Orys patshalyghynyng qazaq dalasyna alghash ayaqtaryn basqannan múndaghy sauda alandaryna degen qyzyghushylyghy óte joghary bolghany kóptegen derekterden belgili bolyp otyr.

Semey ónirindegi alghashqy bekinisterin Tynym ormanyndaghy Qarakemer manyna 1718 jyly salghannan saudagerlerge salyq salatyn qosymsha tabys kózderin izdestirgen:

«... s pervyh let sushestvovaniya kreposty obeshalo ogromnye vygody russkomu y inomu kupechestvu y dohody kazne v viyde poshlinnyh sborov. Dlya kontrolya proizvodivshegosya cherez Semipalatinsk torgovyh operasiy s aziatskimy narodamy v kreposty soderjalsya tamojennyy smotriyteli. No v selom torgiy «byvaly togda nedostatochnymi, pochemu podlinnyh summ sobiralosi malo». 1

Sonau baghzy zamannan iri sauda oryny bolyp kelgen Semey ónirine dýniyening ər týkpirinen keletin sauda keruenderining moldyghy orys patshalyghynyng qyzyghushylyghyn arttyra týsti. Semey ónirindegi sauda tarihy jayly IY.Zemlyanisyn «Sredneaziyatskie vladeniya» maqalasynda:

«Torgovaya snosheniya kotoryh nyne proishodit cherez Semipalatinsk prinadlejati k chislu drevneyshih mejdunarodnyh snosheniy Azii. Russkie prinyaly v nih uchastie toliko vo vremya poslednih treh stoletii, y toliko s etogo vremeny ony delaytsya izvestnymy y po ofisialinym svedeniyam», – dep jazghanynan orys patshalyghynyng búl aimaqqa keyinnen kelsede sauda alandaryn ózderi úiymdastyrghanyn aitularynyng ótirik derek ekenin bayqaugha bolady.

Tipten keybir derekterden Semey sauda alandary Ábilpeyiz súltannyng Batys Sibir gubernatoryna jazghan haty boyynsha negizi salynghan degen derekterde kezdesedi. Búl jerde Ábilpeyiz súltan óz qaramaghyndaghy halyqtyng eshqanday kedergisiz sauda jasauyn qamtamasyz etudi súrap hat jazuy mýmkin. Biraq Semey sauda alandarynyng payda boluyna Ábilpeyiz súltannyng tikeley qatysy bar degen derek shyndyqqa janaspaydy.

Búl mangha əli tolyq ornyghyp bolmaghandyqtan jəne bekinisti azyq – týlikpen qamtamasyz etu jolyn joghaltpau kerektiginen jergilikti qazaqtargha salyq salu jayyn oilau olar ýshin óte qauipti əreket edi. Sondyqtan syrttan keletin saudagerlerden salyq aludy tiyimdi sanaghan. Olardyng sany artyp, Semey arqyly tasityn tauarlarynyng kóp boluy paydaly bolatynyn erte bastan týsine bildi. Ózge elderden saudagerlerding kóptep keluine qolayly jaghday jasaugha tyrysqan. Búl bir jaghynan syrttan keletin saudagerlerdi orys patshalyghynyng shendileri sholghynshylyq, aqparattyq derek alu kózi retinde paydalanu bolghanymen shyndyghyn aitu kerek, sol kezende Semey ónirining damuyna ondy əser etti.

«Dalineyshee vozrastanie znacheniya Semipalatinska kak torgovogo sentra bylo svyazano s "povedeniyem" djungarskih vladelisev. Sarskoe praviytelistvo, zainteresovannoe v razvitiy torgovyh y inyh otnosheniy s aziatskimy plemenami, narodamy y gosudarstvami, stremilosi skloniti k torgovle y djungar. Tak, v 1732 k oiratskom u vladelisu Galdan-Serenu, iymevshemu reziydensii na r.Ili, praviytelistvom byl otpravlen general-mayor Ugrumov s zamanchivym obeshaniyem "ne brati poshliny s kalmyskih kupsov, priyezjaiyshih s torgom na IrtyshskuI linii, a ogranichitisya vzimaniyem ee toliko s russkih kupsov, vyvozivshih aziatskiye tovary iz vladeniy Galdan-Serena", y vstrechnuy prosiboy, chtoby iy Galdan-Seren ne bral poshliny s russkih tovarov, privozimyh v Djungarii. V otvet na eto posolistvo Galdan-Seren otpravil v Rossii vmeste s Ugrumovym svoego posla Zogdu-hana, s kotorym v Semipalatinskui kreposti priyehalo bolishoe kolichestvo djungarskih y buharskih kupsov». 2

