Qyzylorda qalasynda ótken kezekti V Qúryltayda Preziydent bir palataly bolatyn jana Pralamentti «Qúryltay» dep ataudy úsyndy. Búl bastama halyqtyng kónil-kókeyine, aqyl-zerdesine qonyp jatsa, Altyn Orda dәuirinen bastau alatyn kóne mazmúnnan janasha janghyrghan sayasy úghym tuyndap, soghan sәikes jana ataudyn, yaghny terminning payda bolatyny sózsiz.

Úghym demekshi, kóne týrkilik «qúryltay» ghasyrlargha sozylghan úzaq merzim boyy bizding tarihi, sayasy isterdegi sóz qoldanysymyzdan shyghyp qaldy. Tildegi qoldanystan shyqqanmen, qazaqtyng búryngha tarihynda ol úghym sayasy mәn-manyzy bar sóz retinde qoldanghan edi. Elimiz tәuelsizdik alghannan keyin jer jýzine taryday shashyrap ketken qazaq júrtynyng jyldar salyp bas qosatyn jinalysy «qúryltay» dep ataldy. Biraq ol qúryltay qoghamnyng sayasy tynys-tirshiliktegi manyzy bar úghym retinde emes, qazaq júrtyn óz Otanyna jinaytyn is-shara retinde qabyldanyp keldi. Sebebi halqymyzdyng tarihy jadyndaghy qúryltay úghymynyng mәn-manyzy әbden kómeskilenip, oghan ornyqqan sayasy týisik-tanym mýldem joghalghan edi. Joghaltyp alghan tús – Qazaq handyghy kezeni. Dәlirek aitqanda, qúryltay sayasy is-shara retinde Qazaq handyghynnyng sayasy túrmys-tirliginde oryn aldy, biraq ótken tarihty obektivti túrghyda qalpyna keltiruge úmtylugha tiyisti gumanitarlyq ghylymda ol úghym úmytyldy. Naqty mysal, kenes dәuirindegi Qazaqstannyng akademiyalyq tarihiyn bylay qoyghanda, tәuelsizdik alaghannan keyin jazylghan 5 tomdyq «Qazaqstan tarihy» akademiyalyq basylymynyng Qazaq handyghynyng tarihy jazylghan 2-tomynda «qúryltay» degen sóz esh jerde qoldanylmaydy. Tipten, Tәuke hannyng túsynda qabyldanghan «Jeti jarghy» tarihy oqighasyn «biyler kenesi», «biyler siyezi» degen ataumen berilgen.

Osy tústa Qazaq handyghy túsynda qoldanysta bolghan «qúryltay» úghymynyng memleket basqarudaghy sayasy mәn-manyzyn ghylymy negizde janghyrtu talpynysy búqaralyq aqparat qúraldary men ghylymy zertteulerde bizding qalamymyzdan belsendi týrde órbigenin «astyn syzyp» atap ótkimiz keledi. Qazaq handyghy kezenindegi anyzdar mәselesine qatysty doktorlyq dissertasiya jazyp jýrgen uaqytymyzda halqymyzdyng ótken tarihynan habar beretin maqal-mәtel sózderding sayasy astaryna ghylymy negizde nazar audarghanbyz. Sol qareketimizding bir kórinisin 2008 jyldyng 12 shildesinde «Ana tili» gazetinde jariyalaghan «Kýltóbening basynda kýnde kenes...» atty maqalamyzgha arqau etkenbiz. Maqalagha biz úsynghan taqyryp, «Kýltóbening basynda kýnde kenes – qazaqtardyng túnghysh qúryltayy» degen atau bolatyn. Taqyrypty redaksiya qysqartqan.

Suret: A.Ábsadyqtyng jeke arhiyvinen alyndy.

Atalghan maqalada bylaysha oy bastaghan ekenbiz: «Qazaqtyng handyq memleket túsyndaghy tarihynda qúryltay sayasy mәselelerdi sheshu ýshin shaqyrylatyn edi. Al qazirgi tanda ótkizilip jýrgen qúryltaylardyng Qazaqstan Respublikasynyng sayasiy-әleumettik tynys-tirshiligine tiygizer yqpaly men әseri óte az jәne onyng sayasy mәni bar sheshimder qabyldaytyn qúqytyq mәrtebesi de joq. Qazirgi qúryltayda, kóbinese, qazaqtardy tughan jerine oraltu, últtyq mәdeniyet turaly mәseleler talqylanady. Al ertedegi tarihta qúryltaydyng sayasy mәni erekshe edi».

