(Esse)

Qaybir jyly ardaqty ústazymyz Túrsynbek Kәkishúlynyng Dәuren degen balasy oqystan qaytys boldy. Búl qayghy qart professor ýshin óte auyr soqty. Kezekti bir beysenbide balamnyng ruhyna baghyshtap qúran oqytamyn degen song Túrsekenning ýiine bardym.

Qarasha aiynyng bel ortasy edi. Almatygha alghashqy qar týsken. Qara suyqpen birge qayghynyng qara búlty da qonglanyp túr. Jazmyshtyng aldynda júmyr basty pendening qorghansyz, beyshara ekendigin sanasynyng týkpirimen tereng týisingen Túrsekeng kókiregin qars aiyra kýrsinedi. Aytylghan uaqytta qúran oqytudan qúlaghdar bolghan dýiim júrt dastarhan basyna jayghasty. Ýsteldi ainala jayghasyp bola bergende abyz qariya, akademik Súltan Sartaev esikten endi.

– Mine, Súltekeng de keldi,– dedi Túrsynbek agha qúrdasyn kórgende qayghysy jenildegendey bolyp. Qaraghay ýsteldi qaumalay jayghasqan júrt oryndarynan osharyla kóterildi. Tórde otyrghan imamnyng ózi de kókshildeu kózderin jypylyqtatyp, arystan kórgen qabylanday yghysa berdi. Qúrqyltaydyng úyasynday tar bólmede qysylysqan qonaqtar keshigip kelgen kisige kire beristen bastap úmar-júmar amandasyp jatty. Ardaqty aqsaqal yghy-jyghy avtobus ishinde alystaghy bos oryngha úmtylghan jolaushyday qinala jylystap, qol beriskenderding jýzine de qaramay, әupirimdep tórge jetti. Júmsaq oryndyqqa jayghasqannan keyin ghana esikten beri bajaylap qarap, «E-e, sender ekensinder ghoy» degendey, jýzin shyramytqandarmen kóz týiistirip, bas shúlghysty. Qúran oqylyp, bet sipaghannan song baqilyq bolghan marqúm bala jayly jýrektegi jaqsy sózderin aitty. Kópshilik onyng sózin bólgen joq. «Shirkin-ay!» desip, ókinisip, bas iyzeumen boldy.

Qart akademik qayta-qayta tereng kýrsinedi. Búrynghy jaydary qalpynan júrnaq ta qalmaghan. Janarynyng núry tayyp, mandayy men kózining ainalasyndaghy әjimderi terendey týsipti. Uaqyttyng izi ayausyz shiyrlaghan aqqúba jýzin tómen salyp, birer minut ýnsiz qaldy.

Osy kezde aqsaqaldyng ong qaptalynda otyrghan kók kóz imam úzaq sonar uaghyzyn bastap ketti. Fәniyding mәni, aqiret qamy, pendening hәli turaly alystan oraghytyp, terennen tolghady. Odan keyin kónil aitushylar kezegimen sóilep, әrkim shamasy kelgenshe shanyraqtyng qayghysyn bólisip jatty. Biraq, barlyq әngimening ayaghy tórde otyrghan qart akademikke qaray oiysa berdi. Sóileushilerding kóbi onyng shәkirtteri edi. Túrsekene kónil aityp bastalghan sózder Súltekene madaq aitumen týiindelip jatty. Ensesi týsip, ezilip otyrghan kisining kónilin aulau ma, әlde, qart ústazgha degen shynayy qúrmet pe, әiteuir, qaraly kýide emes, mereytoyda otyrghanday Súltekendi sypyra maqtady. «Zanghar zanger», «Patriarh», «Metr», «Danghayyr ghúlama» degen teneuler qarday borady. Songhy sóilegen ghalym júrtqa qarap:

– Súltan agha bizding abyzymyz! Ata Zanymyzdyng avtory ghoy! Alla úzaq ghúmyr bersin aghamyzgha!– dep kótermelep bara jatty. Ony ýnsiz tyndaghan aqsaqal ong qolyn kóterip, «toqtay qal!» degen ishara jasady.