Semey ónirinde 1728 jyly bir ghana keden baqylaushysymen Sibir «prikazy» qúramynda, Reseyding jana astanasy Məskeudegi Memlekettik kommers – kollegiyagha tikeley baghynatyn keden qyzmeti bolsa, 1754 jyldan shekaralyq keden qyzmeti túraqty júmys jasay bastaghan. Orys basqynshylary qazaq jerine myghym ornalasyp alghannan song XIX ghasyrda qazaq saudagerlerine de óz talaptaryn qoya bastaydy.

Sibir jelilik inspektory general-leytenant Glazenap «ne vernopodannyi», «za liyneynyi», «zagranichnyi» qazaqtardyng mal-mýlkin esepke alyp, salyq mólsherin úlghaytudy úsynady. Sauda jasau ýshin sauda kuəligining boluy mindetti bolady. Sonyng nətiyjesinde salyqtan týsken qarjy artyp, sol ýshin orys patshasy I Aleksandr G.IY.Glazenapty 1811 jyly 30 səuirde tabakerkamen (shaqsha) marapattaghan eken.

Jolamannyng jəne ózgede qazaq saudagerlerining kóptegen jenildikteri bar orys, tatar, noghay, təshkendik, búqarlyq, qoqandyq saudagerlerding kuəlikterin paydalanyp, solardyng sauda ókili retinde kəsipkerlik jasaulary osy Glazenap engizgen ereje boyynsha salyq mólsherining artuy edi. Qazaq saudagerlerine eshqanday jenildikter berilmedi, tek meshandyq ataq pen gilidiya dərejesin satyp alghanda ghana az mólsherdegi jenildikke ie bolatyn bolghan. Solay bola túrghannyng ózinde qazaq saudagerlerining kəsipkerlikteri toqtaghan joq. Qayta saudalary jýrip, ýilerining manyna zat saqtaytyn qoymalar saluy ózenning arghy betindegi patsha sheneunikterining degbirin qashyryp, «...tovary, kotorye po nahojdeniy stroeniiy Djandyrbekova na samom beregu Irtysha, protiv pokrytogo lesom ostrova, mogut byti vyvozimy iyz-za granisy tayno, bez tamojennago sbora ...» – degen oy mazalay bergen sekildi. Aqyr ayaghynda Ertisting sol jaghalauyndaghy ózderi «Zarechnaya Slobodka» ataytyn eldimekendi óz baqylaularyna alghandarynday endi Jolaman auylynda keden aumaghyna ótkizuge sheshim shygharady.

«Ministerstvo finansov

Nachalinik Sibirskogo tamojennogo okruga

1go marta 1855 goda

№237

G. Semipalatinsk

O vvedeniy v tamojennuy chertu zarechnyh stroeniy tak nazyvaemoy Djolamanym Semipalatinskoy tamojniy.

V sledstvie predstavleniya ot Semipalatinskoy Tamojny ot 7 iinya 1854 goda za №870 ya vhodil v snoshenie v g. ispravlyaishim doljnosti Voennago Gubernatora Seimpalatinskoy oblasty o vvedeniy v tamojennuy chertu zarechnyh stroeniy tak nazyvaemoy Djolamankiy.

Nyne, Ego Prevoshodiytelistvo uvedomil menya, chto predstavlenie ego po semu predmetu g. General gubernatora Zapadnoy Sibiry otozvalsya, chto stroeniya toy Djolamanky dolichno schitati sostoyashimy v tamojennoy cherte, na osnovaniy obshago razreshenie byvshago Generala Gubernatora knyazya Gorchakova, k mnenii v otzyve byvshemu nachaliniku Sibirskago Tamojennago Okruga ot 22 fevralya 1847g. za №303 gde predlagal tamojennoy cherty naznacheny v 7 verstnom prostranstve v tu y druguy storonu ot g. Semipalatinska. Davaya o sem znati Semipalatinskoy Tamojne predlagay sl: vse inostrannye tovary ily takovye esti na skladke v stroeniyah Djolamanky prikazati predstaviti v Tamojnu dlya ochistky poshlinoi y zatem vospretiv skladku onyh tam, iymet zasim strojayshee nabludenie podvergaya konfiskasiiy tayno vodvorennye v Djolamanky tovary, podobno tomu, kak eto delaetsya s vodvoryaemymy predmetamy v Semipalatinsku Zarechnui slobodku.

