ورىس پاتشالىعىنىڭ قازاق دالاسىنا العاش اياقتارىن باسقاننان مۇنداعى ساۋدا الاڭدارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى بولعانى كوپتەگەن دەرەكتەردەن بەلگىلى بولىپ وتىر.

سەمەي وڭىرىندەگى العاشقى بەكىنىستەرىن تىنىم ورمانىنداعى قاراكەمەر ماڭىنا 1718 جىلى سالعاننان ساۋداگەرلەرگە سالىق سالاتىن قوسىمشا تابىس كوزدەرىن ىزدەستىرگەن:

«... س پەرۆىح لەت سۋششەستۆوۆانيا كرەپوستي وبەششالو وگرومنىە ۆىگودى رۋسسكومۋ ي ينومۋ كۋپەچەستۆۋ ي دوحودى كازنە ۆ ۆيدە پوشليننىح سبوروۆ. دليا كونتروليا پرويزۆوديۆشەگوسيا چەرەز سەميپالاتينسك تورگوۆىح وپەراتسي س ازياتسكيمي نارودامي ۆ كرەپوستي سودەرجالسيا تاموجەننىي سموتريتەل. نو ۆ تسەلوم تورگي «بىۆالي توگدا نەدوستاتوچنىمي، پوچەمۋ پودليننىح سۋمم سوبيرالوس مالو». 1

سوناۋ باعزى زاماننان ءىرى ساۋدا ورىنى بولىپ كەلگەن سەمەي وڭىرىنە دۇنيەنىڭ əر تۇكپىرىنەن كەلەتىن ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ مولدىعى ورىس پاتشالىعىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. سەمەي وڭىرىندەگى ساۋدا تاريحى جايلى ي.زەمليانيتسىن «سرەدنەازياتسكيە ۆلادەنيا» ماقالاسىندا:

«تورگوۆايا سنوشەنيا كوتورىح نىنە پرويسحوديت چەرەز سەميپالاتينسك پرينادلەجات ك چيسلۋ درەۆنەيشيح مەجدۋنارودنىح سنوشەني ازي. رۋسسكيە پرينيالي ۆ نيح ۋچاستيە تولكو ۆو ۆرەميا پوسلەدنيح ترەح ستولەتي، ي تولكو س ەتوگو ۆرەمەني وني دەلايۋتسيا يزۆەستنىمي ي پو وفيتسيالنىم سۆەدەنيام»، – دەپ جازعانىنان ورىس پاتشالىعىنىڭ بۇل ايماققا كەيىننەن كەلسەدە ساۋدا الاڭدارىن وزدەرى ۇيىمداستىرعانىن ايتۋلارىنىڭ وتىرىك دەرەك ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

تىپتەن كەيبىر دەرەكتەردەن سەمەي ساۋدا الاڭدارى ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورىنا جازعان حاتى بويىنشا نەگىزى سالىنعان دەگەن دەرەكتەردە كەزدەسەدى. بۇل جەردە ابىلپەيىز سۇلتان ءوز قاراماعىنداعى حالىقتىڭ ەشقانداي كەدەرگىسىز ساۋدا جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋدى سۇراپ حات جازۋى مۇمكىن. بىراق سەمەي ساۋدا الاڭدارىنىڭ پايدا بولۋىنا ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ تىكەلەي قاتىسى بار دەگەن دەرەك شىندىققا جاناسپايدى.

