Ana tilin Abaydyng tili dep jýrmiz. Ana tili Abaydyng tili ghana emes, aqynnyng әjesi Zerenin, anasy Úljannyn, әieli Dildanyn, aqyn jyryna arqau bolghan Áygerim men Toghjannyng da tili. Bizding nemeremiz ben shóberemizding tili. Orystar rodnoy yazyk, tatarlar tughan til, matur til dep ataghan til qazaqta ghana ananyng tili. Úrpaq aman bolsa, ana tili atanghan jeti atagha jalghasatyn qazaq tili damy beretine dau joq.

Alayda mening ana tilim jansaqtau bólmesinde jatyr. Keybireuler onyng janazasyn da kýni búryn shygharyp qoyghan. Biraq, ol әli tiri. Tamyry soghyp túr. Qany qaynap túr.

Endi ayaghyna tik túrady. Jarasy jazylady. Biraz uaqyt óni jýdeu bolsa da kóp úzamay qalpyna keledi. Tek jaqsy kýtim kerek. Qajymúqannyng bilegindey myqty, Abaydyng aqylynday teren, Kenesarynyng maqsatynday aiqyn, Mahambetting jebesindey ótkir tilim ólmeydi. Men soghan senimdimin.

Sóz baylyghy degennen shyghady, orystyng Nijniy Novgorod kalasynda túratyn esimi eleusiz bir jazushysy «Oligin ostrov» degen povesti jazyp, onda tek qana «o» әrpinen bastalatyn 16 myng sózdi qoldanyp, Ginnesting rekordtar kitabyna engen kórinedi. Sol jazushynyng kelesi kitaby «Priklucheniya pehotinsa Pavla Petrova» dep atalady. Búl kitapta 86 myng sóz «p» әrpinen bastalady.

Bir әripten bastalatyn sózderdi oinatu qazaq halqynda da ejelden bar. Mysaly «Taz taranghansha toy tarqaydy». Osy tirkesti Oljas Sýleymenov orys tiline audarypty. Bir ghajaby, maghynasy da, týri de ózgermegen, qaz-qalpynda qalghan. «Poka pleshivyy prihorashivaetsya, pir proydet».

Bir bayqaghanym, ana tilimizde «P» әrpinen bastalatyn sózder kóp eken. Mysaly: payghambar, patsha, perishte, pende degendey. Pәle, pәtshaghar degen de sózder bar.

Orys tilining týsindirme sózdigine qarasam, shet tilden kirgeni bar, ózderi qoldanyp jýrgeni bar, osy «P» әrpinen bastalatyn preziydent, parlament, pedagog, poet sekildi әdemi sózderden kóri  jii aitylatyn jaman sózder de az emes eken. Mysaly: predateli, podonok, paskuda, podles, prostitutka, parshivyi, padali, prihvosteni, prohodiymes, t.b.

Bir әripti ghana sóz qylyp jatyrmyz. Jalpy alghanda qazaq tili  men orys tilining týsindirme sózdigin oqyp kórsenizder, qazaq tili óte bay, shúrayly, al orys tilinde әdemi sózder jetkiliksiz.

Orys tilining týsindirme sózdigin ashyp kórseniz, alfavitting alghashqy әrpi «A»-dan bastap osynday sóilemder qúrastyru onay emestigi taygha tanba basqanday bayqalyp túrady. Orystyng osy әripten bastalatyn sózining ózi biren-saran, tipti joqtyng qasy. Óitkeni kópshiligi kirme sózder, ózge tilden alynghany, basqanyng kórpesin jamylghany kózge aiqyn shalynady.

Sәbit Dónentaevtyng «Qazaqtargha qarap» dep atalghan ólenining barlyq joly, barlyq sózi  «Q» dybysymen bastalyp otyrghan. Ólendegi:

Qamalghan qaranghyda qalyng qazaq,

Qayratsyz, qamsyz qúryp qaldyn, qazaq,

Qarulap, quatsyzdy quattandar,

Qúrdan-qúr qampiytqansha qaryn, qazaq, – degen joldargha tanday qaqpay túra almaysyn.