Nachalinik Okruga Armistrov». 3

Osy uaqyttyng (1855 jyldary) ózinde Jolaman auyly «Zarechnaya Slobodka» dep atalatyn Tinibay, Taraqty jataqtarynan bólektene aitylatyndyqtan Ahmetuəly Múnasyp qoljazbasyndaghy Jolaman meshiti jayly jazghan taraudaghy «Búl aimaq 500-den astam ýii bar ýlken auyl sanalady» degen sózin naqty derek retinde qabyldauymyzgha bolady.

Jolaman auylynda tek Jolamannyng ghana emes, sol jaghalaudy meken etken kóptegen bay-kópesterding qoyma, dýkenderi bolghany belgili. Keybir naqtylanbaghan derekter boyynsha (el auzynda da aitylady) qazirgi Jana Semeydegi búrynghy jip iyiru fabrikasy ornalasqan jerden býgingi F.Sorokin kóshesine qarayghy aumaqta ýlken qoymalar bolghan eken. Búl jerding 1916 jylghy Alash qalasynyng jospar-syzbasy arqyly jəne keybir ədebiy-kórkem shygharmalarda jazylatyn qara bazar many ekendigin bilemiz. Áriyne Jolaman auylyn keden aumaghyna ótkizu jayy qarastyrylghan 1855 jyldarghy aumaghy, kólemi belgisiz bolghanymen sol qoymalar negizinde úlghayghan Jolaman auylyndaghy qoymalar jayyndaghy derekterdi 1924 jyldary Semey uezining ortalyghyn Alash qalasyna kóshiru kezindegi qújattardan kóruge bolady.

«Svedeniya o jilishnom fonde g.Alasha, v svyazy s pereezdom uezdnyh uchrejdeniy v Alash»

3 iinya 1925g. g.Semipalatinsk

GOMH soobshaet, chto kommunalinyy jilishnyy fond v rayone

Alasha sleduyshiy:

1/ Kommunalinyh domovladeniy – 64, v nih domov – 41, v tom

chisle 22 doma na Djelomanke.

2/ Jilaya poleznaya ploshadi iz nih – 1331,73 kv.saj.

3/ Torgovyh pomesheniy –7, poleznaya ploshadi v nih –157,55 kv.saj.

4/Skladochnyh pomesheniy–23,v niy hpoleznoy ploshady

1900,22 kv.saj.

SDNI. F.73.Op.1.D.423.L.50 – 50 ob.»4

«Predlojeniya po organizasiy v g.Alashe uezdnogo sentra» 3 iinya 1925g.  g.Semipalatinsk

Alash, prejde Zarechnaya Slobodka, v dovennoe vremya slujil sentrom sbora kojevennogo syriya, shersty y mestom prodajy krupnogo y melkogo skota.

Ogromnye sklady na levom beregu r.Irtysh/ uroch. Djelomanka/ vmeshalo sebe 75% vsego kojevennogo sobiraemogo v Semipalatinskom, Semiyrechenskom rayonah y Zapadnom Kitae syriya.

SDNI. F.73.Op.1.D.423.L.15 – 15 ob.» 5

Osy qoymalardyng negizi bolyp sanalatyn Jolaman auylyndaghy qoymalar men dýkenderdi óz baqylaularyna alyp, salyq týsimin arttyru maqsatynda patsha ýkimeti Jolaman auylyn keden aumaghyna ótkizedi.

«V Semipalatinskui Zarechnui polisii

Jiytelyam goroda Semipalatinska izvestno davno, chto slobodky za rekoy Irtyshom protiv goroda a ravno priylegaiyshie k niym, aul Kirgiyz. Starshiny Djolomana Djandyrbekova naosnovaniy rasporyajeniy Glavnago upravlenie Zapadnoy Sibiry iy g. general gubernatora generala ot infanteriy Gasforda, po siym davavshih v 1847 godu vvedenie v tamojennui chertu, v koey so iy gorodov na 7 verstnoe prostranstvo.