– Úzaq ghúmyr deymisinder?– dep Súltekeng jan-jaghyn kózben sholyp ótti,– Osy jerde menen ýlken kisi joq. «Jaratushy kәrilikti sýigen qúlyna beredi» deydi. Allagha shýkir! Júmyr jerding betinde biraz jýrdim. Jasym bolsa birazgha tayady. Kimning ólgisi kelushi edi? Biraq Allanyng búiyrtqany bolady. Solay emes pe, moldeke?

– IYә, solay. Ayta beriniz, agha!– dedi imam qariyanyng sózin kýtip.

– Jana meni «Ata Zannyng avtory» dep qaldyndar ghoy, osyghan baylanysty bir aitpaghym bar edi,– dep qariya tereng kýrsinip aldy da bayypty jýzin imamgha búryp: – Moldeke, Hristiandarda shirkeuge baryp, poptyng aldyna jýginip, arylu degen salt bar emes pe? «Kayaniye» dey me? Bizding sharighatta sol jaghy qalay ózi?– dep súrady.

– Allanyng pendesine meyirimi sheksiz. Qatesin týsinip, shyn jýrekten ókinip, dúgha jasaghan adamdy Alla keshiredi. Allanyng bir esimi – Halyq deydi. Kópshilikten keshirim súrau – Alladan ghafur ótinu ghoy.

– Olay bolsa mine, men imamnyng aldynda, shәkirtterimning ortasynda otyrmyn. Janymdy jegidey jep, aryma salmaq bolghan ýlken bir qateligimdi aityp, arylghym keledi. Allanyng aldynda da, keleshek úrpaqtardyng aldynda da aqtala alar ma ekenmin?

– Aytynyz, agha,– dedi imam. Bólmede otyrghandar qúlaq tosyp, ishten tyna qalysty.

– Aytsam, bylay! Men halqymnyng aldynda ýlken kýnә jasadym. Osy mәsele ghúmyr boyy jighan abyroydan júrday qylatyn týri bar. Ony oilasam kýndiz-týni janym jay tappaydy,– dep akademik eriksiz irkildi. Kókireginde «Aytsam ba, aitpasam ba?» degen kýmәndi oy kilkip túrghanday. Aqiqat aitylmay qalmaydy. Býgin sen aitpasan, erteng uaqyttyng ózi aitady. Aqiqat bәribir jaryqqa shyghady. Odan da ózinning aitqanyng dúrys. Sol sәtte Súltekenning kәri jýregi erekshe tulaghan shyghar. Ol «Oqtalyp qalghan song aityp tynayyn» degendey bolyp, sózin ary qaray jalghady:

– IYә, Ata Zandy jazghandardyng basy-qasynda jýrgenim ras. Ol bir kýrdeli kezeng edi. Áueli elimizde «Preziydent qyzmetin belgileu turaly» Zang dayarladyq. Men osy tústa onbay qatelesken ekenmin.

– Ol qanday qatelik edi?– dep, otyrghandar yntygha týsti.

– Adamgha sengennen bolghan qatelik.

– Sonda qalay?

– Bastapqy kezde birinshi basshynyng elge degen niyeti dúrys bolatyn. Sayasattyng barlyq satysynan ótken. Ózi jas. Alghyr da aqyldy basshy. Jýzinen núr esip túratyn. Men oghan payghambarday sendim. El basqarugha odan ózge layyqty adamdy elestete almaytynmyn.

Birde ol meni ózine shaqyryp, aqyldasty. Eldegi sayasy jýiening jaghdayyn aityp: «Biz Evropa elderindegidey qos palataly parlamenttik el boluymyz kerek. Zandy parlamenttik basqaru jýiesine beyimdep jazynyzdar» dep tapsyrdy. Átten! Sol baghytpen jýruimiz kerek edi...

