كەلەتىن دەمالىس ورنى كەمدە-كەم. الايدا، كوپتەن بەرى ەشتەڭە جاسالماعان كۋرورتتىڭ سىنى دا، سىرى دا كەتىپ، توزىپ بارادى. تابيعاتتىڭ تاماشا تارتۋى سانالاتىن وسى كورىكتى مەكەندى دامىتۋ ءۇشىن تىڭ تاسىلدەر قاجەت. قازىر ەلىمىزدەگى تاجىريبەلى دەۆەلوپەرلىك كومپانيا ىسكە كىرىستى. بىراق، ۇكىمەت پەن اكىمدىكتىڭ قولداۋىنا قاراماستان، جۇمىس بارىسى دايىندىق جانە تانىستىرۋ شارالارىنان اسا قويعان جوق. ال، كورشى ەلدەردە تاۋ شاڭعىسى ينفراقۇرىلىمى قارقىندى سالىنىپ جاتىر.

الماتى تاۋ كلاستەرىنىڭ الەۋەتى وتە زور. بۇل سالادا اۋقاتتى ادامدارعا دا، ورتاشا تابىسى بار ازاماتتارعا دا بىردەي قىزمەت كورسەتىلۋگە ءتيىس. سوندىقتان، ونداعى تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋ قاجەت.

تۋريزم سالاسىنداعى كادر تاپشىلىعى – وتە وزەكتى ماسەلە. سوندىقتان، تۇركىستاندا حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. 2024 جىلى وقۋ ورداسىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى ديپلومدارىن الىپ، ەڭبەك نارىعىنا قوسىلدى. الايدا، بۇل – جەتكىلىكسىز. كادر ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلدانادى.

دەگەنمەن، سالىمىز سۋعا كەتىپ، ەڭسەمىزدى ءتۇسىرىپ وتىرۋعا دا بولمايدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى تابلويدتار ساياحاتشىلارعا قازاقستاندا دەمالۋدى ۇسىنىپ جاتسا، ەكى ەسە قارقىنمەن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. «CNN Travel» 2025 جىلى الماتىنى ورتالىق ازياداعى «ءسانى مەن سالتاناتى جاراسقان جاڭا استانا» دەپ اتادى. الماتى اكىمىنە شاھاردى كۇندىز-ءتۇنى قوناعى ۇزىلمەيتىن نيۋ-يورك، ماسكەۋ، پاريج سياقتى «ەشقاشان كوز ىلمەيتىن قالاعا» اينالدىرۋ تاپسىرىلدى. قالادا ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ، اباتتاندىرۋ، جارىقتاندىرۋ باعىتىندا ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەلۋى كەرەك.

– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. ءسىز حالىققا جولداۋىڭىزدا قازاقستاندى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە تسيفرلىق ەلگە اينالدىرۋ قاجەت دەگەن ناقتى مىندەت جۇكتەدىڭىز. ال، جاڭا جىلعا ارنالعان قۇتتىقتاۋ سوزىڭىزدە 2026 جىلدى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالادىڭىز. كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن نە ىستەلەدى؟ باستاماڭىزدىڭ شىن مانىندە تابىستى بولارىنا سەنەسىز بە؟

– قازاقستان تسيفرلىق دەرجاۆاعا اينالۋى كەرەك. بۇل – قازىرگى جاڭا تەحنولوگيا داۋىرىندە وركەنيەتتى ەل بولىپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. حالقىمىزدىڭ وي-ساناسى مۇنداي يننوۆاتسيالارعا دايىن ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ونىڭ ۇستىنە، قازاقستاندا ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر سالتىن ەداۋىر وزگەرتكەن تانىمال فينتەح كومپانيالار تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

تەحنولوگيا سالاسىنداعى ناعىز الەمدىك الپاۋىتتار – اقش پەن قىتاي اراسىنداعى باسەكە قىزا ءتۇستى. امەريكا باسشىسى اقش-تىڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىن مالىمدەدى. قىتايدىڭ دا شەگىنەتىن ويى جوق، ولار مۇنى ۇلتتىڭ ابىروي-بەدەلىنە قاتىستى ماسەلە دەپ سانايدى. قازىردىڭ وزىندە قىتايدا جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسىمەن اينالىساتىن بەس مىڭعا جۋىق كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. باسقا دامىعان مەملەكەتتەر دە قامسىز وتىرعان جوق.

قازاقستان دا ەكونوميكا مەن قوعامدىق ومىرگە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ بۇل جۇمىسقا قاتىستى باستاپقى مۇمكىندىكتەرى جامان ەمەس. مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەتتەردى، قارجى تەحنولوگيالارىن، ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سەكتورىن تسيفرلاندىرۋ ىسىندە ناقتى جەتىستىكتەرىمىز بار. ءىت-ستارتاپتاردى قولدايتىن تولىققاندى ەكوجۇيە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر. ەكى مىڭ كومپانيانىڭ باسىن قوسقان Astana Hub يننوۆاتسيالىق كلاستەرى دە بار. 2025 جىلى ءىت-قىزمەتتەردىڭ جالپى ەكسپورتى ءبىر ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. تسيفرلىق اكتيۆتەرگە ارنالعان CryptoCity پيلوتتىق ايماعى قۇرىلىپ جاتىر. جەدەل داميتىن Alatau city قالاسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. مەملەكەتتىك دەرەكتەردى جيناۋ جانە تالداۋ جۇمىسىنىڭ قارقىنى كۇشەيىپ كەلەدى. كاسىبي ماماندار مۇنداي دەرەكتەردى الداعى ءداۋىردىڭ جاڭا التىنى دەپ سانايدى.

بىلتىر مامىر ايىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس جۇمىسىن باستادى. وعان شەتەلدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بەدەلدى ساراپشىلارى شاقىرىلدى. قاراشادا «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى، جاڭا زاڭ جاقىندا كۇشىنە ەنەدى. جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلدى. Alem.Cloud جانە Al-Farabium دەپ اتالاتىن ەكى سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلدى، استانا اكىمدىگى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ تانىمال كومپانياسىمەن بىرلەسىپ، دەربەس پلاتفورما قۇردى.

كاسىبي كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءتيىستى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن، 650 مىڭنان استام ستۋدەنت AI-Sana باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم الدى. كوپ ۇزاماي جاساندى ينتەللەكت مامانداندىرىلعان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى اشىلادى.

جاساندى ينتەللەكت پايدا بولعاننان بەرى بولاشاقتىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ ۇلگەرەتىن ەلدەر مەن ەسكى زاماندا قالىپ قوياتىن ەلدەردىڭ اراسى الشاقتاي باستادى. سوندىقتان، مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنداعى باسىم باعىت دەپ جاريالادىم. بيىل وتە كوپ شارۋا اتقارىلادى. وسى ايرىقشا ماڭىزدى جۇمىستىڭ تابىستى بولارىنا سەنەمىن.

– ءسىزدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىڭىزداعى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ورنى قانداي؟ 

– سەنىمدى ەنەرگيا كوزى بولماسا، قازاقستان ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق ۇلگىسىنە كوشە المايتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سۋپەركومپيۋتەرلەرگە، داتا-ورتالىقتار مەن اۆتوماتتاندىرىلعان ءوندىرىس كەشەندەرىنە وتە كوپ ەنەرگيا قاجەت. بۇل – جاڭا جاھاندىق تەحنولوگيالىق قۇرىلىستىڭ باستى تالابى.

قۋات كوزدەرىن سالۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. كاپيتال قورى شامامەن 4,5 تريلليون دوللار بولاتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى كومپانيا – NVIDIA-نىڭ باسشىسى جاقىندا «كوك جاعالىلار»، ياعني تەحنيكالىق ماماندىق يەلەرى مۋلتيميلليونەرلەر قاتارىنا قوسىلادى دەپ بولجام جاسادى.

بىرنەشە اتوم ستانتسياسىن سالۋ – بىرىنشىدەن، تاريحي ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ دەگەن ءسوز. سەبەبى، ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە كوش باستاپ تۇرعان ەلدىڭ بىردە-ءبىر اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالماۋى مۇلدەم اقىلعا قونبايدى. ەكىنشىدەن، بۇل قادام قازاقستاننىڭ ابىروي-بەدەلىن نىعايتا تۇسەدى. ءبىز اتوم ستانتسيالارىن سالۋ ارقىلى تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيانىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرامىز. تيىسىنشە، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇپكى ءمانىن وزگەرتەمىز. وسىنى قاپەردەن شىعارماعان ءجون.

تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى تاقىرىپ – جەر قويناۋىندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار. بولاشاقتا ونداي ماتەريالدارعا دەگەن سۇرانىس ارتا بەرەدى، الداعى بەس جىلدىڭ وزىندە بۇل سۇرانىس ەكى ەسە وسەدى. وسى رەتتە، قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر مۇمكىندىك اشىلادى. ەلىمىز جەر قويناۋىندا سيرەك كەزدەسەتىن مينەرالدار قورى بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىنا قوسىلۋى ابدەن مۇمكىن. قازاقستان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وسى سالاداعى ءوز ءرولىن كۇشەيتۋ ءۇشىن اقش، قىتاي، رەسەي، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا ەلدەرىمەن جانە ەۋروپا وداعىنىڭ بىرقاتار مەملەكەتىمەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتا باستادى.