Na sim osnovaniy dlya otvrashenie kakim libo nedorazumeniy so storony torguyshih y jiyteley goroda y za rekoy Irtyshom Semipalatinskaya tamojnya schitaet nujnym obiyaviti vnovi

1) chto v slobodke za rekoi Irtyshom nemojet byti skladyvany bezvedoma tamojniy y karaula so storony nikakie zagranichnye tovary neoplachennye poshlinago.

2) chto po starago izdanie novyh pravil o torgovlyah zagranichnoi soliu ne dozvolyaetsya nigde, v cherte tamojennoy, ny pod kakim predlogam sklady zagranichnoy soli, iy onaya v podvergaetsya obshim storgovle soliu pravilam o chem uvedomlen y Zasedately po .... chasty Irtyshskoy linii.

3) chto po sluchai uchrejdeniya peredovago tamojennago po sim za Irtyshom vyshe Sredney Slobodky na Karavannoy doroge v zagranisu ily iyz zagranisy

4) chto karavany y voza sledovati zagranisu ily iz zagranisy cherez voznachaemyy peredovoy piyket v protivnom sluchae vzymaniya na osnovaniy zakonov.

Ob etom tamojnya prosit Polisii opublikovati v gorode y ego y poispolneniy uvedomiti tamojnu.

Podpisaliy:   Upravlyaiyshiy   Surevskiy            Verno qoly». 6

Osylaysha 1847 jyly Jolaman auyly shekaralyq keden basqarmasynyng qarauyna alynyp, jergilikti polisiya kelgen, ketken ər kire, keruendi jəne olar kirgen, shyqqan Jolaman auylyndaghy ýilerdi baqylap, tekserip otyrghan. Osy arada zandy súraq tuyndaydy, «sol kezde Jolaman auylynda qansha ýy boldy eken jəne olardyng nesheuining iyeleri saudamen ainalysqan?». Ortalyq Memlekettik Múraghatyndaghy « Spisok stroennym za rekoi Irtyshom okazavshiyesya po sviydetelistvu sdelannamu 4go chisla dekabrya 1841 goda podannomu vnovi» degen qújatta (478 qor. 1 tizimdeme. 1 is, 33 – 34 paraq) 80nen astam adamnyng tizimi berilip, ýilerining sany jazylady. Osy bir tizimning ózinde ghana Jolaman Jandarbekúlynyng 5 ýii bar ekendigi jazylghan. Al, 1898 jylghy «Pamyatnaya knijka Semipalatinskoy oblasti» shygharylymynda «Jolaman auylynda 31 ýy ghana bar» – dep kórsetilgen. Semey tarihyn 1888 jyly jazghan qoljazbasynda Ahmetuəly Múnasyp Jolaman meshiti tónireginde 500-den astam, Tinibay meshiti aynalasynda 150-den astam ýy bar ekendigin bayan qylady. Sol ýilerding kóbinde saudany kəsip qylghandardyng túrghany anyq. Olardyng shekaralyq keden basqarmasyna salyq tólep túruy ýshin sol kezendegi biylikting qarqyndy əreketin jogharydaghy qújattardan kórdinizder. Eger salyq tóleuge qabiletsiz kedey-kepshik qazaqtar túratyn auyl bolsa búlay jantalaspas edi. Bir derekti búrmalaghandaryn ekinshi bir derekpen ózderin ózderi əshkere qylmas edi. Aldaghy uaqyttarda ónir tarihy zerttelip shyn derekter tarih oqulyqtarynda jazylary anyq. Tek zertteushiler ótirik aqparat jeteginde ketpese bolghany. Onday ótirik aqparattar men shyn derekterdi búrmalau nemese jasyryp qalu elimiz egemendik alghan tústa da qylang berip qalady. Semey múraghatynyng (qazirgi Abay oblysy Memlekettik Múraghaty) 90 jyldyghyna arnalghan ghylymy –praktikalyq konferensiyada (2010 j.) ólketanushy Viktor Kashlyak «Semipalatinskie kupsy y promyshlenniky konsa XVIII – XIX v.v.» degen taqyrypta bayandama jasaghan eken. 26 paraq bayandamanyn sonynda: «Govorya o musulimanskih kupsah, obyazatelino nado skazati y o predstaviytelyah kazahskogo naroda. V Semipalatinskiyh tamojennyh dokumentah (nachalo XIX veka – 1868 god) iz kazahskiyh kupsov upominaetsya toliko odna familiya – Tynybay Kaukenov, ostalinye kazahskie torgovsy vmesto so starshinoy Jolomanom Yandyrbekovym prohodily kak «zagranichnyy kirgiyz» iy «vernopodannyy kirgiyz». Iz goda v god chislennosti ih uvelichilasi. Esly v 20-h godah XIX veka cherez tamojnu prohodilo 2 – 3 cheloveka takoy kategoriy torgovsev, to v 1867 godu ih bylo 62 cheloveka, no torgovyy oborot samogo predpriimchivogo ne prevyshal 10 tys.rub.