Orys tilining qanshalyqty jútang ekenin jer-su ataularynan da bayqaugha bolady. Mәselen, ózen boyyndaghy eldi mekenderdi olar Zarechnyy (Ózen syrtyndaghy), Zatobol (Tobyl ózeni janyndaghy), Priyrechnyy (ózen manayyndaghy), Priozernyy (kól manayyndaghy)  dep ataydy. Kókshetau ónirindegi Shortandyny Shuchie, Shabaqtyny Chebachie, Súlukóldi Krasivoe, Terenkóldi Glubokoe dep tikeley audarma jasay salady. Nemese Ivanovka, Alekseevka, Aleksandrovka, Petrovka degen sekildi kisi esimderine jalghau jalghay salady. Tilding tayazdyghy osydan-aq bilinedi.

Orystar polkovnik deydi, podpolkovnik deydi. Qazaqy úghymmen qarasaq polkovnik degeni qol basqarghan, yaghny polk basqarghan qolbasshy degenge sayady. Al podpolkovik polkovnikting astyndaghy, yaghny dәrejesi odan tómen degen sóz. Olay bolsa generaldy general demey, nadpolkovniyk, yaghny dәrejesi odan joghary dep te aitugha bolady ghoy. Úzyn sózding qysqasy, qazaqtyng Shynghys han zamanynan kele jatqan onbasy, jýzbasy, mynbasy jәne qolbasshy degen sózderi orys tilindegi balamalardan myng ese artyq.

Iri últtardyng shaghyn últtargha әlimjettik jasaghany tarihy jer-su ataularyn ózgertuden aiqyn kórinedi. Mәselen, Tәnir-taudy qytaylar Tyan-Shyani dep atady. Orystar Kókshetaudy Siynegorie, Abylaydyng aq alanyn Yasnaya polyana, Shortandyny Shuchie, Jeke batyrdy Spyashiy rysari dep atay bastady. Jerkindikti  orys tiline audarmasa da Bayqonyr dep ózgertti. Jayyq ózeni Ural, Edil ózeni Volga boldy. Múnday mysaldar jýzdep sanalady.

Jaqynda bir audanda onomastikalyq komissiyanyng mәjilisi ótti. Sondaghy bir tang qalghanym qazaqtyng bayyrghy jer-su ataularyn kelimsekter qaz qalpynda orys tiline audara salypty. Mysaly: Qisyqkól – Krivoe, Qúmdykól – Peschanoe, Terenkól – Glubokoe, Tasty – Kamenka, Aqjar –  Beloyarovka, Túzdykól – Solenoe. Ayta bersek tolyp jatyr. Sol tarihy ataulardy qaytaru qazirgi úrpaqqa paryz. Orystar qazaqtardy kirgiyz-kaysaky dep atap, qazaq atauyn kazaktargha telidi. Qazaqtardyng úrpaghy mýny úmytpauy kerek.

Orys tilin bay til deytinder qatelesedi. Mәselen olar tanghy asty zavtrak deydi. Sózding týbiri zavtra, yaghny erten. Asty erteng ishemiz degen maghynada. Týski asty obed deydi. Obiedenie degeni toyyp jeu degen maghynada. Ujin sózing Dali ózining sózdiginde «ug», yaghny «yg» degen sózden shyqqan degen anyqtama beredi. Kýn batqanda ishetin asty osylay atasa kerek. Bizding qazaq ony keshki as deydi. Qay tilde týsinikti әri maghynaly, ózderiniz payymday berinizder.

Jas kezimde shóp shabugha barghanda tyng iygeru jyldary kelgen mehanizatorlar arasynda jii bolatynmyn. Sondaghy estiytinim kil boqtyq sózder edi. Orys tili boqauyz sózderden qúralady eken dep oilaytynmyn. Boqtyq aitpaytyn Súltan esimdi qazaq azamaty boldy. Ol ózine únamay qalghan jaghdayda «boqauyz boldy ghoy» deytin. Kerauyzdardy kórgende sol sóz esime jii týsedi.

Kópshilik nazar audaratyn taghy bir ýlken mәsele bar. Orys tilindegi mulitfilim keyipkerleri Masha men aydyng is-әreketi qazaq balasyna qyzyq pa? Olar qúlynshaq pen botany, qozy men laqty kórgisi keledi. Kerqúla atty Kendebay, Kýn astyndaghy Kýnikey qyz, Er Tóstik pen Tazsha bala sekildi keyipkerler bolmasa qazaq balasynyng sanasyna sәule týsui qiyn.