– تاعى ءبىر تاقىرىپقا ويىسساق. جۇرتتى بۇرىننان تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بار. مىسالى، كەيبىر ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءومىرى ءسان-سالتاناتقا تولى. ولار قالتالى ازاماتتاردىڭ دا، قاراپايىم ادامداردىڭ دا قامىن ويلاپ ءومىر ءسۇرۋدى قاشان ۇيرەنەدى؟

– بيزنەس – كەز كەلگەن ەلدەگى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى. ءبىز ۇزاق جولدى ءجۇرىپ وتتىك. وسى جولدا جۇرت جەكە مەنشىك ينستيتۋتىنا ەشكىم قول سۇقپاۋعا ءتيىس ەكەنىن تۇسىنە باستادى.

مەن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ، سوزبەن دە، ىسپەن دە ۇلتتىق بۋرجۋازيانىڭ زاڭدى مۇددەسىن قورعاۋعا تىرىستىم. سەبەبى، ەكونوميكانى وركەندەتۋ جانە مەملەكەتتىڭ قوعامدىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ ىسىندە كاسىپكەرلەر ەلەۋلى ءرول اتقاراتىنىن جاقسى تۇسىنەمىن.

تاريحي سەبەپتەر مەن ۇلت بولمىسىنداعى ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى ءىرى بيزنەسمەندەرىمىز قاراپايىمدىلىق، ۇستامدىلىق سياقتى قاسيەتتەرگە ءمان بەرە قويمايتىنى راس.

مەن شۆەيتساريادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە اسا ءىرى ءارى بەلگىلى كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىم. سول كەزدە ولاردىڭ ءوز قاراجاتىن وتە ۇنەمدەپ جۇمسايتىنىن جانە ەلدەن دارالانىپ كوزگە تۇسكىسى كەلمەيتىنىن كورىپ، تاڭعالدىم. ميللياردتاعان قارجىسى بار ادامدار قوناقۇيدىڭ قاراپايىم ءبىر بولمەسىندە تۇرۋعا نامىستانبايدى. جەكە ۇشاقپەن ۇشپاق تۇگىلى، ءبىرىنشى ساناتتاعى ورىندارعا دا وتىرمايدى. بىراق، بۇل – ولاردىڭ بويىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داعدى.

ال، ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن قالىپتى كورىنەتىن ءومىر سالتى كەيدە قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ جاتادى. مۇنداي جاعداي كوپتەگەن ەلدە بار. سول ءۇشىن دە قايىرىمدىلىق قىزمەتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل – قوعام مەن بيزنەس اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىم ىسپەتتەس.

– ءسىز رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا وتكەن ازاماتتاردى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋ راسىمىنەن كەيىن كاسىپكەرلەرمەن جەكە كەزدەسىپ، ولارعا نارازىلىعىڭىزدى اشىق ايتتىڭىز دەپ ەستىدىك. قۇپيا بولماسا، اڭگىمە نە تۋرالى بولدى؟

– جاڭا عانا ءسوز بولعان قايىرىمدىلىق تۋرالى، وتانشىلدىقتى جاسامپاز ىسپەن كورسەتۋ جونىندە سويلەستىك. بىزگە حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جاقسى بىلەتىن ءارى سونى تەرەڭ تۇسىنەتىن ۇلتتىق بۋرجۋازيا كەرەك.

سەبەبى، حالىق بولماسا، ولار ەشقاشان تابىسقا جەتە الماس ەدى. مەن قوعامنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ بيلىك جۇكتەگەن مىندەت ەمەس، مارتەبەلى پارىز ەكەنىن تاعى دا ولاردىڭ ەسىنە سالدىم. وسى ورايدا، شەتەلدە تابىسقا جەتسە دە، تۋعان جەرىن ۇمىتپاي، حالقىنا كومەكتەسىپ جۇرگەن ءىرى كاسىپكەرلەردى جاقسى ۇلگى رەتىندە اتاپ ءوتتىم. ونداي ازاماتتار اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ ءجۇر. قالالاردا ينفراقۇرىلىم سالىپ، جوندەپ، مۇراجايلاردىڭ، ەمحانالار مەن مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرىپ جاتىر.

قازاقستاندا كوپ نارسە وزگەردى. قوعامدىق سانا جاڭعىرا ءتۇستى، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى جاڭاردى، ساياسي قايراتكەرلەر اۋىستى. ءىرى كاسىپكەرلەر عانا جۇرىسىنەن جاڭىلماي، ءباز-باياعى قالپىندا كەلە جاتىر. بىراق، بۇل، ءبىر جاعىنان، بيلىكتىڭ بيزنەسكە كوزقاراسى دۇرىس ەكەنىن كورسەتەدى.

كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەتتىڭ قولداۋىن دۇرىس تۇسىنە بەرمەيدى، ءاردايىم سولاي بولۋعا ءتيىس دەپ قابىلدايدى.

ولار اۋقىمدى جوبالاردى باستاپ الىپ، قيت ەتسە ۇكىمەتتەن كومەك سۇرايدى. مەن ولارعا «بيزنەسپەن اينالىسىپ جاتقان سىزدەر مە، الدە ۇكىمەت پە؟» دەپ سۇراق قويدىم.

قيتۇرقى ساياسي ويىندارمەن اۋەستەنىپ كەتكەن كەيبىر كاسىپكەرلەردى سىناۋعا تۋرا كەلدى. بيزنەسمەندەر ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ءتىپتى، كاسىپتىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن يلون ماسكتىڭ ءوزى ساياساتقا بەلسەندى ارالاسپاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان الاپات تاسقىن كەزىندە ەلدىك ىستەن شەت قالعان جوق، اپات سالدارىن جويۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتتى. بۇل – قۋانارلىق جاعداي.

مەن قايىرىمدىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردى قولداۋ ءۇشىن ارنايى «مەيىرىم» وردەنىن ەنگىزدىم. ەلگە جاناشىرلىق كورسەتىپ، الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تانىتقان كاسىپكەرلەر بيىلدان باستاپ وسى جوعارى ناگراداعا يە بولادى. وسىلايشا، ولاردىڭ قوعام الدىنداعى ابىروي-بەدەلى مەن مارتەبەسى ايقىندالادى.

– تاعى ءبىر وزەكتى تاقىرىپ. قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقان بىرقاتار ازاماتقا بايلانىستى سوت پروتسەسى تۋرالى اقپارات باق بەتتەرىندە بىلتىر ارا-تۇرا جاريالانىپ تۇردى. تەرگەۋ امالدارى ءالى ءجۇرىپ جاتىر ما؟

– بۇل تاقىرىپقا قاتىستى نەگىزگى ءمان-جايدىڭ ءبارى الدەقاشان بەلگىلى بولدى. سول وقيعالار بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدى. بىرقاتار قوعامدىق كوميسسيا قۇرىلىپ، وعان بەلگىلى زاڭگەرلەر جەتەكشىلىك ەتتى. مۇنداي قادام جۇمىستىڭ بەيتاراپ ۇستانىممەن جۇرگىزىلۋىنە، سول ارقىلى بارلىق وقيعانىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى ورايدا، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ، كاسىبي بىلىكتىلىگىن كورسەتكەنى ءۇشىن ولارعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.

2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پارلامەنتتە ارنايى قوعامدىق تىڭداۋ ءوتىپ، بۇل وقيعاعا جانە ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمىن بۇزباق بولعان قىلمىسكەرلەردىڭ ارەكەتىنە ەگجەي-تەگجەيلى باعا بەرىلدى.

ءيا، كەيبىر سوت پروتسەستەرى، سونداي-اق، قاڭتاردا ۇرلانعان كوپتەگەن قارۋدى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ءالى جالعاسىپ جاتىر. سول كۇندەرى قىلمىسكەرلەر ءۇش مىڭنان استام قارۋ-جاراقتى يەمدەنىپ كەتكەن ەدى. بىراق كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ ارقاسىندا قارۋ-جاراق جاسىرىلعان قويمالاردىڭ كوبى تابىلدى.

قاڭتار وقيعاسىن تالقىلايتىندار كوبىنەسە سول كەزدەگى داعدارىستىڭ تۇپكى ءمانىن تۇسىنۋگە ەش پايداسى جوق دۇنيەلەردى قازبالاپ كەتەدى. سول ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا دا بولماس. دەگەنمەن، اقيقات جولىندا ەشقاشان قىزبالىققا سالىنباۋ كەرەك. الماتىداعى الاساپىران تۋرالى ءجيى ايتىلىپ جاتادى، مۇنى تۇسىنۋگە دە بولادى. بىراق، زۇلىمنىڭ سيقىرلى تاياقشاسىمەن جاسالعانداي ادام سەنگىسىز جاعدايلار بولعانىن دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ناقتىراق ايتقاندا، بۇلىكتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ امىرىمەن ءبىر مەزەتتە ون ەكى قالادا جاپپاي تارتىپسىزدىك بەلەڭ الدى. ونىڭ ارتى قاسكويلەردىڭ كوپتەگەن وبلىس اكىمدىكتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عيماراتتارىن باسىپ الۋىنا اكەپ سوقتىردى.

«توڭكەرىس» جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋشىلار ۇكىمەتتىڭ جانار-جاعارماي باعاسىن ءوسىرۋ تۋرالى شەشىمىن جەلەۋ ەتىپ، ادامداردى جاپپاي شەرۋگە شىعۋعا يتەرمەلەدى. سوسىن ازاماتتاردىڭ، مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ، ءبىر تاڭعالارلىعى، كۇشتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ اراسىندا دۇربەلەڭ تۋعىزدى. ولار قارۋ-جاراق پەن قۇپيا قۇجاتتاردى قاراۋسىز قالدىرىپ، جۇمىس ورىندارىن تاستاپ، كەتە باستادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەيبىر باسشىلارى سىن ساعاتتا وتان الدىنداعى ادالدىعىن ساقتاپ قالا المادى، كاسىبي دەڭگەيى دە تومەن ەكەنىن كورسەتتى.