بۇل ماڭعا ءəلى تولىق ورنىعىپ بولماعاندىقتان جəنە بەكىنىستى ازىق – تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جولىن جوعالتپاۋ كەرەكتىگىنەن جەرگىلىكتى قازاقتارعا سالىق سالۋ جايىن ويلاۋ ولار ءۇشىن وتە قاۋىپتى əرەكەت ەدى. سوندىقتان سىرتتان كەلەتىن ساۋداگەرلەردەن سالىق الۋدى ءتيىمدى ساناعان. ولاردىڭ سانى ارتىپ، سەمەي ارقىلى تاسيتىن تاۋارلارىنىڭ كوپ بولۋى پايدالى بولاتىنىن ەرتە باستان تۇسىنە ءبىلدى. وزگە ەلدەردەن ساۋداگەرلەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋعا تىرىسقان. بۇل ءبىر جاعىنان سىرتتان كەلەتىن ساۋداگەرلەردى ورىس پاتشالىعىنىڭ شەندىلەرى شولعىنشىلىق، اقپاراتتىق دەرەك الۋ كوزى رەتىندە پايدالانۋ بولعانىمەن شىندىعىن ايتۋ كەرەك، سول كەزەڭدە سەمەي ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا وڭدى əسەر ەتتى.

«دالنەيشەە ۆوزراستانيە زناچەنيا سەميپالاتينسكا كاك تورگوۆوگو تسەنترا بىلو سۆيازانو س "پوۆەدەنيەم" دجۋنگارسكيح ۆلادەلتسەۆ. تسارسكوە پراۆيتەلستۆو، زاينتەرەسوۆاننوە ۆ رازۆيتي تورگوۆىح ي ينىح وتنوشەني س ازياتسكيمي پلەمەنامي، نارودامي ي گوسۋدارستۆامي، سترەميلوس سكلونيت ك تورگوۆلە ي دجۋنگار. تاك، ۆ 1732 ك ويراتسكوم ۋ ۆلادەلتسۋ گالدان-تسەرەنۋ، يمەۆشەمۋ رەزيدەنتسيۋ نا ر.يلي، پراۆيتەلستۆوم بىل وتپراۆلەن گەنەرال-مايور ۋگريۋموۆ س زامانچيۆىم وبەششانيەم "نە برات پوشلينى س كالمىتسكيح كۋپتسوۆ، پريەزجايۋششيح س تورگوم نا يرتىشسكۋيۋ لينيۋ، ا وگرانيچيتسيا ۆزيمانيەم ەە تولكو س رۋسسكيح كۋپتسوۆ، ۆىۆوزيۆشيح ازياتسكيە توۆارى يز ۆلادەني گالدان-تسەرەنا", ي ۆسترەچنۋيۋ پروسبوي، چتوبى ي گالدان-تسەرەن نە برال پوشلينى س رۋسسكيح توۆاروۆ، پريۆوزيمىح ۆ دجۋنگاريۋ. ۆ وتۆەت نا ەتو پوسولستۆو گالدان-تسەرەن وتپراۆيل ۆ روسسيۋ ۆمەستە س ۋگريۋموۆىم سۆوەگو پوسلا زوگدۋ-حانا، س كوتورىم ۆ سەميپالاتينسكۋيۋ كرەپوست پريەحالو بولشوە كوليچەستۆو دجۋنگارسكيح ي بۋحارسكيح كۋپتسوۆ». 2

سەمەي وڭىرىندە 1728 جىلى ءبىر عانا كەدەن باقىلاۋشىسىمەن ءسىبىر «پريكازى» قۇرامىندا، رەسەيدىڭ جاڭا استاناسى مəسكەۋدەگى مەملەكەتتىك كوممەرتس – كوللەگياعا تىكەلەي باعىناتىن كەدەن قىزمەتى بولسا، 1754 جىلدان شەكارالىق كەدەن قىزمەتى تۇراقتى جۇمىس جاساي باستاعان. ورىس باسقىنشىلارى قازاق جەرىنە مىعىم ورنالاسىپ العاننان سوڭ XIX عاسىردا قازاق ساۋداگەرلەرىنە دە ءوز تالاپتارىن قويا باستايدى.