Jat elding salty men ghúrpyn, iydeologiyasyn nasihattaugha nege tosqauyl qoyylmaydy? Teledidardan balalar mulitfilim kórip otyr. Qazaq tilinde. Biraq, keyipkerleri toraylar. Osyny ana tilimizge audaryp, kishkentay kórermenderge úsynyp otyrghandardyng bastarynda tauyqtyng miynday my bar ma eken?  Qazaq jerinde dýkende balalar oiynshyqtary satylyp jatyr. Soghys tehnikasynyng syrtynda ozbyr orystyn  «Z» degen belgisi bar. Otarlaushylar osylay óz iydeologiyasyn tyqpalap jatyr. Bala baqshalarda taghy da orys ertegisi aitylady. Qazaq balasyna qazaq ertegisi odan әldeqayda qyzyq emes pe? Bala baqshalardy týp-týgel memlekettik tilge kóshiru kerek ekeni aidan anyq.

Orys tilindegi sóilemderding ózin jynysqa bólu degendi týsinu qiyn. Múnday bólinisti bilmeytin qazaq tilining mýmkindigi әldeqayda keng ekeni aitpasa da týsinikti. Biraq, oqytushy qyz-kelinshekterdi múghalima, mәjilisti basqarghan tóraghany tórayym dep atau ara-túra bolsa da tilimizde  úshyrasady. Kezinde әiel azamat degen sóz azamatsha dep aitylghanyn da bilemiz. Qalay bolsa da búlardyng bәri keyin kirgen sózder. Orys tiline elikteuden tughan sózder. Sózderding týp negizinde er men әielge degen kózqaras jatyr. Er men әiel tendigin nasihattap jýrmiz deytin orystar is jýzinde oghan qarama-qayshy, әieldi nemese erkekti tómendetetin, basqasha aitqanda ereksheleytin sóz saptaugha jýginse, naghyz tepe-tendik bizding ana tilimizde saqtalghan. Ata-tekke de «ov» nemese «ova» degen jalghaudy japsyrudyng mýlde qajeti joq  sekildi.

Ahmetbek Ómirtaev degen azamatpen Qostanay oblystyq radiosynda birge qyzmet istedik. Janalyqtardy orys tilinen qazaqshagha audarghanda aldyna jan salmaytyn. Marqúm, jer baryp habar bermesin, ashy sudy jaqsy kóretin. Qyzyp jýrgen kýnderining birinde mynanday bir shumaqty taban astynda suyryp salyp aitqany jadymda qalypty:

Súrasan, mening atym Ahmetbek,

Basymda bolushy eli aqyl eptep.

Senderden, o, dostarym, bir tilegim,

Ólgende kómersinder aqiyrettep.

Sol Ahang radioda bastyq bolyp otyrghan Polyakov degen orysty Dalabay, tilshi bolyp qyzmet atqaratyn Morkovsev degen orysty Sәbizbay deytin. Qazir tiri bolsa, ol, sóz joq,  Putindi Joldybay, Medvedevti Aybay dep aitar edi.

Meni qatty qynjyltatyn jaghday – kók jәshikte jii sóileytin tilshilerding sóz  qúraularyndaghy sóilemderding sýrlem sekildi bolghany. Lebizderi – saban, sózderining mәni joq, ilip alar dәni joq. Ana tilimizdi bylghap boldy. Ánshilerge shóp te ólen, shónge de óleng boldy. Al eki qazaqtyng orys tilindegi әngimesin qazaq tiline audaryp berip otyrghan teledidargha ne deysin? Qoyqoradan qidy oiyp alyp jatqan sekildi әser etedi. Kimge ókpeleysin?

Reseylik BAQ-nyng Qazaqstannyng aqparattyq kenistigine yqpalynan da aryla almay otyrmyz. Qostanay oblysyndaghy jýzden astam gazet pen jurnaldyng taza qazaq tilinde shyghatyny biren-saran. Audandyq jәne qalalyq gazetterding aty qazaqsha da, zaty basqa. Mәselen, Qotanay oblysynda Qarabalyqta «Ayna», Qostanay audanynda «Kózqaras», Qostanay qalasynda «Qostanay»  degen gazetter jaryq kóredi. Materialdardyng basym bóligi orys tilinde, qazaq tilinde ara-túra ne jalghyz bet, ne aiqarma better beriledi. Bizding qazaq soghan da mәz.

