(ەسسە)

قايبىر جىلى ارداقتى ۇستازىمىز تۇرسىنبەك كاكىشۇلىنىڭ داۋرەن دەگەن بالاسى وقىستان قايتىس بولدى. بۇل قايعى قارت پروفەسسور ءۇشىن وتە اۋىر سوقتى. كەزەكتى ءبىر بەيسەنبىدە بالامنىڭ رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتامىن دەگەن سوڭ تۇرسەكەڭنىڭ ۇيىنە باردىم.

قاراشا ايىنىڭ بەل ورتاسى ەدى. الماتىعا العاشقى قار تۇسكەن. قارا سۋىقپەن بىرگە قايعىنىڭ قارا بۇلتى دا قويۋلانىپ تۇر. جازمىشتىڭ الدىندا جۇمىر باستى پەندەنىڭ قورعانسىز، بەيشارا ەكەندىگىن ساناسىنىڭ تۇكپىرىمەن تەرەڭ تۇيسىنگەن تۇرسەكەڭ كوكىرەگىن قارس ايىرا كۇرسىنەدى. ايتىلعان ۋاقىتتا قۇران وقىتۋدان قۇلاعدار بولعان ءدۇيىم جۇرت داستارحان باسىنا جايعاستى. ۇستەلدى اينالا جايعاسىپ بولا بەرگەندە ابىز قاريا، اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ ەسىكتەن ەندى.

– مىنە، سۇلتەكەڭ دە كەلدى،– دەدى تۇرسىنبەك اعا قۇرداسىن كورگەندە قايعىسى جەڭىلدەگەندەي بولىپ. قاراعاي ۇستەلدى قاۋمالاي جايعاسقان جۇرت ورىندارىنان وشارىلا كوتەرىلدى. توردە وتىرعان يمامنىڭ ءوزى دە كوكشىلدەۋ كوزدەرىن جىپىلىقتاتىپ، ارىستان كورگەن قابىلانداي ىعىسا بەردى. قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي تار بولمەدە قىسىلىسقان قوناقتار كەشىگىپ كەلگەن كىسىگە كىرە بەرىستەن باستاپ ۇمار-جۇمار امانداسىپ جاتتى. ارداقتى اقساقال ىعى-جىعى اۆتوبۋس ىشىندە الىستاعى بوس ورىنعا ۇمتىلعان جولاۋشىداي قينالا جىلىستاپ، قول بەرىسكەندەردىڭ جۇزىنە دە قاراماي، اۋپىرىمدەپ تورگە جەتتى. جۇمساق ورىندىققا جايعاسقاننان كەيىن عانا ەسىكتەن بەرى باجايلاپ قاراپ، «ە-ە، سەندەر ەكەنسىڭدەر عوي» دەگەندەي، ءجۇزىن شىرامىتقاندارمەن كوز ءتۇيىستىرىپ، باس شۇلعىستى. قۇران وقىلىپ، بەت سيپاعاننان سوڭ باقيلىق بولعان مارقۇم بالا جايلى جۇرەكتەگى جاقسى سوزدەرىن ايتتى. كوپشىلىك ونىڭ ءسوزىن بولگەن جوق. «شىركىن-اي!» دەسىپ، وكىنىسىپ، باس يزەۋمەن بولدى.

قارت اكادەميك قايتا-قايتا تەرەڭ كۇرسىنەدى. بۇرىنعى جايدارى قالپىنان جۇرناق تا قالماعان. جانارىنىڭ نۇرى تايىپ، ماڭدايى مەن كوزىنىڭ اينالاسىنداعى اجىمدەرى تەرەڭدەي ءتۇسىپتى. ۋاقىتتىڭ ءىزى اياۋسىز شيىرلاعان اققۇبا ءجۇزىن تومەن سالىپ، بىرەر مينۋت ءۇنسىز قالدى.