ءسىبىر جەلىلىك ينسپەكتورى گەنەرال-لەيتەنانت گلازەناپ «نە ۆەرنوپوداننىي»، «زا لينەينىي»، «زاگرانيچنىي» قازاقتاردىڭ مال-مۇلكىن ەسەپكە الىپ، سالىق مولشەرىن ۇلعايتۋدى ۇسىنادى. ساۋدا جاساۋ ءۇشىن ساۋدا كۋəلىگىنىڭ بولۋى مىندەتتى بولادى. سونىڭ نəتيجەسىندە سالىقتان تۇسكەن قارجى ارتىپ، سول ءۇشىن ورىس پاتشاسى I الەكساندر گ.ي.گلازەناپتى 1811 جىلى 30 سəۋىردە تاباكەركامەن (شاقشا) ماراپاتتاعان ەكەن.

جولاماننىڭ جəنە وزگەدە قازاق ساۋداگەرلەرىنىڭ كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرى بار ورىس، تاتار، نوعاي، تəشكەندىك، بۇقارلىق، قوقاندىق ساۋداگەرلەردىڭ كۋəلىكتەرىن پايدالانىپ، سولاردىڭ ساۋدا وكىلى رەتىندە كəسىپكەرلىك جاساۋلارى وسى گلازەناپ ەنگىزگەن ەرەجە بويىنشا سالىق مولشەرىنىڭ ارتۋى ەدى. قازاق ساۋداگەرلەرىنە ەشقانداي جەڭىلدىكتەر بەرىلمەدى، تەك مەششاندىق اتاق پەن گيلديا دəرەجەسىن ساتىپ العاندا عانا از مولشەردەگى جەڭىلدىككە يە بولاتىن بولعان. سولاي بولا تۇرعاننىڭ وزىندە قازاق ساۋداگەرلەرىنىڭ كəسىپكەرلىكتەرى توقتاعان جوق. قايتا ساۋدالارى ءجۇرىپ، ۇيلەرىنىڭ ماڭىنا زات ساقتايتىن قويمالار سالۋى وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ دەگبىرىن قاشىرىپ، «...توۆارى، كوتورىە پو ناحوجدەني ستروەني دجاندىربەكوۆا نا ساموم بەرەگۋ يرتىشا، پروتيۆ پوكرىتوگو لەسوم وستروۆا، موگۋت بىت ۆىۆوزيمى يز-زا گرانيتسى تاينو، بەز تاموجەنناگو سبورا ...» – دەگەن وي مازالاي بەرگەن سەكىلدى. اقىر اياعىندا ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى وزدەرى «زارەچنايا سلوبودكا» اتايتىن ەلدىمەكەندى ءوز باقىلاۋلارىنا العاندارىنداي ەندى جولامان اۋىلىندا كەدەن اۋماعىنا وتكىزۋگە شەشىم شىعارادى.

«مينيستەرستۆو فينانسوۆ

ناچالنيك سيبيرسكوگو تاموجەننوگو وكرۋگا

1گو مارتا 1855 گودا

№237

گ. سەميپالاتينسك

و ۆۆەدەني ۆ تاموجەننۋيۋ چەرتۋ زارەچنىح ستروەني تاك نازىۆاەموي دجولامانىم سەميپالاتينسكوي تاموجني.

ۆ سلەدستۆيە پرەدستاۆلەنيا وت سەميپالاتينسكوي تاموجني وت 7 يۋنيا 1854 گودا زا №870 يا ۆحوديل ۆ سنوشەنيە ۆ گ. يسپراۆليايۋششيم دولجنوست ۆوەنناگو گۋبەرناتورا سەيمپالاتينسكوي وبلاستي و ۆۆەدەني ۆ تاموجەننۋيۋ چەرتۋ زارەچنىح ستروەني تاك نازىۆاەموي دجولامانكي.