«Kórshing soqyr bolsa, kózindi qys» degen mәtel qazirgi uaqytta bizge arnap aitylghan tәrizdi. Al kórshi memlekettegi qazaqtardyng ne mektebi,ne teatry, ne ana tilinde shyghatyn basylymy joq. Oghan súrau salyp jatqan Qazaq ýkimeti de joq. «Áldi, bópemnin» ornyna «Ban-banshkiydi» aityp jýrgen qazaq kelinshegi balasyna ana tilinde tәrbie bere almaydy. «Katushany» aityp orys delegasiyasyn qarsy alghan qazaqtardyng da memleketke kók tiyndyq paydasy joq.

«Kolobok» degen orys ertegisin bizding audarmashylar bauyrsaq dep audarypty. Onyng dúrys ataluy júmyrshaq. Negizgi maghynasy qoly boq  degendi bildiredi. (Múrat Adjiyding «Qypshaqtar» kitabynda). Bauyrsaq  deu kónilge qonbaydy, nangha da, tilge de obal. As atasy nandy qasterlegen qazaq balasyn osylay tәrbiyeleu aqylgha siya ma?!

Qostanay memlekettik uniyversiytetinde Media ortalyghyn basqaryp jýrgen jyldary Astanagha búrynghy Preziydentpen ótetin baspasóz mәslihatyna shaqyrdy. Bir ay búryn oblystyq ishki sayasat basqarmasy qyzmetkerleri qanday súraq qoyatynymdy aldyn-ala jazyp aldy. Baspasóz mәslihaty óterden bir kýn búryn Aqordanyng baspasóz qyzmeti saualdarymyzdy tekseruden ótkizdi. Menen saualdy orys tilinde qongdy talap etti. Qalyng orystyng ortasynda jýrgenimdi, sondyqtan orys tilinde saual qongdyng orynsyz ekenin aityp, qajet desenizder eki tilde qoyatyn jaghdayym bar degendi aittym.

Kezdesu kezinde kezek tiymedi. Onyng sebebi barshagha týsinikti edi. Aldyn-ala dayyndalghan ssenariyge tosyn  saualym bóget bolghan eken. Kók jәshikte sayrap túrghan basshygha sodan beri tang qalmaytyn boldym.

Qazaqstan temir joly últtyq kompaniyasynyng basshysy Talghat Aldybergenov degen bir qazaq jurnalisting qazaqsha qoyghan saualyna ana tilinde jauap bere almay mingirlep túrghanyn beynebayannan kórdik. Áleumettik jelidegi deregi dúrys bolsa ata tegin Aldybergenov dep jazypty. Qazaq jәne orys tilin erkin biledi degen de mәlimet bar. Qazaqta Aldybergen degen esim de joq qoy. Mýmkin Aldabergen shyghar. Ata tegin de dúrys jaza almaytyn osynday mәngýrt  qalay basshy bolghanyna tanym bar.

Orys әskeri jasap ýlgermegen orystanu sayasatyn orys mektebi men tili, poptary jalghastyrdy. Endi olardy shala qazaqtar qoldap otyr. Keybir jana qazaqtar da orys tilining damuyna ketәri emes. Ákesi qazaqsha, sheshesi oryssha sóileytin ýide balasy qay tilde sóileydi dep oilaysyz. Oghan qosa kóshede de, kók jәshikte de, bala baqshada da, mektepte de orys tili basym bolsa ana tili ananyng da, balanyng da tili bolmaydy. Endeshe qanymyzgha ata saltynan, ana keudesinen singen ana tilimizdi qorghayyq!

Atazangha ózgeris engizip jatqan komissiya eng basty mәselege – 7 baptyng 2 tarmaghyn alyp tastap, Qazaq Respublikasynyng memlekettik tili tek qana qazaq tili dep kórsetilui kerek degen kópshilik tarapynan týsip jatqan úsynysqa qoldau jasauy kerek.

Aqylbek Shayahmet, 

Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, filologiya ghylymdarynyng kandidaty, Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy QÓU professory, halyqaralyq shygharmashylyq Akademiyasynyng korrespondent-mýshesi, QR mәdeniyet qayratkeri, Qazaqstannyng qúrmetti jurnaliysi, Mahmút Qashqary atyndaghy týrki әlemine sinirgen enbegi ýshin halyqaralyq syilyqtyn, «Alash» halyqaralyq әdeby syilyghynyng laureaty. 

Abai.kz