وسىنداي جاعداي، اسىرەسە، بۇلىكشىلەردىڭ باستى نىساناسى بولعان الماتىدا انىق بايقالدى. اسكەري قىزمەتشىلەر مەن قالا تۇرعىندارى قاتتى قورلىققا ۇشىرادى. اكىمشىلىك عيماراتتار، ساۋدا ورتالىقتارى، دۇكەندەر مەن بانكتەر قيراپ، ورتكە ورانىپ، تونالىپ جاتتى. مۇنداي جۇگەنسىزدىككە قارسى توتەنشە شارالار قابىلداۋ قاجەت بولدى. قازىر، ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ، پيعىلى ارام ءارى سانا-سەزىمى تاياز كەيبىر ادامدار مەملەكەتىمىزدىڭ ەلدى قۇردىمعا جىبەرە جازداعان سۇمدىق بەرەكەسىزدىكتەن امان قالعانى جايلى اڭگىمەنى ادەيى اينالىپ ءوتىپ، قاساقانا ويىنا كەلگەندى ايتىپ ءجۇر.

– قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ءسىز وليگوپولياعا قارسى كۇرەستى قولعا الىپ، زاڭسىز يەمدەنگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جونىندە باستاما كوتەردىڭىز. سول ءۇشىن باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنان ارنايى كوميتەت قۇرىلدى. بىراق، بىلتىرعى جولداۋىڭىزدا بۇل قۇرىلىمنىڭ اتاۋىن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت دەپ وزگەرتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىڭىز. جۇرت بۇل شەشىمدى جەتە تۇسىنىڭكىرەمەي وتىر. مۇنداي قادام زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ تاقىرىبى وسىمەن جابىلدى دەگەندى بىلدىرە مە؟

– ارينە، جوق. باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتتەرىنە توقتالىپ وتەيىن. زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ جونىندەگى كوميتەت ۇلكەن جۇمىس اتقارىپ، وليگوپوليا وكىلدەرىنەن 1,3 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءوندىرىپ الدى. سونىڭ 1 تريلليون تەڭگەدەن استامى مەملەكەت قازىناسىنا ءتۇستى. ارنايى مەملەكەتتىك قورداعى قاراجات ەسەبىنەن ەلىمىزدە جالپى قۇنى 482 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 434 الەۋمەتتىك جانە كوممۋنالدىق نىسان سالىنىپ جاتىر. ونىڭ قاتارىندا 227 سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ، 183 دەنساۋلىق ساقتاۋ، 11 ءبىلىم بەرۋ، 5 سپورت، 8 ينفراقۇرىلىم نىسانىنىڭ قۇرىلىسى بار. سونداي-اق، پاۆلودار، ارقالىق، بالقاش قالالارىنداعى اۋەجايلار جاڭعىرتىلىپ جاتىر.

جۇمىس جالعاسا بەرەدى. اكتيۆتەردى ساراپتاپ، ونىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاۋ قۇزىرلى ورگانداردىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنىڭ ءبىر باعىتىنا اينالدى. ەڭ باستىسى، بارلىق جۇمىس اشىق ءارى ءادىل بولۋعا ءتيىس. ەندى بۇل شارۋانى ءبىر ورتالىقتان ۇيلەستىرىپ جۇرگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. جۇمىس ءبىر قالىپقا ءتۇستى. سوندىقتان، العا قادام باسىپ، ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا ءمان بەرەتىن كەز كەلدى.

اكتيۆتەرى كۇمان تۋدىرىپ، كۇدىككە ىلىنگەن ادامداردىڭ كوبى قارجىسىن ەلگە ينۆەستيتسيا رەتىندە سالۋعا نيەت ءبىلدىردى. ولارمەن جالپى سوماسى بەس تريلليون تەڭگەدەن اساتىن كەلىسىمدەر جاسالدى. بۇل قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ونىڭ ىشىندە تۋريستىك، كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار، تاۋ-كەن، مەتاللۋرگيا، ەنەرگەتيكا سەكتورلارىنا قاتىستى جوبالار بار. البەتتە، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مادەنيەت، سپورت سالالارىنا، سونداي-اق، مۇقتاج جانداردى وڭالتۋ جانە الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى.

باس پروكۋراتۋرا مەن ۇكىمەتتىڭ الدىندا بارلىق جوسپارلاردى جانە ۋاعدالاستىقتاردى ورىنداۋ مىندەتى تۇر. بۇل – اسا ماڭىزدى جۇمىس.

زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ ارقىلى الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ – كونيۋكتۋرا نە بولماسا جۇرتقا جاعۋ ءۇشىن جاسالعان ساياسي ناۋقان ەمەس، بۇل – مەملەكەتتىڭ مىزعىماس ۇستانىمى. اڭگىمە يندۋلگەنتسيا نەمەسە ىمىرالاسىپ، استىرتىن كەلىسىم جاساۋ تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق، ولاي بولۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەس.

قازاقستان الەم قاۋىمداستىعىنا حالىقارالىق قۇقىقتى قاتاڭ ساقتايتىن ەل ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى. بىراق، كەيبىر «كاسىپكەرلەر» قوعامدىق پىكىردى ءوز مۇددەسىنە قاراي بۇرمالاۋعا تىرىسادى، شەتەلدە جاتىپ الىپ، وزدەرىن ساياسي رەجيمنىڭ قۇربانى ەتىپ كورسەتەدى، «ينۆەستور» رەتىندەگى قۇقىعى تاپتالىپ جاتقانىن ايتادى. ءبىز زاڭ اياسىندا ادال ديالوگ جۇرگىزۋگە دايىنبىز. ويتكەنى، ۇستانىمدارىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىنە سەنىمدىمىز. قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا زاڭدارى ينۆەستورلارعا قولايلى مەملەكەت رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتا بەرەدى.

– كەيبىر وقىرماندار الەۋمەتتىك جەلىدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولۋدان قالدى دەگەن سىڭايدا پىكىر ايتىپ ءجۇر. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ دەربەس مارتەبەسى جويىلعانىن وسىنىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە كەلتىرەدى. بۇل رەفورمانىڭ ءمانى نەدە؟

– مۇنداي پىكىرلەردەن حابارىم بار. ونىڭ ءبارىن دۇرىس تۇسىنبەۋشىلىك نەمەسە كەيبىر «ارام ويلى» ادامداردىڭ بوس اڭگىمەسى دەپ سانايمىن. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى دەربەس مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى تابىستى ورىندادى. وعان كىنا ارتا المايمىز. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دە جەمقورلىقپەن كۇرەسەدى. ەكى مەكەمەنىڭ ءبىر مىندەتتى قاباتتاسا اتقارۋى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار جۇمىسقا كەسىرىن تيگىزە باستادى.

سىبايلاس جەمقورلىقپەن بارلىق دەڭگەيدە كۇرەسۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. بۇعان قاتىستى ەشقانداي كۇمان تۋماۋعا ءتيىس.

قابىلدانعان شەشىم قاتارداعى جەمقورلاردى عانا ەمەس، قىلمىستىق ارەكەتتىڭ يدەولوگتارى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارىن دا جاۋاپقا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، قىلمىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتۇسىندىرۋ جانە اعارتۋ جۇمىستارىنا ادەتتەگىدەي ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. قازىر بۇل – مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنداعى مىندەت. جالپى، جەمقورلىقتان اۋلاق بولۋ قاجەتتىگىن بالالاردىڭ قۇلاعىنا جاستايىنان قۇيا بەرگەن ءجون. بۇل جەردە مەكتەپتەر، قوعامدىق ۇيىمدار، بەلسەندى ازاماتتار، اسىرەسە، اتا-انالار شەشۋشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. سول كەزدە ەلىمىزدە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋ مادەنيەتى قالىپتاسادى.

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى سانمەن اۋەستەنبەي، ساپاعا ءمان بەرىپ، جەمقورلىققا قارسى ناقتى جۇمىس جۇرگىزەدى. سوندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە جالتاقتاماي، باتىل شەشىم قابىلدايتىن بولادى.

– ءسىز جولداۋىڭىزدا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر تىم كوبەيىپ، ماسىلدىق پەن الاياقتىققا جول بەرىلگەنىن قاتاڭ سىنعا الدىڭىز. جۇرت يمميگراتسياعا قاتىستى كوزقاراسىڭىزدى دا بىلگىسى كەلەدى...

– قازاقستان – الەۋمەتتىك مەملەكەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنا قاتىستى بارلىق مىندەتتەمە تولىق ورىندالادى. «سىرت كوز – سىنشى» دەگەن ءسوز بار. شەتەلدىكتەر، اسىرەسە، كورشى مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىندارى ءبىزدىڭ ەلدەگى الەۋمەتتىك قىزمەتتىڭ سونشالىقتى دامىعانىنا قىزىعا دا، قىزعانا دا قارايدى. سونىڭ ىشىندە كەپىلدىك بەرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك جانە ازاماتتارعا ارنالعان كوپتەگەن جەڭىلدىك بار. ءتىپتى، قازاقستاندى «كوممۋنيزم ورناعان» ەل دەپ اتاي باستادى.