نىنە، ەگو پرەۆوسحوديتەلستۆو ۋۆەدوميل مەنيا، چتو پرەدستاۆلەنيە ەگو پو سەمۋ پرەدمەتۋ گ. گەنەرال گۋبەرناتورا زاپادنوي سيبيري وتوزۆالسيا، چتو ستروەنيا توي دجولامانكي دوليچنو سچيتات سوستوياششيمي ۆ تاموجەننوي چەرتە، نا وسنوۆاني وبششاگو رازرەشەنيە بىۆشاگو گەنەرالا گۋبەرناتورا كنيازيا گورچاكوۆا، ك منەنيۋ ۆ وتزىۆە بىۆشەمۋ ناچالنيكۋ سيبيرسكاگو تاموجەنناگو وكرۋگا وت 22 فەۆراليا 1847گ. زا №303 گدە پرەدلاگال تاموجەننوي چەرتى نازناچەنى ۆ 7 ۆەرستنوم پروسترانستۆە ۆ تۋ ي درۋگۋيۋ ستورونۋ وت گ. سەميپالاتينسكا. داۆايا و سەم زنات سەميپالاتينسكوي تاموجنە پرەدلاگايۋ سل: ۆسە ينوستراننىە توۆارى يلي تاكوۆىە ەست نا سكلادكە ۆ ستروەنياح دجولامانكي پريكازات پرەدستاۆيت ۆ تاموجنيۋ دليا وچيستكي پوشلينويۋ ي زاتەم ۆوسپرەتيۆ سكلادكۋ ونىح تام، يمەت زاسيم ستروجايشەە نابليۋدەنيە پودۆەرگايا كونفيسكاتسي تاينو ۆودۆورەننىە ۆ دجولامانكي توۆارى، پودوبنو تومۋ، كاك ەتو دەلاەتسيا س ۆودۆورياەمىمي پرەدمەتامي ۆ سەميپالاتينسكۋ زارەچنۋيۋ سلوبودكۋ.

ناچالنيك وكرۋگا ارميستروۆ». 3

وسى ۋاقىتتىڭ (1855 جىلدارى) وزىندە جولامان اۋىلى «زارەچنايا سلوبودكا» دەپ اتالاتىن ءتىنىباي، تاراقتى جاتاقتارىنان بولەكتەنە ايتىلاتىندىقتان احمەتۋəلي مۇناسىپ قولجازباسىنداعى جولامان مەشىتى جايلى جازعان تاراۋداعى «بۇل ايماق 500-دەن استام ءۇيى بار ۇلكەن اۋىل سانالادى» دەگەن ءسوزىن ناقتى دەرەك رەتىندە قابىلداۋىمىزعا بولادى.

جولامان اۋىلىندا تەك جولاماننىڭ عانا ەمەس، سول جاعالاۋدى مەكەن ەتكەن كوپتەگەن باي-كوپەستەردىڭ قويما، دۇكەندەرى بولعانى بەلگىلى. كەيبىر ناقتىلانباعان دەرەكتەر بويىنشا (ەل اۋزىندا دا ايتىلادى) قازىرگى جاڭا سەمەيدەگى بۇرىنعى ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسى ورنالاسقان جەردەن بۇگىنگى ف.سوروكين كوشەسىنە قارايعى اۋماقتا ۇلكەن قويمالار بولعان ەكەن. بۇل جەردىڭ 1916 جىلعى الاش قالاسىنىڭ جوسپار-سىزباسى ارقىلى جəنە كەيبىر əدەبي-كوركەم شىعارمالاردا جازىلاتىن قارا بازار ماڭى ەكەندىگىن بىلەمىز. ارينە جولامان اۋىلىن كەدەن اۋماعىنا وتكىزۋ جايى قاراستىرىلعان 1855 جىلدارعى اۋماعى، كولەمى بەلگىسىز بولعانىمەن سول قويمالار نەگىزىندە ۇلعايعان جولامان اۋىلىنداعى قويمالار جايىنداعى دەرەكتەردى 1924 جىلدارى سەمەي ۋەزىنىڭ ورتالىعىن الاش قالاسىنا كوشىرۋ كەزىندەگى قۇجاتتاردان كورۋگە بولادى.

