قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن كەزەكتى V قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ءبىر پالاتالى بولاتىن جاڭا پرالامەنتتى «قۇرىلتاي» دەپ اتاۋدى ۇسىندى. بۇل باستاما حالىقتىڭ كوڭىل-كوكەيىنە، اقىل-زەردەسىنە قونىپ جاتسا، التىن وردا داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن كونە مازمۇننان جاڭاشا جاڭعىرعان ساياسي ۇعىم تۋىنداپ، سوعان سايكەس جاڭا اتاۋدىڭ، ياعني تەرميننىڭ پايدا بولاتىنى ءسوزسىز.

ۇعىم دەمەكشى، كونە تۇركىلىك «قۇرىلتاي» عاسىرلارعا سوزىلعان ۇزاق مەرزىم بويى ءبىزدىڭ تاريحي، ساياسي ىستەردەگى ءسوز قولدانىسىمىزدان شىعىپ قالدى. تىلدەگى قولدانىستان شىققانمەن، قازاقتىڭ بۇرىنعا تاريحىندا ول ۇعىم ساياسي ءمان-ماڭىزى بار ءسوز رەتىندە قولدانعان ەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جەر جۇزىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاق جۇرتىنىڭ جىلدار سالىپ باس قوساتىن جينالىسى «قۇرىلتاي» دەپ اتالدى. بىراق ول قۇرىلتاي قوعامنىڭ ساياسي تىنىس-تىرشىلىكتەگى ماڭىزى بار ۇعىم رەتىندە ەمەس، قازاق جۇرتىن ءوز وتانىنا جينايتىن ءىس-شارا رەتىندە قابىلدانىپ كەلدى. سەبەبى حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىنداعى قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ ءمان-ماڭىزى ابدەن كومەسكىلەنىپ، وعان ورنىققان ساياسي تۇيسىك-تانىم مۇلدەم جوعالعان ەدى. جوعالتىپ العان تۇس – قازاق حاندىعى كەزەڭى. دالىرەك ايتقاندا، قۇرىلتاي ساياسي ءىس-شارا رەتىندە قازاق حاندىعىننىڭ ساياسي تۇرمىس-تىرلىگىندە ورىن الدى، بىراق وتكەن تاريحتى وبەكتيۆتى تۇرعىدا قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلۋعا ءتيىستى گۋمانيتارلىق عىلىمدا ول ۇعىم ۇمىتىلدى. ناقتى مىسال، كەڭەس داۋىرىندەگى قازاقستاننىڭ اكادەميالىق تاريحيىن بىلاي قويعاندا، تاۋەلسىزدىك الاعاننان كەيىن جازىلعان 5 تومدىق «قازاقستان تاريحى» اكادەميالىق باسىلىمىنىڭ قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى جازىلعان 2-تومىندا «قۇرىلتاي» دەگەن ءسوز ەش جەردە قولدانىلمايدى. تىپتەن، تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قابىلدانعان «جەتى جارعى» تاريحي وقيعاسىن «بيلەر كەڭەسى»، «بيلەر سيەزى» دەگەن اتاۋمەن بەرىلگەن.

وسى تۇستا قازاق حاندىعى تۇسىندا قولدانىستا بولعان «قۇرىلتاي» ۇعىمىنىڭ مەملەكەت باسقارۋداعى ساياسي ءمان-ماڭىزىن عىلىمي نەگىزدە جاڭعىرتۋ تالپىنىسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردە ءبىزدىڭ قالامىمىزدان بەلسەندى تۇردە وربىگەنىن «استىن سىزىپ» اتاپ وتكىمىز كەلەدى. قازاق حاندىعى كەزەڭىندەگى اڭىزدار ماسەلەسىنە قاتىستى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىپ جۇرگەن ۋاقىتىمىزدا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنان حابار بەرەتىن ماقال-ماتەل سوزدەردىڭ ساياسي استارىنا عىلىمي نەگىزدە نازار اۋدارعانبىز. سول قارەكەتىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسىن 2008 جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە «انا ءتىلى» گازەتىندە جاريالاعان «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس...» اتتى ماقالامىزعا ارقاۋ ەتكەنبىز. ماقالاعا ءبىز ۇسىنعان تاقىرىپ، «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس – قازاقتاردىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى» دەگەن اتاۋ بولاتىن. تاقىرىپتى رەداكتسيا قىسقارتقان.

سۋرەت: ا.ابسادىقتىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى.

اتالعان ماقالادا بىلايشا وي باستاعان ەكەنبىز: «قازاقتىڭ حاندىق مەملەكەت تۇسىنداعى تاريحىندا قۇرىلتاي ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن شاقىرىلاتىن ەدى. ال قازىرگى تاڭدا وتكىزىلىپ جۇرگەن قۇرىلتايلاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگىنە تيگىزەر ىقپالى مەن اسەرى وتە از جانە ونىڭ ساياسي ءمانى بار شەشىمدەر قابىلدايتىن قۇقىتىق مارتەبەسى دە جوق. قازىرگى قۇرىلتايدا، كوبىنەسە، قازاقتاردى تۋعان جەرىنە ورالتۋ، ۇلتتىق مادەنيەت تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلانادى. ال ەرتەدەگى تاريحتا قۇرىلتايدىڭ ساياسي ءمانى ەرەكشە ەدى».