مىسال رەتىندە، جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ يەلەرى دە اۋقىمدى مەملەكەتتىك سۋبسيديا الاتىن ورتا ءبىلىم جۇيەسىن ايتۋعا بولادى. بارلىق ايماققا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ، بالاباقشالاردىڭ، وقۋ ورتالىقتارى مەن ۇيىرمەلەردىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ» قاعيداتى بويىنشا قوماقتى قاراجات ءبولۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. بۇعان قوسا، اۋقاتتى كاسىپكەرلەردىڭ مەنشىگىندەگى جانە
اتا-انالارى بالالاردىڭ وقۋ اقىسىنا كوپ اقشا تولەپ وتىرعان ەليتالىق مەكتەپتەرگە دە بيۋدجەتتەن قارجى بولىنەدى.

بۇل سالانى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ءوزىن رەفورمالاۋ كەرەك. مينيسترلىكتىڭ بۇرىنعى باسشىلارى ەنگىزگەن بۇگىنگى بۇرمالانعان ءتارتىپ بەي-بەرەكەتتىككە اكەپ سوقتىرادى، سەبەبى، قازىردىڭ وزىندە قاراجات جەتپەي جاتىر.

جەكەمەنشىك مەديتسينا سالاسىندا دا وسىعان ۇقساس احۋال قالىپتاسقان. بۇرىن جەكەشەلەندىرىلگەن مەديتسينا مەكەمەلەرى كوبىنەسە كۇردەلى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ المايدى، تەكسەرۋدەن ءوتۋ ءۇشىن ناۋقاستاردى مەملەكەتتىك ەمحانالارعا جىبەرەدى. بىراق، ەڭ باستىسى، ولارعا شىن مانىندە ناۋقاستاردىڭ سانىنا قاراي ەمەس، «تىركەلگەن» ادامداردىڭ سانىنا قاراي بيۋدجەتتەن اقشا بولىنەدى جانە بۇل «جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ» دەپ اتالادى. ناۋقاستاردىڭ سانىندا مۇلدە ناقتىلىق جوق، تىركەۋ جۇمىستارى قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلەدى. بارلىعى اشىق بولۋعا ءتيىس، وسى سالاداعى ءۇردىستىڭ ءبارىن تسيفرلاندىرعان ءجون.

جالپى، بۇل – كۇردەلى ماسەلە، ۇكىمەت بۇعان نازار اۋدارۋعا ءتيىس. مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ مۇنداي جاعدايعا جول بەرىپ قانا قويماي، مەملەكەت مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن نارسەلەردى «ءوز قولىمەن» جاساعانىنا تاڭعالامىن.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ءجونسىز ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كەسىرىنەن ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەكە كاسىپكەرلىك ۇعىمى بۇرمالانىپ كەتكەن. احۋالدى تۇزەۋ قاجەت. بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەسە، الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قيىن جاعدايعا تاپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنەمىن. بىراق، جەكە بيزنەستى تۇگەلدەي دەرلىك مەملەكەتتىڭ موينىنا ارتىپ قويۋعا بولمايدى.

Cونىمەن بىرگە، مەديتسينا ءتۋريزمى تۇرعىسىنان العاندا استانا مەن باسقا دا قالالارىمىزدىڭ تانىمالدىعى ارتا تۇسكەنى كوڭىل قۋانتادى. دارىگەرگە قارالىپ، ساپالى ەم-دوم الۋ ءۇشىن كورشى ەلدەردەن بولەك، ءتىپتى، اقش-تىڭ جانە ەۋروپانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىنىڭ ازاماتتارى قازاقستانعا كەلىپ جاتىر.

مەملەكەت مۇعالىمدەرگە جانە مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە وتە جاقسى قولداۋ كورسەتتى. ولاردىڭ جالاقىسى بىرنەشە ەسە ءوسىپ، قوعامداعى مارتەبەسى دە ارتا ءتۇستى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان ورىندى شەشىم بولدى.

بىراق، الاياقتىققا جول بەرىلمەيدى. كەڭەس زامانىنداعى ءتۇرلى ايماقتىق قاقتىعىستارعا قاتىسقان «ارداگەرلەر» ءالى كۇنگە دەيىن الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى پايدالانىپ كەلەدى. مەن حالىققا جولداۋىمدا كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەگەنىنە وتىز جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، «ارداگەرلەر» كۇن وتكەن سايىن كوبەيىپ، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، جاسارىپ بارا جاتقانىن ايتتىم.

تاعى ءبىر مىسال. ستاتيستيكاعا قاراساق، قازاقستاندا 740 مىڭنان استام مۇگەدەك ادام بار ەكەن. ەلىمىزدىڭ ەشقانداي قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىسپايتىنىن ەسكەرسەك، 20 ميلليون حالقى بار مەملەكەت ءۇشىن مۇنىڭ كوپتەۋ ەكەنىنە كەلىسەتىن شىعارسىز. كەزىندە جاۋاپتى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتەن كومەك الۋ ءۇشىن تۋىستارىن، ماسەلەن، گيپەرتونيا دياگنوزى قويىلعان جاقىندارىن مۇگەدەكتەر قاتارىنا قوسىپ جازا سالعانى انىقتالىپ وتىر. مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتەر از ەمەس. سوندىقتان، ۇكىمەت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وسى سالادا ءتارتىپ ورناتۋدى تاپسىردىم.

قانداستار ماسەلەسىنە كەلسەك. ارينە، مەن سىرتتاعى اعايىننىڭ تاريحي وتانىنا ورالعانىن قۇپتايمىن. بىراق، ولاردىڭ قوعامىمىزعا دۇرىس كىرىگۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت. بىلتىر قازاقستانعا 16 مىڭنان استام قانداس كوشىپ كەلگەن. سونىڭ ىشىندە ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردىڭ ون بەس پايىزىنىڭ عانا جوعارى ءبىلىمى بار. سول سەبەپتى كوبى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورتاعا بەيىمدەلۋ بارىسىندا قيىندىقتارعا تاپ بولادى. ولار نەگىزىنەن الماتى وبلىسىنىڭ حالىق كوپ تۇراتىن اۋداندارى مەن اۋىلدارىنا جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسىنا قونىستانعان. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك، سونداي-اق، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل جاعدايعا نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.

مەن بىلتىرعى سۇحباتىمدا قازاقستاندا بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعى بىردەي ەكەنىن، ەشكىمگە ەشقانداي ارتىقشىلىق نەمەسە باسىمدىق بەرىلمەيتىنىن ايتتىم. ءبىز وركەنيەتتى، ادىلەتتى مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. «زاڭ ۇستەمدىگىن» قامتاماسىز ەتۋ، ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، مادەنيەتتى بولۋ، ايانباي ەڭبەك ەتۋ، تارتىپكە باس يۋ جانە مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ ارقىلى عانا وسى ماقساتقا جەتەمىز. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى دارىندى، باستاماشىل ءارى وتانشىل جاستاردىڭ قولىندا.

مەن مۇنى ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىن. سەبەبى، مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جاسامپاز قۋاتىنا سەنەمىن.

 – ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. بىراق، ساربازداردىڭ ولىمىنە قاتىستى وقيعالار اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن، قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ ابىرويىن ءتۇسىرىپ جاتىر. ءسىز ارمياداعى احۋالدى قالاي باعالار ەدىڭىز؟  

– مەن اسكەري بورىشىن وتەۋگە شاقىرىلعان ساربازداردىڭ جاراقات الۋى مەن قازا بولۋىنا قاتىستى وقيعالاردى وركەنيەتتى ەلگە جات، تەرىس ءۇردىس دەپ سانايمىن. بەيبىت زاماندا مۇنداي جايتتار بولماۋعا ءتيىس. بۇل تۋرالى بارلىق كۇشتىك قۇرىلىم باسشىلارىمەن جۋىردا وتكەن كەڭەستە دە ايتتىم. قورعانىس سالاسىنا جاۋاپتى مەكەمەنىڭ باسشىلىعىن تاربيە جۇمىسىن دۇرىس قاداعالاماي وتىرعانى ءۇشىن سىنعا الدىم. ارميا جاستارعا قولداۋ كورسەتىپ، ولاردى ەلىمىزدىڭ ناعىز ازاماتى رەتىندە تاربيەلەپ شىعارۋى كەرەك. كومانديرلەر اسكەري قىزمەتشىلەرگە ۇلگى-ونەگە بولۋعا ءتيىس. اسكەردە الىمجەتتىككە، بۇزاقىلىققا، رۋشىلدىققا، جەرشىلدىككە ورىن جوق، ونداي جايتتارعا جول بەرىلمەيدى. مۇنىڭ ءبارىن ءوزىم جەكە قاداعالاپ وتىرامىن.

مەن احۋالدى تۇزەۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋ جونىندە بۇيرىق بەردىم. دەگەنمەن، قايعىلى وقيعالار اسكەري بولىمشەلەردىڭ بارىندە بولىپ جاتپاعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

تەكسەرۋ جۇمىستارى، جالپى، اسكەردەگى ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالاتىنىن كورسەتتى. تانىمالدىققا ۇمتىلعان كەيبىر بلوگەرلەر اسكەردەگى شىنايى احۋالعا مۇلدەم جاناسپايتىن ءسوز تاراتىپ ءجۇر. ولار ارميانى ساربازدار كۇن سايىن دەرلىك قىلمىسكەرلەردىڭ قۇربانىنا اينالىپ، قازا تاباتىن جەر رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى.

شىن مانىندە، سارباز بولۋ – ءوزىڭدى دامىتۋ ءۇشىن تىڭ مۇمكىندىكتەرگە يە بولۋ دەگەن ءسوز. اسكەري بورىشىن وتەپ قايتقان جاستار جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردە تەگىن وقي الادى.