«سۆەدەنيا و جيليششنوم فوندە گ.الاشا، ۆ سۆيازي س پەرەەزدوم ۋەزدنىح ۋچرەجدەني ۆ الاش»

3 يۋنيا 1925گ. گ.سەميپالاتينسك

گومح سووبششاەت، چتو كوممۋنالنىي جيليششنىي فوند ۆ رايونە

الاشا سلەدۋيۋششي:

1/ كوممۋنالنىح دوموۆلادەني – 64, ۆ نيح دوموۆ – 41, ۆ توم

چيسلە 22 دوما نا دجەلومانكە.

2/ جيلايا پولەزنايا پلوششاد يز نيح – 1331,73 كۆ.ساج.

3/ تورگوۆىح پومەششەني –7, پولەزنايا پلوششاد ۆ نيح –157,55 كۆ.ساج.

4/سكلادوچنىح پومەششەني–23,ۆ ني حپولەزنوي پلوششادي

1900,22 كۆ.ساج.

تسدني. ف.73.وپ.1.د.423.ل.50 – 50 وب.»4

«پرەدلوجەنيا پو ورگانيزاتسي ۆ گ.الاشە ۋەزدنوگو تسەنترا» 3 يۋنيا 1925گ.  گ.سەميپالاتينسك

الاش، پرەجدە زارەچنايا سلوبودكا، ۆ دوۆەننوە ۆرەميا سلۋجيل تسەنتروم سبورا كوجەۆەننوگو سىريا، شەرستي ي مەستوم پروداجي كرۋپنوگو ي مەلكوگو سكوتا.

وگرومنىە سكلادى نا لەۆوم بەرەگۋ ر.يرتىش/ ۋروچ. دجەلومانكا/ ۆمەششالو سەبە 75% ۆسەگو كوجەۆەننوگو سوبيراەموگو ۆ سەميپالاتينسكوم، سەميرەچەنسكوم رايوناح ي زاپادنوم كيتاە سىريا.

تسدني. ف.73.وپ.1.د.423.ل.15 – 15 وب.» 5

وسى قويمالاردىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن جولامان اۋىلىنداعى قويمالار مەن دۇكەندەردى ءوز باقىلاۋلارىنا الىپ، سالىق ءتۇسىمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پاتشا ۇكىمەتى جولامان اۋىلىن كەدەن اۋماعىنا وتكىزەدى.

«ۆ سەميپالاتينسكۋيۋ زارەچنۋيۋ پوليتسيۋ

جيتەليام گورودا سەميپالاتينسكا يزۆەستنو داۆنو، چتو سلوبودكي زا رەكويۋ يرتىشوم پروتيۆ گورودا ا راۆنو پريلەگايۋششيە ك نيم، اۋل كيرگيز. ستارشينى دجولومانا دجاندىربەكوۆا ناوسنوۆاني راسپورياجەني گلاۆناگو ۋپراۆلەنيە زاپادنوي سيبيري ي گ. گەنەرال گۋبەرناتورا گەنەرالا وت ينفانتەري گاسفوردا، پو سيم داۆاۆشيح ۆ 1847 گودۋ ۆۆەدەنيە ۆ تاموجەننۋيۋ چەرتۋ، ۆ كوەي سو ي گورودوۆ نا 7 ۆەرستنوە پروسترانستۆو.

نا سيم وسنوۆاني دليا وتۆراششەنيە كاكيم ليبو نەدورازۋمەني سو ستورونى تورگۋيۋششيح ي جيتەلەي گورودا ي زا رەكويۋ يرتىشوم سەميپالاتينسكايا تاموجنيا سچيتاەت نۋجنىم وبياۆيت ۆنوۆ

1) چتو ۆ سلوبودكە زا رەكويۋ يرتىشوم نەموجەت بىت سكلادىۆانى بەزۆەدوما تاموجني ي كاراۋلا سو ستورونى نيكاكيە زاگرانيچنىە توۆارى نەوپلاچەننىە پوشليناگو.