ارادا 7 جىل وتكەنننەن كەيىن، ياعني 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ ءىس-شارالارى باستالعان ۋاقىتتا، «ايقىن» گازەتىنىڭ رەداكتورى، قازىرگى سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ حاندىق تاريحىنا قاتىستى ماتەريال جازۋعا قولقا سالدى. بىزدەر باياعى «تۇڭعىش قۇرىلتاي» ماسەلەسىنە قايتا ورالىپ، ماقالانىڭ مازمۇنىن تاعى دا ءبىر ەلەپ-ەكشەي كەلە، تاقىرىبىن «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس نەمەسە قازاقتاردىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى» دەپ قايتا ۇسىندىق. باسىلىم ماقالانىڭ مازمۇنى مەن ۇسىنىلعان تاقىرىبىنىڭ مۇرتىن بۇزباستان (11.07.2015 ج.) سول كۇيىندە جاريالادى. ول كەزدە «ايقىننىڭ» باسپاسوزدە ايبىنى ورلەپ تۇرعان كەز ەدى. رازى بولدىق!

سۋرەت: ا.ابسادىقتىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى.

2022 جىلى پرەزيدەنت قۇرىلتايعا ساياسي ءمانى بار شارا رەتىندە ايرىقشا ءمان بەرىپ، بيلىك پەن حالىق اراسىندا دانەكەرلىك رول اتقاراتىن قۇرىلىم رەتىندە قايتا جاڭعىرتىپ، «ۇلتتىق قۇرىلتاي» جۇمىسىن جولعا قويدى. وسىلايشا ونىڭ قوعامداعى ساياسي ءمانى ارتا ءتۇستى. جۇرتقا ايتقان ءسوزىمىز دالادا قالماي، قوعامنىڭ تىرشىلىگىنە ارالاسا باستاعانىن كورىپ قۋاندىق، سىرتىنان باعىپ، باعىن تىلەدىك! وسىلايشا، كونە قۇرىلتاي ورتامىزعا نىق ورالدى. ەندىگى كەزەكتى قازاق حاندىعى تۇسىنداعى قۇرىلتايعا قاتىستى تاريحي وقيعالاردى ءوز ۇعىمىمەن اتاي باستادىق: كۇلتوبە قۇرىلتايى، قاراقۇم قۇرىلتايى، ءۇش ءجۇز الاشتىڭ يگى جاقسىلارى جينالىپ، ابىلايدى حان سايلاعان تۇركىستان قۇرىلتايى... ت.ب.

سۋرەت: Abai.kz سكرينى.

2025 جىلى اباي كز پورتالىندا «كۇلتوبە قۇرىلتايى: ءاز-تاۋكە حان جانە جەتى بي» (https://abai.kz/post/203187 ) دەگەن ماقالامىزدا قازاق قۇرىلتايى قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايعا قاراي تۇركىلىك وداق قۇرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ، سوعان وراي ءاز-تاۋكە حان قانداي ناقتى قادامدار جاسالعاندىعىن كەڭىنەن تاراتىپ جازدىق.

سول بىزدەر كوپ جىلدار (18 جىل) بويى قالام ۇشىمەن كۇيىتتەپ جۇرگەن قۇرىلتاي ۇعىمى ەندى مەملەكەتتى باسقارۋ تەتىگىندەگى زاڭ شىعارۋ بيلىگiن جۇزەگە اسىراتىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارى وكiلدi ورگانىنىڭ اتاۋىنا اينالماق. دالىرەك ايتقاندا، وسىنى ۇسىنعان پرەزيدەنت ۇسىنىسى تالقىعا سالىنىپ جاتىر.

قۇرىلتاي ۇعىمىن قازاقي ساياسي تانىم-تاعىلىمعا ورنىقتىرۋعا عىلىمي نەگىزدە اتسالىسىپ جۇرگەن جان رەتىندە، لوگيكالىق قيىن بويىنشا، بۇل ۇسىنىستى «قوس قولداپ» قولدايتىن كىسىلەردىڭ قاتارىنان بولاتىنىم انىق... بىراق جاڭا رەفورمالاردىڭ مازمۇنىنا زەر سالاتىن بولساق، زاڭ شىعارۋشى جوعارى وكىلەتتى ورگان قايتادان پارتيالىق جۇيەگە ورالماقشى. ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ حال-احۋالىندا ساياسي پارتيالاردىڭ ورنى مەن بەدەلى جوعارى دەڭگەيدە كورىنىس تاپپاعاندىعىن، ەل-جۇرتىمىزدىڭ مەنتاليتەتىندە تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان پارتياشىلدىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندىگىن، ءادىل سايلاۋ وتكىزۋ قاعيداتتارى مەن قيمىل-ارەكەتتەردىڭ ءىس جۇزىندە تولىق جۇزەگە اسپاي وتىرعانىن ەسكەرە كەلىپ، قۇرىلتاي ءوزىنىڭ قازىرگى بيلىك پەن بۇقارا اراسىندا جۇرگىزىپ وتىرعان دانەكەرلىك سيپاتىندا قالعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ونىڭ قۇرامىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەڭەيتىپ، قۇرىلتايدى ناعىز حالىقتىق كەڭەسكە، بيلىك پەن بۇقارا پىكىر الماساتىن پلاتفورماعا اينالدىرۋ ماڭىزدى. بۇل ءبىزدىڭ قازىرگى قالىپتاسقان تاريحي جاعدايىمىزعا دا ۇيلەسەر ەدى. تاريحي قۇرىلتايدا قازاق جۇرتىنىڭ يگى جاقسىلارى جينالىپ، ەلدىك ماسەلەلەردى تالقىلاسا، جاڭا داۋىردە قازاق جۇرتىمەن بىرگە مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى جاڭا مازمۇنمەن جاڭعىرعان زاماناۋي قۇرىلتايدا باس قوسىپ، بيلىك پەن بۇقارا اراسىنداعى ۇيلەسىمدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا جۇمىس جاساسا ورىندى بولار دەپ ويلايمىز.

الماسبەك ابسادىق

Abai.kz