Kak uje bylo skazano vyshe, edinstvennym kupsom – kazahom v etot period byl Tynybay Kaukenov» dey kele 1 jarym paraqta Tinibay Kəukenúly jayly məlimetterdi aityp ayaqtapty.

Áriyne Kashlyak bayandamasyn Semey múraghattarynda saqtalghan qújattargha ghana sýienip jazuy mýmkin, biraq búl qazaqtardyng en eptisining (samogo predpriimchivogo. V.Kashlyak) ózining tauar aynalymy 10 myng rubliden aspaghan degen pikirimen kóp jaghdayda kelisuge bolmaydy. Keybir derekterde, 1831 jyly Tana Tilemisúlynyng Semey bazarynda 10 myng pút astyq satqany aitylsa, aghylshyn sayahatshysy Tomas Atkinson 1858 jyly Londonda basylyp shyqqan «Shyghys jəne Batys Sibir zertteuleri» enbeginde «Semeyde mal ótkizushimen әngimelestim. Ol satugha 300 jylqy, 7 000 búqa, 20 000 qoy әkelipti.

Olardyng baghasy 100 000 somnan asady» dep jazghan eken. Jolaman Jandarbekúlynyng 1827 jyldyng 8 mausymynda Semey Duany Basqarmasyna bergen týsiniktemesinde Shəueshekke sauda sapary jayly, «Semeyden saudagha alyp shyqqan 600 jylqy, 400 ógiz, 3 000 qoy jәne orys tauarlaryn tabysty saudaladyq» dep jazghanyn eskere otyryp, «Godovaya vedomosti. O priyshedshih y otshedshih Karavanah. Semipalatinskoy Pogranichnoy Tamojni. Za 1825 god»7, «Godovaya vedomosti. O priyshedshih y otshedshih karavanah.

Semipalatinskoy Tamojni. Za 1830 god»8, «Godovaya vedomosti.

Semipalatinskoy Tamojni. Za 1831 god»9 degen múraghattyq qújattarda qazaq saudagerlerining qytay qalalaryna bir arbamen baryp – kelgenderi nemese 96 somnyng (rublidin) tauaryn əketkenderi jazylady. Sol kezenning baghamy boyynsha 96 som 3-4 jylqynyn baghasy. Osy jerde keden beketterinde arba nemese jýk artylghan týie sandary naqty jazylghandyghyna jəne barlyq tauardyng tirkelip, baghalanghandyghyna kýmən tuyndaydy.

Ónirimizding ólketanu salasy tynghiyqty zertteulerdi qajet etedi. Zertteletindigine senimim mol, biraq zertteushiler búrmalanghan, jalghan aqparattar jeteginde ketpese eken deymin.

Derekkózder:

1) Kasymbaev J. «Istoriya goroda Semipalatinska (1718-1917gg.)». -Almaty, 1998. 58 b.

2) Kasymbaev J. «Istoriya goroda Semipalatinska (1718-1917gg.)». -Almaty, 1998. 58 b.

3) QR OMM 478 qor, 1 tizimdeme, 1 is, 241 – 242 paraq.

4 )Gorod Alash (sbornik dokumentov). Semey. 2010. 310-311 b.

5) Gorod Alash (sbornik dokumentov). Semey. 2010. 308-310 b.

6) QR OMM 478 qor, 1 tizimdeme, 1 is, 251 paraq qayyrmasymen – 252 paraq.

7) QR OMM 478 qor, 2 tizimdeme, 465 is.

8 ) QR OMM 478 qor, 2 tizimdeme, 124 is.

9) QR OMM 478 qor, 2 tizimdeme, 129 is.

Serikbek Bolatbekúly

Abai.kz