2) چتو پو ستاراگو يزدانيە نوۆىح پراۆيل و تورگوۆلياح زاگرانيچنويۋ سوليۋ نە دوزۆولياەتسيا نيگدە، ۆ چەرتە تاموجەننوي، ني پود كاكيم پرەدلوگام سكلادى زاگرانيچنوي سولي، ي ونايا ۆ پودۆەرگاەتسيا وبششيم ستورگوۆلە سوليۋ پراۆيلام و چەم ۋۆەدوملەن ي زاسەداتەلي پو .... چاستي يرتىشسكوي ليني.

3) چتو پو سلۋچايۋ ۋچرەجدەنيا پەرەدوۆاگو تاموجەنناگو پو سيم زا يرتىشوم ۆىشە سرەدنەي سلوبودكي نا كاراۆاننوي دوروگە ۆ زاگرانيتسۋ يلي يز زاگرانيتسى

4) چتو كاراۆانى ي ۆوزا سلەدوۆات زاگرانيتسۋ يلي يز زاگرانيتسى چەرەز ۆوزناچاەمىي پەرەدوۆوي پيكەت ۆ پروتيۆنوم سلۋچاە ۆزىمانيا نا وسنوۆاني زاكونوۆ.

وب ەتوم تاموجنيا پروسيت پوليتسيۋ وپۋبليكوۆات ۆ گورودە ي ەگو ي پويسپولنەني ۋۆەدوميت تاموجنيۋ.