وسى كەزدە اقساقالدىڭ وڭ قاپتالىندا وتىرعان كوك كوز يمام ۇزاق سونار ۋاعىزىن باستاپ كەتتى. ءفانيدىڭ ءمانى، اقىرەت قامى، پەندەنىڭ ءحالى تۋرالى الىستان وراعىتىپ، تەرەڭنەن تولعادى. ودان كەيىن كوڭىل ايتۋشىلار كەزەگىمەن سويلەپ، اركىم شاماسى كەلگەنشە شاڭىراقتىڭ قايعىسىن ءبولىسىپ جاتتى. بىراق، بارلىق اڭگىمەنىڭ اياعى توردە وتىرعان قارت اكادەميككە قاراي ويىسا بەردى. سويلەۋشىلەردىڭ كوبى ونىڭ شاكىرتتەرى ەدى. تۇرسەكەڭە كوڭىل ايتىپ باستالعان سوزدەر سۇلتەكەڭە ماداق ايتۋمەن تۇيىندەلىپ جاتتى. ەڭسەسى ءتۇسىپ، ەزىلىپ وتىرعان كىسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ما، الدە، قارت ۇستازعا دەگەن شىنايى قۇرمەت پە، ايتەۋىر، قارالى كۇيدە ەمەس، مەرەيتويدا وتىرعانداي سۇلتەكەڭدى سىپىرا ماقتادى. «زاڭعار زاڭگەر»، «پاتريارح»، «مەتر»، «داڭعايىر عۇلاما» دەگەن تەڭەۋلەر قارداي بورادى. سوڭعى سويلەگەن عالىم جۇرتقا قاراپ:

– سۇلتان اعا ءبىزدىڭ ابىزىمىز! اتا زاڭىمىزدىڭ اۆتورى عوي! اللا ۇزاق عۇمىر بەرسىن اعامىزعا!– دەپ كوتەرمەلەپ بارا جاتتى. ونى ءۇنسىز تىڭداعان اقساقال وڭ قولىن كوتەرىپ، «توقتاي قال!» دەگەن يشارا جاسادى.

– ۇزاق عۇمىر دەيمىسىڭدەر؟– دەپ سۇلتەكەڭ جان-جاعىن كوزبەن شولىپ ءوتتى،– وسى جەردە مەنەن ۇلكەن كىسى جوق. «جاراتۋشى كارىلىكتى سۇيگەن قۇلىنا بەرەدى» دەيدى. اللاعا شۇكىر! جۇمىر جەردىڭ بەتىندە ءبىراز ءجۇردىم. جاسىم بولسا بىرازعا تايادى. كىمنىڭ ولگىسى كەلۋشى ەدى؟ بىراق اللانىڭ بۇيىرتقانى بولادى. سولاي ەمەس پە، مولدەكە؟

– ءيا، سولاي. ايتا بەرىڭىز، اعا!– دەدى يمام قاريانىڭ ءسوزىن كۇتىپ.

– جاڭا مەنى «اتا زاڭنىڭ اۆتورى» دەپ قالدىڭدار عوي، وسىعان بايلانىستى ءبىر ايتپاعىم بار ەدى،– دەپ قاريا تەرەڭ كۇرسىنىپ الدى دا بايىپتى ءجۇزىن يمامعا بۇرىپ: – مولدەكە، حريستيانداردا شىركەۋگە بارىپ، پوپتىڭ الدىنا جۇگىنىپ، ارىلۋ دەگەن سالت بار ەمەس پە؟ «كايانيە» دەي مە؟ ءبىزدىڭ شاريعاتتا سول جاعى قالاي ءوزى؟– دەپ سۇرادى.

– اللانىڭ پەندەسىنە مەيىرىمى شەكسىز. قاتەسىن ءتۇسىنىپ، شىن جۇرەكتەن وكىنىپ، دۇعا جاساعان ادامدى اللا كەشىرەدى. اللانىڭ ءبىر ەسىمى – حالىق دەيدى. كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراۋ – اللادان عافۋر ءوتىنۋ عوي.