ولار اسكەردە جۇرگەندە سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى مەڭگەرەدى. كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەيتىن اسكەري قىزمەتشىلەر مەن وفيتسەرلەر الەۋمەتتىك جاعىنان بارىنشا قورعالعان.

ارميادا تەمىردەي ءتارتىپ بولۋعا ءتيىس. ساربازدار انت بەرگەندە ايتاتىن «اسكەري قىزمەتتىڭ اۋىرتپالىقتارى مەن قيىنشىلىقتارىن تاباندىلىقپەن كوتەرەمىن» دەگەن سوزدەن اسكەري ءومىردىڭ قاتاڭدىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.

اسكەري قىزمەتتىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرۋ جانە ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى. قارۋلى كۇشتەرىمىزدى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋ جۇمىسى قارقىندى جۇرگىزىلە باستادى. بىلتىر ۇلى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلگەن اسكەري شەرۋدى شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن اسكەري قايراتكەرلەر جوعارى باعالادى، بۇل ءىس-شارا ارميامىزدىڭ زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە تەحنيكامەن، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جاسالعان ونىمدەرمەن تولىق جابدىقتالعانىن، سونداي-اق، اسكەري قىزمەتشىلەرىمىزدىڭ دايىندىعى وتە جاقسى ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. اسكەري بولىمشەلەرىمىز ەل ىشىندەگى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاتتىعۋلاردا تاماشا ناتيجەگە جەتىپ ءجۇر. قازاقستاندا كوللەدجدەردەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى ءبىلىم جانە عىلىم مەكەمەلەرىن تۇگەل قامتيتىن ۇلتتىق اسكەري مەكتەپ قالىپتاستى.

جۋىردا تارازداعى مامانداندىرىلعان اسكەري مەكتەپكە باردىم. وندا الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتاعى وتباسىلاردان شىققان بالالار وقيدى. بۇل – جاقسى باستاما. مەن وسى مەكتەپكە اتى اڭىزعا اينالعان باتىرىمىز باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. وبلىس ورتالىعىنىڭ بارىندە وسىنداي مەكتەپ اشۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم. بۇل ءبىلىم مەكەمەلەرىندە بۇكىل ەلىمىز ماقتان تۇتاتىن ساردارلار مەن گەنەرالدار تاربيەلەنىپ شىعاتىنىنا سەنىمدىمىن.

 – تاعى ءبىر وتكىر تاقىرىپ – كولىك اپاتى. وكىنىشكە قاراي، جىل سايىن جول-كولىك وقيعاسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان ادام قازا بولادى. ءسىز جولداۋىڭىزدا دا بۇل تاقىرىپقا توقتالىپ، ماسەلەنى رەتكە كەلتىرۋدى تالاپ ەتتىڭىز. وڭ وزگەرىستەر بار ما؟

– بۇل – كوپتەگەن ەل ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە. باستى سەبەپتىڭ ءبىرى – اۆتوكولىكتىڭ كوبەيۋى. ەلىمىزدەگى اۆتوكولىك سانى بىلتىردىڭ وزىندە 300 مىڭعا، ال، سوڭعى بەس جىلدا 1,7 ميلليونعا كوبەيدى. ونىڭ ۇستىنە، شامامەن 3 ميلليون ترانزيتتىك اۆتوكولىك ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى. اۆتوكولىك كوبەيگەن سايىن، جول ۇستىندە اپات بولۋ ىقتيمالدىعى ارتا تۇسەدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋ جانە ونىڭ جولىن كەسۋ جۇمىستارىن جانداندىرا ءتۇستى. ينفراقۇرىلىم جەتىلدىرىلدى، باقىلاۋ كۇشەيدى. ايىپپۇلدى ءوسىرۋ تۋرالى شەشىم دە، ەڭ الدىمەن، جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلداندى.

سونىڭ ناتيجەسىندە احۋال جاقسارىپ كەلەدى، كولىك اپاتتارىنان بولعان ادام ءولىمى 9,4 پايىزعا ازايدى. الايدا، قوعام جول ەرەجەسىن ساقتاۋعا نەمقۇرايلى قاراسا، قولعا الىنعان شارالاردىڭ ەشقايسىسى ءتيىستى ناتيجە بەرمەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە، جۇرگىزۋشىلەر قاراپايىم، بىراق وتە ماڭىزدى تالاپتاردى ساقتاماعاندىقتان، جان تۇرشىگەرلىك اپاتتار بولىپ جاتادى. بۇل جاعداي كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جول ەرەجەسىن بىلمەۋىنىڭ نەمەسە ونى بىلە تۇرا ەلەمەۋىنىڭ كەسىرىنەن ورىن الادى. ءدال وسىنداي جاۋاپسىز جۇرگىزۋشىلەر ادام ولىمىنە اكەپ سوقتىراتىن اپاتتارعا سەبەپكەر بولادى.

كەيبىر دامىعان ەلدەردە كولىك اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاڭا تۇجىرىمداما ەنگىزىلىپ جاتىر. سوعان سايكەس ءار ادام پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ۇستالىپ قالۋدان قورىققاندىقتان ەمەس، ءوزىنىڭ جانە باسقا ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاعاندىقتان جول ەرەجەسىن ساقتاۋعا ءتيىس.

بۇعان قوسا، وسى سالاعا جاڭا تەحنولوگيالاردى، سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن ەنگىزگەن ءجون. ءبىز كولىكتەر توقتاۋسىز جۇرەتىن كوشەلەر سالامىز. سونداي-اق، قوعامدىق كولىكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارامىز. سەبەبى، اۆتوبۋستاردىڭ جول اپاتىنا ۇشىراۋى ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ بارادى.

 – 2025 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولدى. ءسىز قىسقا مەرزىم ىشىندە بەيجىڭدە، ۆاشينگتوندا، ماسكەۋدە، انكارادا، ابۋ-دابيدە، تاشكەنتتە، دۋشانبەدە، بىشكەكتە، اشحابادتا جانە توكيودا بولىپ قايتقان الەمدەگى ساناۋلى قايراتكەردىڭ ءبىرىسىز. ءوزىڭىزدى ءىرى حالىقارالىق قاقتىعىستاردى شەشۋ ءۇشىن ارا اعايىن بولۋعا ارنايى شاقىرادى دەگەن دە بولجامدار بار. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– سىرتقى ساياساتقا قاتىستى جوعارى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردىڭ كوپتىگى قازاقستاننىڭ ابىروي-بەدەلى ءوسىپ، حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندەگى ءرولى ارتا تۇسكەنىن كورسەتەدى. شەتەلگە جاساعان ساپارلارىمنان بولەك، ازيا، ەۋروپا جانە تاياۋ شىعىس ايماقتارىنداعى ىقپالدى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى استاناعا ساپارمەن كەلدى.

ءاربىر كەلىسسوزدە ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىققا، الەمدىك ارەناداعى قارىم-قاتىناسقا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلەدى. بىلتىر ەكونوميكامىزداعى باسىمدىق بەرىلگەن سالالاردى دامىتۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 70 ميلليارد دوللاردان اساتىن قۇجاتتارعا قول قويىلدى.

قازاقستان ەۋرازيا كىندىگىندە ورنالاسقان ەل رەتىندە، اسىرەسە، قازىرگى الماعايىپ زاماندا ءتۇرلى ۇدەرىستەن سىرت قالماۋى كەرەك. ءبىزدىڭ حالىقارالىق قاتىناستاعى نەگىزگى ماسەلەلەر تۋرالى ءوز كوزقاراسىمىز، ناقتى ۇستانىمىمىز بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان، مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسياسىندا وسى امبەباپ جاھاندىق ۇيىمدى رەفورمالاۋعا قاتىستى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ ءوتتىم.

حالىقارالىق داۋ-دامايلاردا ارا اعايىن بولاتىن ەشقانداي ويىم جوق، سونداي-اق، بىرقاتار ەلدەردىڭ ۇسىنىس-پىكىرىنە قاراماستان، بۇۇ-داعى جۇمىسقا قايتا ورالاتىن نيەتىم دە جوق. بىراق، جابىق كەڭەستەر مەن پىكىرتالاستارعا قاتىسامىن، ونىڭ ۇستىنە بىرقاتار مەملەكەت باسشىلارى مەنىڭ پىكىرىمدى بىلگىسى كەلەدى. مەن ءۇشىن وسى ماڭىزدى جۇمىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋدىڭ ەش قاجەتتىگى جوق، سەبەبى پوپۋليزمنەن اۋلاقپىن. بۇل ۇستانىمىم جابىق كەڭەستەرگە قاتىسۋشىلار ءۇشىن دە ماڭىزدى بولسا كەرەك.

– جاڭا جىل قارساڭىندا كرەملدە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي باسشىسىمەن تاعى دا كەزدەستى. كرەملگە قاراستى اقپارات قۇرالدارى بۇل جايىندا كەڭىنەن مالىمەت تاراتتى. كەزدەسۋ تۋرالى كوپتەگەن پىكىر ايتىلىپ، وسەك-اياڭ ءوربىدى. ءتىپتى، قازاقستاندا 2029 جىلى بولاتىن بيلىك ءترانزيتى تۋرالى ءسوز قوزعالىپتى، نازارباەۆ ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن سول ىستە ەڭ باستى ءرول اتقارعىسى كەلەدى ەكەن دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمە شىقتى. ءسىز بىلتىرعى سۇحباتىڭىزدا تۇڭعىش پرەزيدەنت پارتيانىڭ ءىرى قايراتكەرى رەتىندە كوپ ۋاقىتىن وتكىزگەن ماسكەۋدى ساعىناتىن بولار، سوندىقتان ول جاققا ءجيى بارادى دەپ تۇسىندىرگەن ەدىڭىز. دەگەنمەن، كوپتەگەن ازامات ءسىزدىڭ وسىنداي «سامميتتەرگە» شىنايى كوزقاراسىڭىزدى بىلگىسى كەلەدى.

– تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ جۇرگەن كەزدەسۋلەر بەيرەسمي سيپاتقا يە. مۇنى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى دە اتاپ وتەدى. تاياۋدا وتكەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى باسقوسۋدا ۆلاديمير پۋتين ماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ونىڭ ءوتىنىپ سۇراۋى بويىنشا قابىلدايتىنىن ايتقان ەدى.

رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ەرەكشەلىگى: ول دوستارىمەن جانە ارىپتەستەرىمەن جىلى قارىم-قاتىناس قۇرا بىلەدى. جۇمىسى وتە قاربالاس بولسا دا، سەنبى كۇنى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمەن اسىقپاي اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىتىن ءبولدى. ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەۋرازياداعى ىقپالداستىق ۇدەرىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تاجىريبەلى ساياساتكەر رەتىندە باعالايدى. رەسەي بۇل ۇدەرىستە جەتەكشى ءرول اتقارىپ وتىر. كرەملدەگى كەزدەسۋ ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ادامگەرشىلىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.

ونداي اڭگىمەلەر بارىسىندا نە ايتىلعانى ماعان قىزىق ەمەس، بۇل تۋرالى ەشقاشان سۇراق قويمايمىن.

ال، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باسىنا كەلەر بولساق، مەن ونى قازىرگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعا دەپ سانايتىنىمدى بىرنەشە رەت ايتتىم. ونىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جانە ەكونوميكانىڭ نارىقتىق تەتىكتەرىن قۇرۋ، جاڭا استانامىزدى سالۋ جولىنداعى ەڭبەگىن ءبارى بىلەدى. وزىڭىزگە ءمالىم، ءبىز قازاقستاندى ادىلدىك، زاڭ جانە ءتارتىپ ورناعان ەل ەتكىمىز كەلەدى. سوندىقتان، ەشكىمدى الالاماي، ءار ازاماتتىڭ ەڭبەگىن ءادىل باعالاۋ كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دا قاتىستى.

– ال بيلىك ءترانزيتى تۋرالى نە ايتاسىز؟

– بۇل جونىندە ءسوز قوزعاۋعا ءالى ەرتە، الدىمىزدا تاباندى جۇمىسقا تولى بىرنەشە جىل بار.

– كەيبىر ساراپشىلار پارلامەنتتىك رەفورما ءبىر عانا ماقساتپەن – پارلامەنت توراعاسى لاۋازىمىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەڭ باستى لاۋازىمعا اينالدىرۋ ءۇشىن عانا وتكىزىلەدى دەپ سانايدى. ءسىز بۇل لاۋازىمدى وزىڭىزگە دايىنداپ جاتىرسىز دەگەن دە سىبىس بار...

– بۇل – بوس اڭگىمە. مۇنداي پىكىر مەنىڭ ساياسي قاعيداتتارىما قايشى كەلەدى. مەن قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىندەگى مەملەكەت ەكەنىن بىرنەشە رەت ايتتىم. وسىدان 8 جىل بۇرىن، ياعني اقورداعا كەلگەنگە دەيىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىن جاريالادىم. جەكە باستىڭ قامىن كۇيتتەپ، مەملەكەتتىك جۇيەنى تۇتاستاي وزگەرتە سالۋ بارىپ تۇرعان جاۋاپسىزدىق، ءتىپتى، ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ارەكەت بولار ەدى.

ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى رەفورمانىڭ ءبارى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلادى. بۇل جەردە ەشقانداي استىرتىن ويلار جوق. مەنىڭ ۇستانىمىم بارشاعا بەلگىلى، ساياسي رەفورمالار جالعاسا بەرەدى. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جوسپاردىڭ ءبىر بولىگى ادەتتەگىدەي جاقىن ارادا جاريالانادى.

– بيىل ساياسي تۇرعىدان العاندا قانداي جىل بولماق؟

– قازىردىڭ وزىندە ناقتى ايتا الامىن: بيىل ەل تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن، قازاقستاننىڭ ۇزاق جىلدارعا ارنالعان باعىت-باعدارى ايقىندالاتىن جىل بولادى. مەن كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن الدىن الا ايتتىم. قازىر ساراپشىلار توبىمەن بىرگە اتا زاڭىمىزدىڭ رەداكتسياسىنا قاتىستى ۇسىنىستاردى قاراپ جاتىرمىن. جوسپارلانعان وزگەرىستەر وتە كوپ، ءبارى تۇتاسا كەلگەندە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن پارا-پار قادام جاسايمىز دەۋگە بولادى.

– ءسىزدىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرگە ازىلمەن قاراي الاتىنىڭىزدى، ويىڭىزدىڭ استارىن ومىردە بولعان تاعىلىمدى تاريحي وقيعالار، يا بولماسا ديپلوماتيالىق تاجىريبەڭىزدەن الىنعان مىسالدار ارقىلى جەتكىزەتىنىڭىزدى «پرەزيدەنتتىك ورتا» جاقسى بىلەدى دەسەدى. ولار وتكەن كەزەڭنىڭ بەلگىلى تۇلعالارىن دا ءجيى تىلگە تيەك ەتەتىنىڭىزدى ايتاتىن كورىنەدى. جوعارى دەڭگەيدەگى ساياساتكەر رەتىندە بۇل قابىلەتىڭىز سىزگە سەپتىگىن تيگىزە مە؟  

– ءازىل ايتا ءبىلۋ جانە تاريحي دەرەكتەردى جەتىك ءبىلۋ ۇلكەن ساياساتتا دا جوعارى باعالانادى. مەن كاسىبي تاريحشى ەمەسپىن. سوندىقتان، كوپتىڭ الدىندا وتكەن داۋىرلەرگە قاتىستى تاقىرىپتارعا بارا بەرمەيمىن. بىراق، تاريحقا قىزىعامىن، كىتاپتار مەن ماقالالار وقيمىن. دەسە دە، تاريحي دەرەكتەردى قازىرگى ساياساتتىڭ مۇددەسىنە پايدالانۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن.

بەلگىلى جازۋشى، دراماتۋرگ ەدۆارد رادزينسكي وتكەن عاسىرداعى 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا ستالين تۋرالى ىرگەلى زەرتتەۋ كىتابىن جازۋعا كىرىسكەنىن ايتىپتى.

قالامگەردىڭ ەلگە «قايتا قۇرۋ قاھارماندارى» رەتىندە تانىلعان دوستارى «سەنىڭ ءستالينىڭ كىمگە قاجەت؟ اشىقتىق پەن دەموكراتيا ءداۋىرى باستالعانىن بىلمەيسىڭ بە؟ ستالينيزم زامانى كەلمەسكە كەتتى» دەپ كەكەتسە كەرەك. سوندا جازۋشى «مەن كىتاپتى جازىپ بىتىرگەن كەزدە جۇرت ءستاليننىڭ سۋرەتىن كوتەرىپ الىپ، كوشەدە جۇرەتىن بولادى» دەگەن ەكەن. اقىرى سولاي بولىپ شىقتى.

تاريحتان تالاي نارسەنى ۇيرەنۋگە بولادى، كۇنى كەشە عانا قۋعىندا جۇرگەن جاندار ەرتەڭ-اق ۇلى تۇلعا اتانادى. ەسەسىنە، لەنين سىندى كوسەمدەردىڭ اجۋاعا اينالۋى وپ-وڭاي، حالىق ونىڭ قاناتتى سوزدەرىن الدەقاشان ۇمىتقان. ال، تروتسكي ءوز ەستەلىكتەرىندە «پارتيامىزدىڭ ەڭ كورنەكتى ورتاقول ادامى» دەپ اتاعان ءستاليندى قازىر جۇرت ماداقتايدى، ءتىپتى، «كادر ءبارىن شەشەدى»، «بالا اكەسى ءۇشىن جاۋاپ بەرمەيدى»، «ءومىر قانداي كەرەمەت، ءومىر قانداي كوڭىلدى»، «تابىستان باس اينالۋ»، «گيتلەرلەر كەلەدى-كەتەدى، ال نەمىس حالقى قالا بەرەدى» دەگەن سوزدەرى ءۇشىن ءپىر تۇتادى. وسىنداي تاريحي پارادوكستار بىزدە دە
از ەمەس...

– ويىڭىزدى تارقاتىپ ايتاسىز با؟

– كەز كەلگەن ەلدىڭ، سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ دە ءتول تاريحىمىزدا قايشىلىققا تولى وقيعالار مەن اقيقاتىنان اڭىزى باسىم تۇلعالار جەتىپ ارتىلادى. تاريحي دەرەكتەردى بۇرمالاۋ، حالىققا جاساعان ەڭبەگى كۇماندى، ياعني ناقتى مالىمەتتەرمەن نەمەسە قۇجاتتارمەن دالەلدەنبەگەن ادامداردى شامادان تىس ۇلىقتاپ كورسەتۋ – مەن ءۇشىن مۇلدە اقىلعا قونبايتىن نارسە.

سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا تاريحتى تالقىلاۋ سانگە اينالدى. ءتۇرلى پودكاستتار، فيلمدەر، ماقالالار مەن كىتاپتار شىعىپ جاتىر. ارينە، حالىقتىڭ ءتول شەجىرەسىن تانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۇسىنۋگە بولادى. جالپى، بۇل – قۇپتارلىق دۇنيە.

الايدا، وكىنىشكە قاراي، مەملەكەتكە كەسىرى تيەتىنىن جەتە تۇسىنبەي، كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن ويدان شىعارىلعان دەرەكتەر مەن جالعان اقپاراتتار تاراتاتىن، حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قيىندىقتارعا وزگە جۇرتتى كىنالايتىن تاريحشىسىماقتار پايدا بولدى. جۇرت ولاردىڭ ساندىراعىنا سەنىپ، وتكەن ءداۋىردىڭ جالعان باتىرلارىن ۇلىقتاي باستادى. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل – اقيقات جولى ەمەس، كەرىسىنشە «جالعان تۇسىنىك تۋعىزاتىن تەرىس جول».

ءبىز بولاشاققا ۇمتىلعان قوعام، ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە ءتول تاريحىمىزدى تانىپ، ونى قاز-قالپىندا قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك. بىزگە نەگىزسىز اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ ەش قاجەتى جوق، ونىڭ ءبارى سانا-سەزىمىمىزگە كەسەلىن تيگىزەدى. تاريح جۇرتتى داۋلاستىراتىن، جاۋلاستىراتىن تاقىرىپ ەمەس، كەرىسىنشە، قوعامدى ۇيىستىراتىن قۇندىلىق بولۋعا ءتيىس. ويدان شىعارىلماعان، ياعني اقيقاتقا قۇرىلعان شەجىرە ءبىزدى تاريحتان تاعىلىم الىپ، كەمشىلىكتەرىمىزدى تۇزەتۋگە، سول ارقىلى بولاشاققا سەنىممەن قادام باسۋعا ۇيرەتەدى. سوندىقتان، ءبىز ابايدى جانە ونىڭ وي-تولعامدارىن كەڭىنەن دارىپتەپ كەلەمىز. ول قوعامداعى كەمشىلىكتەردى بۇكپەسىز ايتىپ، «تولىق ادام» بولۋعا باستايتىن دۇرىس جولدى نۇسقاپ كەتتى. ۇلى ويشىلدىڭ ۇرپاققا قالدىرعان باعا جەتپەس مۇراسى سانالاتىن «قارا سوزدەرى» ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى بولىپ وتىر.

اباي حالقىمىزدىڭ ەڭبەكقور، ءبىلىمپاز جانە ادامگەرشىلىگى جوعارى بولعانىن قالادى. ءمان-ماعىناسى جوق سانسىز پىكىرتالاستان باسقا ۇرپاققا ۇلاعات بولارلىق ءسوز قالدىرماعان بىرقاتار قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ مۇراسىنان اباي ءىلىمى الدەقايدا بيىك تۇرعانى انىق. بىردە-ءبىر داۋىردە، اسىرەسە، ساياسي الاساپىراندار كەزەڭىندە كوپىرمە ءسوزدىڭ ەش پايداسى بولماعان.

 – ءسىزدىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن، قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىن بەكىتۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويعانىڭىز بىلتىرعى ايتۋلى قادامنىڭ ءبىرى بولدى. جۇرت يدەولوگيانىڭ ءرولى، وتانشىلدىق تۋرالى ءجيى ايتادى. ءسىز وتانشىلدىق دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟ 

– مەنىڭشە، وتانشىلدىق دەگەن ۇلى سەزىم جىلتىراق سوزبەن، جالعان ارەكەتپەن باعالانباۋعا ءتيىس. ناعىز وتانشىل ازامات جۇرتتىڭ الدىندا كەۋدەسىن سوعىپ كوپىرمەيدى، ەتەگى جاسقا تولىپ ەڭىرەمەيدى، وڭدى-سولدى سۇحبات بەرىپ دىلمارسىمەيدى. ۇندەمەي ءجۇرىپ، ۇلكەن ءىس بىتىرەدى. «ايداعانى بەس ەشكى، ىسقىرىعى جەر جاراتىننىڭ» ءبارى پاتريوت ەمەس. وتانشىل بولۋ – تۋعان ەلىڭنىڭ، وتباسىڭنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋ دەگەن ءسوز. قوقىستى جيناۋ، تال ەگۋ، تابيعاتتى ايالاۋ، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋ دە – وتانشىلدىقتىڭ بەلگىسى.

مەن ايماقتارعا ىسساپارمەن بارعاندا ينجەنەرلەرمەن، جۇمىسشىلارمەن، مۇعالىمدەرمەن، دارىگەرلەرمەن، شارۋالارمەن، اسكەري قىزمەتشىلەرمەن، مادەنيەت قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسەمىن. ولاردىڭ ءبارى – سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ ناعىز پاتريوتتارى. وتان وتباسىڭنان، اۋلاڭنان، كوشەڭنەن باستالادى. سوندىقتان، اينالاڭدى ايالاپ، تابيعاتتى تازا ۇستاۋ كەرەك.

الەمدە مۋلتيكۋلتۋراليزمدى قولداپ، ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىقتى جاقتايتىندار مەن ءوزىن ناعىز پاتريوت سانايتىن راديكالدى ۇلتشىل توپ وكىلدەرى اراسىندا قاقتىعىس بولىپ جاتىر. مەنىڭشە، ەكى جاقتىڭ دا ۇستانىمى ۇشقارى. سەبەبى، ازيادا باعزى زاماننان بەرى زاڭ مەن تارتىپكە باعىنىپ، بەرەكە-بىرلىكتە، تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ «ۇلگىلى ۇيلەسىمى» بار.

مەن بۇعان دەيىن قوعامدىق ءومىردىڭ «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» دەپ اتالاتىن ماڭىزدى قاعيداتىن جاريالادىم. بۇل ازاماتتارىمىز ءبىرىن-ءبىرى قۇرمەتتەپ، سابىر ساقتاپ، ءتارتىپتى بولۋى قاجەت دەگەندى بىلدىرەدى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن: قازاقستان ءۇشىن «زاڭ مەن ءتارتىپ»، قولمەن ىستەگەندى مويىنمەن كوتەرۋ قاعيداتتارى ايرىقشا ماڭىزدى. ايتپەسە، جوسپارلارىمىزدى ورىنداپ، ماقساتتارىمىزعا جەتۋ ەكىتالاي بولماق.

 – بيىل قازاقستان حالقى قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىق مەرەيلى بەلەسكە جەتكەنىن اتاپ وتەدى. بۇل – تاريح تۇرعىسىنان العاندا قاس-قاعىم ءسات بولعانىمەن، جەكەلەگەن مەملەكەتتەر مەن ادامدار ءۇشىن ءبىرشاما ۇزاق مەرزىم. ءسىز قازاقستاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ الداعى باعدارىمىز قانداي؟   

– مەملەكەت قۇرۋ ءىسىنىڭ كۋاگەرى بولعان جانە بۇل ىسكە اتسالىسقان ازامات رەتىندە «وسى جىلداردا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يگىلىگى ءۇشىن وتە كوپ جۇمىس اتقارىلدى» دەپ ايتا الامىن. ءيا، جەتىستىكتەرمەن قاتار، قاتەلىكتەر دە بولدى. ونسىز مۇمكىن ەمەس قوي؟! «بىلمەيتىن جولدىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ» دەگەن ءسوز بار. قالاي بولعاندا دا، ەلىمىز بۇرالاڭى كوپ، باعدارى بۇلىڭعىر، كۇردەلى جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. جەر جۇزىندە قازاقستانعا تىلەۋلەستىك بىلدىرگەندەر از بولعان جوق، بىراق جىمىسقى نيەت تانىتقاندار دا بار ەدى. وتكەن عاسىرداعى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا شەتەلدەردە «قازاقتاردىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەيدى» دەگەن پىكىر ايتىلىپ جاتتى. ويتكەنى، دەموگرافيالىق احۋال مەن كەڭەس داۋىرىنەن قالعان ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعداي تابىستى مەملەكەت قۇرۋىمىزعا قولبايلاۋ بولاتىنداي كورىندى.

ءومىردىڭ ءوزى بۇل بولجامداردى جوققا شىعاردى. قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ جاتقان، حالىقارالىق بەدەلى جوعارى، تابىستى مەملەكەتكە اينالدى. بىراق، الدىمىزدا تاجىريبەسى مول ازاماتتارعا دا، جاستارعا دا ورتاق وراسان زور جۇمىس بار.

– قازىرگى جاستار – وتە تالاپشىل ءارى تالعامپاز. الەۋمەتتىك جەلىدەن ولاردىڭ «قازاقستان «پرايم-داۋىرگە»، ياعني، كەرەمەت كەزەڭگە قادام باستى» دەگەنىن كورگەندە تاڭعالدىم. وسىعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟

– جاستارىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى مول، ءۇمىتى مەن سەنىمى زور ءارى ازاماتتىق سانا-سەزىمى وتە جوعارى. ولار – بار ىقىلاسىمەن بولاشاققا ۇمتىلاتىن وتانشىل ازاماتتار. ءدال وسىنداي ءورشىل ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز تالاي رەت الدىنان شىعاتىن سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرىپ، قيىندىقتاردى جەڭەرى ءسوزسىز.

جاستاردىڭ قۋانىشى ورىنسىز، ءتىپتى، وعاش كورىنۋى مۇمكىن. بىراق، ولاردىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسقان ءجون. جاستار وتانىمىزعا تەك جاقسىلىق تىلەيدى. بۇل ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ جاسامپازدىق رۋحىن بىلدىرەدى.

وسكەلەڭ ۇرپاق بۇگىنگى احۋالعا ارمان-قيالمەن ەمەس، ناقتى كوزقاراسپەن قاراۋى قاجەت، ۆيرتۋالدى ەمەس، شىنايى الەمدە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. اۋىردىڭ ۇستىمەن، جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرمەي، ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ، ءوزىن تەمىردەي تارتىپكە تاربيەلەي بىلگەنى ءجون.

– قازاقستاننىڭ دامۋى تۋرالى ايتار بولساق، وسى جىلدان نە كۇتەسىز؟ الدا قانداي ماڭىزدى وقيعالار بولادى؟ ماقسات-مۇراتتارىڭىز قانداي؟ 

– بيىل كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتىپ ءوتتىم. وسى جىلى اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى، ەكونوميكالىق رەفورمالار جالعاسىن تابادى.

ەلىمىز جاڭعىرۋ جولىنا ءبىرجولا ءتۇسىپ، قوعامىمىزدىڭ بولمىسى مەن بەت-بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە ءتيىس. ازاماتتارىمىز جاڭا داۋىرگە بەيىمدەلۋى قاجەت. بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق، حالقىمىز، سونىڭ ىشىندە جاستارىمىز المايتىن اسۋ جوق. بۇعان كامىل سەنەمىن.

مەن وسى جىلدى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالادىم. بۇل ەلىمىز ءۇشىن تاريحي مۇمكىندىك ەكەنىن جاڭا عانا ايتىپ وتتىك. تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر جاساپ، جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ەكونوميكانىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن سالانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. مەملەكەتتى باسقارۋدان باستاپ، ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دەيىن –  بارلىق باعىتتا ءوسىپ-وركەندەۋگە جول اشادى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعى – ەلىمىز ءۇشىن ايتۋلى داتا ءارى وسىعان دەيىن ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، بولاشاققا جوسپار قۇراتىن ءسات. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيلى بەلەسىن
اس تا توك ناۋقانشىلدىققا اينالدىرماۋ كەرەك، بۇل قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ سيمۆولى بولۋعا ءتيىس.

مەن پرەزيدەنت رەتىندە «تازا قازاقستان» اكتسياسىن الداعى ۋاقىتتا دا ەرەكشە نازارىمدا ۇستايمىن. بۇل جۇمىستىڭ ءمان-ماڭىزى وتە زور. سەبەبى، «تازا قازاقستان» جۇرتتى ۇنەمشىل ءارى اقپەيىل بولۋعا، داڭعازالىقتان ارىلۋعا، ۇنەمى ىزدەنىپ، العا ۇمتىلۋعا، ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتپاۋعا، ەلگە جاناشىرلىق تانىتىپ، قايىرىمدىلىق جاساۋعا ۇندەيدى. ءبىزدىڭ باستامامىزبەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2026 جىلدى حالىقارالىق ەرىكتىلەر جىلى دەپ جاريالادى. بۇل قادام «تازا قازاقستان» يدەياسىمەن تولىق ۇندەسەدى.

مەن وسى جالپىحالىقتىق قوزعالىستى ايرىقشا ماڭىزدى يدەولوگيالىق اكتسيا دەپ سانايمىن. ويتكەنى، تازالىق دەگەنىمىز – ماعىناسى تەرەڭ، مازمۇنى سان قىرلى ۇعىم. تازالىق ۇعىمى جان دۇنيەنىڭ دە، جەر دۇنيەنىڭ دە توقىراۋىن ەمەس، گۇلدەنۋىن، كىرشىكسىز تازا بولۋىن بىلدىرەدى. تۇپتەپ كەلگەندە، تازالىق ۇلت بولمىسىنىڭ وزەگىنە اينالۋعا ءتيىس.

– جۇرت ءسىزدى جەكە تۇلعا رەتىندە دە تاني تۇسكىسى كەلەدى. ءسىز جەكە ءومىرىڭىزدى كوپشىلىككە جاريا ەتۋدى ۇناتا بەرمەيتىن سياقتىسىز. ءوزىڭىزدى جاقسى بىلەتىن ادامدار «ول جازبا ماتىندەرگە وتە مۇقيات قارايدى جانە اسقان تاباندىلىقپەن جۇمىس ىستەيدى» دەيدى. جەكە باسىڭىزعا قاتىستى وسىنداي سۇراقتار از ەمەس. وسىنىڭ ءبارىن قورىتا ايتساق، ءسىزدى جان دۇنيەسى مەن مىنەز-قۇلقى قانداي ادام دەۋگە بولادى؟

– مەن 1975 جىلى كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تابالدىرىعىن العاش رەت اتتادىم، مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلگەنىمە بىلتىر 50 جىل بولدى. العاشقى ماماندىعىم بويىنشا مەن – قىتايتانۋشىمىن. بۇل كاسىپ ايرىقشا تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدى. شىنىمەن دە، ماتىنمەن جۇمىس ىستەۋگە ابدەن داعدىلانعانمىن، ناشار ءستيلدى، اسىرەسە، ءارىپ قاتەسىن سۋقانىم سۇيمەيدى. جولداۋلارىمدى، سويلەيتىن سوزدەرىمدى، ماقالالارىمدى، ءتىپتى، ارىپتەستەرىمە جولداناتىن حاتتاردىڭ ءبارىن تىكەلەي ءوزىم قارايتىنىمدى اپپاراتتاعىلاردىڭ بارلىعى بىلەدى.

سانالى عۇمىرىم تەمىردەي ءتارتىپتى، زور جاۋاپكەرشىلىكتى، جۇيەلى جۇمىس ىستەۋدى تالاپ ەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءوتىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى مەنىڭ مىنەز-قۇلقىم مەن دۇنيەتانىمىما ءوز اسەرىن تيگىزدى. سوندىقتان، «ءسىز كىمسىز؟» دەگەن سيپاتتاعى ساۋالىڭىزعا قىسقاشا عانا «مەن – مەملەكەتشىل اداممىن» دەپ جاۋاپ بەرەيىن.

– جاقىندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى مالىمەتتەردى جاريالادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ءسىز كوپ اشىلا بەرمەيسىز. دەگەنمەن، دەنساۋلىعىڭىز جايلى ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلىپ جاتادى. كەيبىرەۋلەر ءسىزدىڭ سالماق تاستاپ، سەرگەك كورىنە باستاعانىڭىزدى اتاپ وتسە، ەندى بىرەۋلەر وعان كەراعار پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر. بۇل تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟ 

– دەنساۋلىعىم جاقسى، قان قىسىمىم قالىپتى. كۇن سايىن يوگامەن شۇعىلدانۋدى ادەتكە اينالدىردىم، بىراق مەديتاتسيا جاسامايمىن. بۇرىنعى كاسىپقوي سپورتشىمەن اپتاسىنا ەكى رەت ۇستەل تەننيسىن وينايمىن. راسىمەن، توعىز كەلى سالماق تاستاپ، ءوزىمدى الدەقايدا جايلى سەزىنەتىن بولدىم.

– تمد ەلدەرىندەگى ارىپتەستەرىڭىزدىڭ ىشىندە تاعى كىم سپورتقا جاقىن؟

– تاياۋدا بىشكەكتە وتكەن بەيرەسمي ءىس-شارا كەزىندە پۋتين جاس دزيۋدوشىعا قارسى ادەمى ءادىس جاساپ، اعا بۋىننىڭ ابىرويىن كوتەرىپ تاستادى. اليەۆ تە مىقتى، كانىگى سپورتشى سياقتى ۇنەمى جاتتىعادى، جاپاروۆ فۋتبول وينايدى. ميرزيوەۆ تە شيراق، ول جاتتىعۋ زالىندا شىنىعادى. پاشينيان ۆەلوسيپەد تەبەدى. لۋكاشەنكو ءالى كۇنگە دەيىن حوككەي وينايدى ەكەن. كەزىندە تەڭىز-اسكەري كۇشتەرىندە بولىپ، ابدەن شىنىققان راحموننىڭ دا دەنساۋلىعى جاقسى. ءبىر سوزبەن ايتسام، ارىپتەستەرىمنىڭ ءبارى دە بابىندا.

– پرەزيدەنت مىرزا، بۇگىن وتە مازمۇندى اڭگىمە بولدى. حالىقتى تولعاندىراتىن كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەنى تالقىلادىق. ۋاقىت ءبولىپ، سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن تاعى دا العىس ايتامىن.

– مەن ءاردايىم قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيى مەن ازاماتتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلىپ وتىرۋعا تىرىسامىن. تۇيتكىلدى ماسەلەلەر مەن جوبا-جوسپارلاردى اشىق ءارى تۋرا ايتامىن. قازاقستاننىڭ الەۋەتىن ەسەلەي ءتۇسۋ ءۇشىن ءالى كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ءبىز ءبىر ەل بولىپ، حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىنداعى بيىك ماقساتىمىزدىڭ بارىنە جەتەمىز. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن.

گازەتتەرىڭىزدىڭ جۇمىسى تابىستى بولسىن! رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنە مەنەن دۇعاي سالەم ايتىڭىز.

– مىندەتتى تۇردە سالەمىڭىزدى جەتكىزەمىن!

اڭگىمەلەسكەن

باۋىرجان باباجانۇلى

«Turkistan» گازەتى، 2026 جىلعى 5 قاڭتار، №1 (1638)

Abai.kz