پودپيسالي:   ۋپراۆليايۋششي   تسۋرەۆسكي            ۆەرنو قولى». 6

وسىلايشا 1847 جىلى جولامان اۋىلى شەكارالىق كەدەن باسقارماسىنىڭ قاراۋىنا الىنىپ، جەرگىلىكتى پوليتسيا كەلگەن، كەتكەن əر كىرە، كەرۋەندى جəنە ولار كىرگەن، شىققان جولامان اۋىلىنداعى ۇيلەردى باقىلاپ، تەكسەرىپ وتىرعان. وسى ارادا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى، «سول كەزدە جولامان اۋىلىندا قانشا ءۇي بولدى ەكەن جəنە ولاردىڭ نەشەۋىنىڭ يەلەرى ساۋدامەن اينالىسقان؟». ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنداعى « سپيسوك ستروەننىم زا رەكويۋ يرتىشوم وكازاۆشيەسيا پو سۆيدەتەلستۆۋ سدەلاننامۋ 4گو چيسلا دەكابريا 1841 گودا پوداننومۋ ۆنوۆ» دەگەن قۇجاتتا (478 قور. 1 تىزىمدەمە. 1 ءىس، 33 – 34 پاراق) 80نەن استام ادامنىڭ ءتىزىمى بەرىلىپ، ۇيلەرىنىڭ سانى جازىلادى. وسى ءبىر ءتىزىمنىڭ وزىندە عانا جولامان جانداربەكۇلىنىڭ 5 ءۇيى بار ەكەندىگى جازىلعان. ال، 1898 جىلعى «پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي» شىعارىلىمىندا «جولامان اۋىلىندا 31 ءۇي عانا بار» – دەپ كورسەتىلگەن. سەمەي تاريحىن 1888 جىلى جازعان قولجازباسىندا احمەتۋəلي مۇناسىپ جولامان مەشىتى توڭىرەگىندە 500-دەن استام، ءتىنىباي مەشىتى اينالاسىندا 150-دەن استام ءۇي بار ەكەندىگىن بايان قىلادى. سول ۇيلەردىڭ كوبىندە ساۋدانى كəسىپ قىلعانداردىڭ تۇرعانى انىق. ولاردىڭ شەكارالىق كەدەن باسقارماسىنا سالىق تولەپ تۇرۋى ءۇشىن سول كەزەڭدەگى بيلىكتىڭ قارقىندى əرەكەتىن جوعارىداعى قۇجاتتاردان كوردىڭىزدەر. ەگەر سالىق تولەۋگە قابىلەتسىز كەدەي-كەپشىك قازاقتار تۇراتىن اۋىل بولسا بۇلاي جانتالاسپاس ەدى. ءبىر دەرەكتى بۇرمالاعاندارىن ەكىنشى ءبىر دەرەكپەن وزدەرىن وزدەرى əشكەرە قىلماس ەدى. الداعى ۋاقىتتاردا ءوڭىر تاريحى زەرتتەلىپ شىن دەرەكتەر تاريح وقۋلىقتارىندا جازىلارى انىق. تەك زەرتتەۋشىلەر وتىرىك اقپارات جەتەگىندە كەتپەسە بولعانى. ونداي وتىرىك اقپاراتتار مەن شىن دەرەكتەردى بۇرمالاۋ نەمەسە جاسىرىپ قالۋ ەلىمىز ەگەمەندىك العان تۇستا دا قىلاڭ بەرىپ قالادى. سەمەي مۇراعاتىنىڭ (قازىرگى اباي وبلىسى مەملەكەتتىك مۇراعاتى) 90 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي –پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا (2010 ج.) ولكەتانۋشى ۆيكتور كاشلياك «سەميپالاتينسكيە كۋپتسى ي پرومىشلەننيكي كونتسا XVIII – XIX ۆ.ۆ.» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ەكەن. 26 پاراق باياندامانىڭ سوڭىندا: «گوۆوريا و مۋسۋلمانسكيح كۋپتساح، وبيازاتەلنو نادو سكازات ي و پرەدستاۆيتەلياح كازاحسكوگو نارودا. ۆ سەميپالاتينسكيح تاموجەننىح دوكۋمەنتاح (ناچالو XIX ۆەكا – 1868 گود) يز كازاحسكيح كۋپتسوۆ ۋپوميناەتسيا تولكو ودنا فاميليا – تىنىباي كاۋكەنوۆ، وستالنىە كازاحسكيە تورگوۆتسى ۆمەستو سو ستارشينوي جولومانوم ياندىربەكوۆىم پروحوديلي كاك «زاگرانيچنىي كيرگيز» ي «ۆەرنوپوداننىي كيرگيز». يز گودا ۆ گود چيسلەننوست يح ۋۆەليچيلاس. ەسلي ۆ 20-ح گوداح XIX ۆەكا چەرەز تاموجنيۋ پروحوديلو 2 – 3 چەلوۆەكا تاكوي كاتەگوري تورگوۆتسەۆ، تو ۆ 1867 گودۋ يح بىلو 62 چەلوۆەكا، نو تورگوۆىي وبوروت ساموگو پرەدپريمچيۆوگو نە پرەۆىشال 10 تىس.رۋب.

كاك ۋجە بىلو سكازانو ۆىشە، ەدينستۆەننىم كۋپتسوم – كازاحوم ۆ ەتوت پەريود بىل تىنىباي كاۋكەنوۆ» دەي كەلە 1 جارىم پاراقتا ءتىنىباي كəۋكەنۇلى جايلى مəلىمەتتەردى ايتىپ اياقتاپتى.

ارينە كاشلياك بايانداماسىن سەمەي مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قۇجاتتارعا عانا سۇيەنىپ جازۋى مۇمكىن، بىراق بۇل قازاقتاردىڭ ەڭ ەپتىسىنىڭ (ساموگو پرەدپريمچيۆوگو. ۆ.كاشلياك) ءوزىنىڭ تاۋار اينالىمى 10 مىڭ رۋبلدەن اسپاعان دەگەن پىكىرىمەن كوپ جاعدايدا كەلىسۋگە بولمايدى. كەيبىر دەرەكتەردە، 1831 جىلى تانا تىلەمىسۇلىنىڭ سەمەي بازارىندا 10 مىڭ پۇت استىق ساتقانى ايتىلسا، اعىلشىن ساياحاتشىسى توماس اتكينسون 1858 جىلى لوندوندا باسىلىپ شىققان «شىعىس جəنە باتىس ءسىبىر زەرتتەۋلەرى» ەڭبەگىندە «سەمەيدە مال وتكىزۋشىمەن اڭگىمەلەستىم. ول ساتۋعا 300 جىلقى، 7 000 بۇقا، 20 000 قوي اكەلىپتى.

ولاردىڭ باعاسى 100 000 سومنان اسادى» دەپ جازعان ەكەن. جولامان جانداربەكۇلىنىڭ 1827 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا سەمەي دۋانى باسقارماسىنا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە شəۋەشەككە ساۋدا ساپارى جايلى، «سەمەيدەن ساۋداعا الىپ شىققان 600 جىلقى، 400 وگىز، 3 000 قوي جانە ورىس تاۋارلارىن تابىستى ساۋدالادىق» دەپ جازعانىن ەسكەرە وتىرىپ، «گودوۆايا ۆەدوموست. و پريشەدشيح ي وتشەدشيح كاراۆاناح. سەميپالاتينسكوي پوگرانيچنوي تاموجني. زا 1825 گود»7, «گودوۆايا ۆەدوموست. و پريشەدشيح ي وتشەدشيح كاراۆاناح.

سەميپالاتينسكوي تاموجني. زا 1830 گود»8, «گودوۆايا ۆەدوموست.

سەميپالاتينسكوي تاموجني. زا 1831 گود»9 دەگەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردا قازاق ساۋداگەرلەرىنىڭ قىتاي قالالارىنا ءبىر اربامەن بارىپ – كەلگەندەرى نەمەسە 96 سومنىڭ ء(رۋبلدىڭ) تاۋارىن əكەتكەندەرى جازىلادى. سول كەزەڭنىڭ باعامى بويىنشا 96 سوم 3-4 جىلقىنىڭ باعاسى. وسى جەردە كەدەن بەكەتتەرىندە اربا نەمەسە جۇك ارتىلعان تۇيە ساندارى ناقتى جازىلعاندىعىنا جəنە بارلىق تاۋاردىڭ تىركەلىپ، باعالانعاندىعىنا كۇمəن تۋىندايدى.

ءوڭىرىمىزدىڭ ولكەتانۋ سالاسى تىڭعيىقتى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. زەرتتەلەتىندىگىنە سەنىمىم مول، بىراق زەرتتەۋشىلەر بۇرمالانعان، جالعان اقپاراتتار جەتەگىندە كەتپەسە ەكەن دەيمىن.

دەرەككوزدەر:

1) كاسىمباەۆ ج. «يستوريا گورودا سەميپالاتينسكا (1718-1917گگ.)». -الماتى، 1998. 58 ب.

2) كاسىمباەۆ ج. «يستوريا گورودا سەميپالاتينسكا (1718-1917گگ.)». -الماتى، 1998. 58 ب.

3) قر ومم 478 قور، 1 تىزىمدەمە، 1 ءىس، 241 – 242 پاراق.

4 )گورود الاش (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ). سەمەي. 2010. 310-311 ب.

5) گورود الاش (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ). سەمەي. 2010. 308-310 ب.

6) قر ومم 478 قور، 1 تىزىمدەمە، 1 ءىس، 251 پاراق قايىرماسىمەن – 252 پاراق.

7) قر ومم 478 قور، 2 تىزىمدەمە، 465 ءىس.

8 ) قر ومم 478 قور، 2 تىزىمدەمە، 124 ءىس.

9) قر ومم 478 قور، 2 تىزىمدەمە، 129 ءىس.

سەرىكبەك بولاتبەكۇلى

Abai.kz