– ولاي بولسا مىنە، مەن يمامنىڭ الدىندا، شاكىرتتەرىمنىڭ ورتاسىندا وتىرمىن. جانىمدى جەگىدەي جەپ، ارىما سالماق بولعان ۇلكەن ءبىر قاتەلىگىمدى ايتىپ، ارىلعىم كەلەدى. اللانىڭ الدىندا دا، كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ الدىندا دا اقتالا الار ما ەكەنمىن؟

– ايتىڭىز، اعا،– دەدى يمام. بولمەدە وتىرعاندار قۇلاق توسىپ، ىشتەن تىنا قالىستى.

– ايتسام، بىلاي! مەن حالقىمنىڭ الدىندا ۇلكەن كۇنا جاسادىم. وسى ماسەلە عۇمىر بويى جيعان ابىرويدان جۇرداي قىلاتىن ءتۇرى بار. ونى ويلاسام كۇندىز-ءتۇنى جانىم جاي تاپپايدى،– دەپ اكادەميك ەرىكسىز ىركىلدى. كوكىرەگىندە «ايتسام با، ايتپاسام با؟» دەگەن كۇماندى وي كىلكىپ تۇرعانداي. اقيقات ايتىلماي قالمايدى. بۇگىن سەن ايتپاساڭ، ەرتەڭ ۋاقىتتىڭ ءوزى ايتادى. اقيقات ءبارىبىر جارىققا شىعادى. ودان دا ءوزىڭنىڭ ايتقانىڭ دۇرىس. سول ساتتە سۇلتەكەڭنىڭ كارى جۇرەگى ەرەكشە تۋلاعان شىعار. ول «وقتالىپ قالعان سوڭ ايتىپ تىنايىن» دەگەندەي بولىپ، ءسوزىن ارى قاراي جالعادى:

– ءيا، اتا زاڭدى جازعانداردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىم راس. ول ءبىر كۇردەلى كەزەڭ ەدى. اۋەلى ەلىمىزدە «پرەزيدەنت قىزمەتىن بەلگىلەۋ تۋرالى» زاڭ دايارلادىق. مەن وسى تۇستا وڭباي قاتەلەسكەن ەكەنمىن.

– ول قانداي قاتەلىك ەدى؟– دەپ، وتىرعاندار ىنتىعا ءتۇستى.

– ادامعا سەنگەننەن بولعان قاتەلىك.

– سوندا قالاي؟

– باستاپقى كەزدە ءبىرىنشى باسشىنىڭ ەلگە دەگەن نيەتى دۇرىس بولاتىن. ساياساتتىڭ بارلىق ساتىسىنان وتكەن. ءوزى جاس. العىر دا اقىلدى باسشى. جۇزىنەن نۇر ەسىپ تۇراتىن. مەن وعان پايعامبارداي سەندىم. ەل باسقارۋعا ودان وزگە لايىقتى ادامدى ەلەستەتە المايتىنمىن.

بىردە ول مەنى وزىنە شاقىرىپ، اقىلداستى. ەلدەگى ساياسي جۇيەنىڭ جاعدايىن ايتىپ: «ءبىز ەۆروپا ەلدەرىندەگىدەي قوس پالاتالى پارلامەنتتىك ەل بولۋىمىز كەرەك. زاڭدى پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە بەيىمدەپ جازىڭىزدار» دەپ تاپسىردى. اتتەڭ! سول باعىتپەن ءجۇرۋىمىز كەرەك ەدى...

– سونىمەن نە بولدى؟

– مەن قازاقستانعا پارلامەنتتىك ەمەس، پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىندىم. جانارى جارق ەتىپ، جۇزىمە تەسىلە قارادى دا: «جوق! دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا پارلامەنتتىك جۇيە قالىپتاسقان. سولاردىڭ جولىمەن ءجۇرۋىمىز كەرەك. دەموكراتيا دا، ەكونوميكا دا سولاردا. حالىقتارى باقىتتى. ءبىز ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە حالقىمىزدىڭ جاعدايىن ويلاۋىمىز كەرەك. باسقاشا بولمايدى» دەدى ول.