– Sonymen ne boldy?

– Men Qazaqstangha parlamenttik emes, Preziydenttik basqaru jýiesin engizudi úsyndym. Janary jarq etip, jýzime tesile qarady da: «Joq! Damyghan elderding barlyghynda parlamenttik jýie qalyptasqan. Solardyng jolymen jýruimiz kerek. Demokratiya da, ekonomika da solarda. Halyqtary baqytty. Biz eng birinshi kezekte halqymyzdyng jaghdayyn oilauymyz kerek. Basqasha bolmaydy» dedi ol.

Men óz pozisiyamdy dәleldep baqtym: «Parlamenttik elde eki merzimnen artyq preziydent bolyp saylana almaysyz. Óziniz bastaghan keybir memlekettik, ekonomikalyq makrojobalardy, úzaq merzimdi baghdarlamalardy sonyna jetkizuge uaqyt tarlyq etedi. Al Preziydenttik basqaru jýiesin engizsek, keyin Konstitusiyalyq Kenes arqyly Ata Zandy ózgertip, basqaru merzimin úzartugha bolady. Osy jaghyn dúrystap oilanynyz» dedim. Ol kisi: «Áli de oilanyp kóreyik» dep qaldy.

Arada birneshe kýn ótken song meni taghy da shaqyrdy. Bardym. Ol qolymdy qysyp: «Men asyqpay oilandym. Sizding úsynysynyz oryndy eken. Sondyqtan Preziydenttik basqaru jýiesin engizgen dúrys dep sheshtim. Iske sәt!» dep, Zandy tezdetudi tapsyrdy.

Mine, sodan beri bizding halqymyz mening sol qateligimning zardabyn tartyp keledi. Patsha taghyna qoly bir jetken adam odan ólgenshe aiyrylghysy kelmeytinin oilamappyn. Sheksiz biylik adamdy qatty ózgertip jiberedi eken. Ol kisi mýldem basqa adamgha ainalyp ketti. Mening ýmitim men senimim tas-talqan bolyp kýiredi. Ábden tonalghan elding jaghdayy qanday kýige týskenin oilasam, jýregim eziledi. Janymdy qoyargha jer tappaymyn. Átten! Átten!

Parlamenttik jýiemen jýrsek qazirgi jaghdayymyz Baltyq jaghalauy elderinen әldeqayda jaqsy bolar edi. Álemdegi damyghan eldermen de terezemiz teneser edi... Qap, әttegen-ay!.. Bәrine men kinәlimin! IYә, solay! Men kinәlimin! Ómirimning sony orny tolmas ókinishpen ótip barady. Osy ókinishten órtenip ketetin shygharmyn. Biz de endi dýnie jaryqta qansha kýn jýrer deysin? Bәring meni keshirinder! Men oghan senip qaldym. Sengen adamym aldap ketti. Keshirinder!!!

Akademikting dauysyna diril endi. Onyng janyn tabadaghy balyqtay shyjghyryp jatqan ar sotynyng ýkimi edi.

Men Súltan aghanyng aitqan syryn úzaq uaqyt oy tarazysyna salyp, salmaqtadym. Rasynda da Tәuelsizdik alysymen Baltyq jaghalauyndaghy elderdegidey sayasy jýie qalyptastyrghanda Qazaqstandaghy jaghday mýlde basqasha bolar edi-au! Qap, әi-a!

Súltekenmen talay kitapty baspagha birge dayyndap, qatar júmys istegen edik. Oghan janym ashydy. Týsinip, keshirgim keldi. Biraq, sol kýnnen keyin aqsaqalgha degen kónilim suyp ketti. «Bәrin býldirgen osy kisi eken ghoy» degen oy janyma maza bermeydi.

Temirghaly Kópbay

Abai.kz