Arada 7 jyl ótkennnen keyin, yaghny 2015 jyly Qazaq handyghynyng 550 jyldyghyn toylau is-sharalary bastalghan uaqytta, «Ayqyn» gazetining redaktory, qazirgi Senat deputaty Núrtóre Jýsip handyq tarihyna qatysty material jazugha qolqa saldy. Bizder bayaghy «túnghysh qúryltay» mәselesine qayta oralyp, maqalanyng mazmúnyn taghy da bir elep-ekshey kele, taqyrybyn «Kýltóbening basynda kýnde kenes nemese qazaqtardyng túnghysh qúryltayy» dep qayta úsyndyq. Basylym maqalanyng mazmúny men úsynylghan taqyrybynyng múrtyn búzbastan (11.07.2015 j.) sol kýiinde jariyalady. Ol kezde «Ayqynnyn» baspasózde aibyny órlep túrghan kez edi. Razy boldyq!

Suret: A.Ábsadyqtyng jeke arhiyvinen alyndy.

2022 jyly Preziydent qúryltaygha sayasy mәni bar shara retinde airyqsha mәn berip, biylik pen halyq arasynda dәnekerlik roli atqaratyn qúrylym retinde qayta janghyrtyp, «Últtyq qúryltay» júmysyn jolgha qoydy. Osylaysha onyng qoghamdaghy sayasy mәni arta týsti. Júrtqa aitqan sózimiz dalada qalmay, qoghamnyng tirshiligine aralasa bastaghanyn kórip quandyq, syrtynan baghyp, baghyn tiledik! Osylaysha, kóne Qúryltay ortamyzgha nyq oraldy. Endigi kezekti Qazaq handyghy túsyndaghy qúryltaygha qatysty tarihy oqighalardy óz úghymymen atay bastadyq: Kýltóbe qúryltayy, Qaraqúm qúryltayy, Ýsh jýz Alashtyng iygi jaqsylary jinalyp, Abylaydy han saylaghan Týrkistan qúryltayy... t.b.

Suret: Abai.kz skriyni.

2025 jyly Abay kz portalynda «Kýltóbe qúryltayy: Áz-Tәuke han jәne jeti bi» (https://abai.kz/post/203187 ) degen maqalamyzda qazaq qúryltayy qalyptasqan geosayasy jaghdaygha qaray týrkilik odaq qúru mәselesin kóterip, soghan oray Áz-Tәuke han qanday naqty qadamdar jasalghandyghyn keninen taratyp jazdyq.

Sol bizder kóp jyldar (18 jyl) boyy qalam úshymen kýiittep jýrgen qúryltay úghymy endi memleketti basqaru tetigindegi zang shygharu biyligin jýzege asyratyn Respublikanyng eng joghary ókildi organynyng atauyna ainalmaq. Dәlirek aitqanda, osyny úsynghan Preziydent úsynysy talqygha salynyp jatyr.

Qúryltay úghymyn qazaqy sayasy tanym-taghylymgha ornyqtyrugha ghylymy negizde atsalysyp jýrgen jan retinde, logikalyq qiyn boyynsha, búl úsynysty «qos qoldap» qoldaytyn kisilerding qatarynan bolatynym anyq... Biraq jana reformalardyng mazmúnyna zer salatyn bolsaq, zang shygharushy joghary ókiletti organ qaytadan partiyalyq jýiege oralmaqshy. Bizding qoghamymyzdyng hal-ahualynda sayasy partiyalardyng orny men bedeli joghary dengeyde kórinis tappaghandyghyn, el-júrtymyzdyng mentaliytetinde tarihy túrghyda qalyptasqan partiyashyldyq belsendilikting tómendigin, әdil saylau ótkizu qaghidattary men qimyl-әreketterding is jýzinde tolyq jýzege aspay otyrghanyn eskere kelip, Qúryltay ózining qazirgi biylik pen búqara arasynda jýrgizip otyrghan dәnekerlik sipatynda qalghan dúrys dep oilaymyn. Onyng qúramyn Qazaqstan halqy Assambleyasynyng mýshelerimen keneytip, Qúryltaydy naghyz halyqtyq keneske, biylik pen búqara pikir almasatyn platformagha ainaldyru manyzdy. Búl bizding qazirgi qalyptasqan tarihy jaghdayymyzgha da ýileser edi. Tarihy Qúryltayda qazaq júrtynyng iygi jaqsylary jinalyp, eldik mәselelerdi talqylasa, jana dәuirde qazaq júrtymen birge memleketimizding týtin týtetip otyrghan týrli últtar men úlystardyng ókilderi jana mazmúnmen janghyrghan zamanauy Qúryltayda bas qosyp, biylik pen búqara arasyndaghy ýilesimdikti qamtamasyz etuge óz ýlesin qosugha júmys jasasa oryndy bolar dep oilaymyz.

Almasbek Ábsadyq

Abai.kz