مەن ءوز پوزيتسيامدى دالەلدەپ باقتىم: «پارلامەنتتىك ەلدە ەكى مەرزىمنەن ارتىق پرەزيدەنت بولىپ سايلانا المايسىز. ءوزىڭىز باستاعان كەيبىر مەملەكەتتىك، ەكونوميكالىق ماكروجوبالاردى، ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالاردى سوڭىنا جەتكىزۋگە ۋاقىت تارلىق ەتەدى. ال پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزسەك، كەيىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ارقىلى اتا زاڭدى وزگەرتىپ، باسقارۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا بولادى. وسى جاعىن دۇرىستاپ ويلانىڭىز» دەدىم. ول كىسى: «ءالى دە ويلانىپ كورەيىك» دەپ قالدى.

ارادا بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ مەنى تاعى دا شاقىردى. باردىم. ول قولىمدى قىسىپ: «مەن اسىقپاي ويلاندىم. ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىز ورىندى ەكەن. سوندىقتان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن دۇرىس دەپ شەشتىم. ىسكە ءسات!» دەپ، زاڭدى تەزدەتۋدى تاپسىردى.

مىنە، سودان بەرى ءبىزدىڭ حالقىمىز مەنىڭ سول قاتەلىگىمنىڭ زاردابىن تارتىپ كەلەدى. پاتشا تاعىنا قولى ءبىر جەتكەن ادام ودان ولگەنشە ايىرىلعىسى كەلمەيتىنىن ويلاماپپىن. شەكسىز بيلىك ادامدى قاتتى وزگەرتىپ جىبەرەدى ەكەن. ول كىسى مۇلدەم باسقا ادامعا اينالىپ كەتتى. مەنىڭ ءۇمىتىم مەن سەنىمىم تاس-تالقان بولىپ كۇيرەدى. ابدەن تونالعان ەلدىڭ جاعدايى قانداي كۇيگە تۇسكەنىن ويلاسام، جۇرەگىم ەزىلەدى. جانىمدى قويارعا جەر تاپپايمىن. اتتەڭ! اتتەڭ!

پارلامەنتتىك جۇيەمەن جۇرسەك قازىرگى جاعدايىمىز بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن الدەقايدا جاقسى بولار ەدى. الەمدەگى دامىعان ەلدەرمەن دە تەرەزەمىز تەڭەسەر ەدى... قاپ، اتتەگەن-اي!.. بارىنە مەن كىنالىمىن! ءيا، سولاي! مەن كىنالىمىن! ءومىرىمنىڭ سوڭى ورنى تولماس وكىنىشپەن ءوتىپ بارادى. وسى وكىنىشتەن ورتەنىپ كەتەتىن شىعارمىن. ءبىز دە ەندى دۇنيە جارىقتا قانشا كۇن جۇرەر دەيسىڭ؟ ءبارىڭ مەنى كەشىرىڭدەر! مەن وعان سەنىپ قالدىم. سەنگەن ادامىم الداپ كەتتى. كەشىرىڭدەر!!!

اكادەميكتىڭ داۋىسىنا ءدىرىل ەندى. ونىڭ جانىن تاباداعى بالىقتاي شىجعىرىپ جاتقان ار سوتىنىڭ ۇكىمى ەدى.

مەن سۇلتان اعانىڭ ايتقان سىرىن ۇزاق ۋاقىت وي تارازىسىنا سالىپ، سالماقتادىم. راسىندا دا تاۋەلسىزدىك الىسىمەن بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەردەگىدەي ساياسي جۇيە قالىپتاستىرعاندا قازاقستانداعى جاعداي مۇلدە باسقاشا بولار ەدى-اۋ! قاپ، ءاي-ا!

سۇلتەكەڭمەن تالاي كىتاپتى باسپاعا بىرگە دايىنداپ، قاتار جۇمىس ىستەگەن ەدىك. وعان جانىم اشىدى. ءتۇسىنىپ، كەشىرگىم كەلدى. بىراق، سول كۇننەن كەيىن اقساقالعا دەگەن كوڭىلىم سۋىپ كەتتى. «ءبارىن بۇلدىرگەن وسى كىسى ەكەن عوي» دەگەن وي جانىما مازا بەرمەيدى.

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz