QR preziydenti Q.K.Toqaev 2025 j. 5‑qantarynda «Týrkistan» gazetine bergen súhbatynda «Oqu mәdeniyeti joghary elder әrdayym jahandyq damudyng alghy shebinde bola beretini sózsiz. Búghan esh kýmәnim joq», ‑ dep, «kitap oqityn qogham» mәselesi qazirgi kezende ótkir mәseleler qatarynda túrghanyn atap ótti...

IYә, qoghamdyq pikirde búl mәsele ondaghan jyldar boyy talqylanyp keledi: internet joq kenestik zamanda ómir sýrgen agha buyn ókilderining «Kitap oqymaytyn úrpaq keldi» dep jar salyp jatqany ras...

Agha buyn úrpaq: «Adamnyng dýniyetanymy, ruhany bolmysy, onyng óz últymen biregeylenui kitap oqu arqyly jýzege asady. Tek sol arqyly adam óz elining azamaty retinde Otanyn sezinuge,  otanshyldyqqa ózin‑ózi tәrbiyeleydi» degen myzghymas erejeni algha tartady. Áriyne, búl sózderde jan bar, sebebi, oqylatyn kitaptar tek «kitap» qana emes, búghan «kitaptar – belgili bir zamannyn, onyng ruhany beynesinin, últtyq bolmys pen salt‑dәstýrlerining ensiklopediyalyq jinaqtalghan kóshirmesi» degen anyqtama beruge bolady. Adam kitap oqu barysynda ózi de  «otbasylyq tәrbiye» shenberinen shyghyp, kitap arqyly «últtyq tәrbiye» jýiesine enedi. Mine, ony osy jaghynan alghanda ‑ qúndylyghy sheksiz.

Kitap oqityn úrpaqty qalay qalyptastyramyz? 

Osyny eskere kele, qazirgi qogham «Kitap oqityn úrpaqty qalay qalyptastyramyz?»  degen ótkir súraqty ózine qoyyp otyr. Biraq, býgingi jedel aqparattyq zamanda ol mýmkin be? Áriyne, kitaptan kitapqa kóship, kitapty ýzbey oqityn úrpaq býginde joq. Álemdik jelining damuy, jasandy intelletning ómirge kelui – kitaptardan alynatyn aqparattardy alu uaqytyn meylinshe qysqartty. Endi, belgili bir shygharmany bastan‑ayaq oqu mindetti bolmay qaldy. Tek qajetine qaray, onyng qysqasha mazmúnymen tanysu jetkilikti jaghday ornyqty. Orta talaby da osyghan say keledi...

Qogham osy túrghyda qanday mәselelerge tap boluy mýmkin?

Biz osynyng birnesheuin ghana atap óteyik:

Birinshiden, «kitap oqu» adamnyng til baylyghyn iygeruining qaynar kózi sanalady.

Ekinshiden, kitapty oqyghan sayyn adamnyng sózdik qory molayyp, adamnyng óz oiyn tereng de, әdemi jetkize alu mýmkindigi artady.

Ýshinshiden, kitapty kóp oqyghan adam dýniyedegi qúbylystardyng ózara baylanysyn úghugha, ózinshe oilaugha, óz betimen sheshim qabyldaugha, әrtýrli jaghdayda qoghamgha da paydaly, ózine de paydaly dúrys sheshim qabylday alugha, qoghamdaghy óz ornyn dәl anyqtaugha qol jetkize alady.

Tórtinshiden, kitap arqyly adamnyng oilau kókjiyegi ózining ómir sýru arealymen shektelmey, adam oiy men ishki mәdeniyetining jahandyq dengeyge kóteriluine jol ashylady.

Mine, kitap oqudyng ózge de paydaly jaghyn aitpaghannyng ózinde, onyng qanshalyqty manyzdy ekenin osydan‑aq bayqaugha bolady. Yaghni, adam ýshin ruhany kemeldenu, ruhany esey tek kitappen keletinin kóremiz...

«Oqityn qoghamgha» qalay qol jetkizemiz?

Osy mәsele boyynsha izdenister ýzbey jalghasuda. Múnda qazirgi «ózgergen zaman» talaptaryn eskeru qajettigi eskerilip, sonau bir zamandarda jazylghan kitaptardyng bәrin emes, sonyng ishinde qazirgi úrpaq sanasyna sinetin, onyng boyynda otanshyldyq pen últtyq bolmys negizderin qalyptasuyna yqpal etetin, úrpaqqa әdet‑ghúryp pen últtyq mәdeny qalypty ornyqtyratyn, úrpaqtyng tarihy sanasyn oyatatyn kitaptardy oqugha baghyttalghan «Ár qazaq oquy tiyis jýz kitap» baghdarlamasy jasaldy. Ol, derektivalyq núsqaularmen emes, jelide dauys beru arqyly «újymdyq tandau» әdisimen jasaldy. Sondyqtan, oghan qarsy eshqanday syny pikir aitpamyz ‑ ol «tizimnin» ózi de uaqytpen birge ekshelenedi deumen shekteleyik...

Baghdarlama jasalghany dúrys, biraq, oryndaluy qalay?

Osy mәselege kelgende, endi, bәrimizding de kýmiljip qalatynymyz ras... Óitkeni, shynyn aitu kerek, búl baghdarlama sol kýii qalyp qoydy da, onyng talaby qanday da bir «qoghamdyq әrekettermen» jalghaspady. Áriyne, bir jerlerde ony iske asyryp jatqan da bolar, biraq onday tәjiriybemen bólisken, qoghamdy jappay júmyldyrugha shaqyrghan mysaldardy kóre almadyq...

Negizi, múnday is‑sharany atqarugha memlekettik basqaru organdary qauqarsyz ekenin moyyndau kerek. Sebebi, «oqudy» ‑  núsqaulyq obekt etu mýmkin emes. Múnday is‑sharany tek qoghamdyq úiymdar ghana sәtti atqara alady. Olar qoghammen tikeley baylanys ornata otyryp, qoghamnyng belgili bir segmentterine әser etu arqyly «kitap oqu» daghdysyn qalyptastyra alady.

Alayda, mәselening manyzdylyghyn kóre otyra, ne mәdeniyet ministrligi, ne oqu, ne ghylym ministrlikteri búl sharanyng «budjetin» qarastyrghan emes. (Bәlkim, qarastyrghan bolar, biraq ol qogham nazarynan tysqary qaluda).

Endi ne isteu kerek?

Endi «aspannan bireu aidy әperedi» dep kýtip otyrmau kerek. Osyny oilap, juyrda ózimning Halyqaralyq Qazaq tili qoghamnyng Almaty qalasy Jetisu audany bólimining orynbasary retindegi mýmkindigimdi paydalanyp, audannyng «Amanat» partiyasy filialymen birlesip, tómendegi jobany jasap, jýzege asyrudy qolgha aludamyz.

Býgin osy jobany jariyalay otyryp, onyng ýlgisin kópshilikke kórsetkimiz keledi. Bizding joba ken‑baytaq elimizde qoldau tauyp, nәtiyjesinde, kitaptarymyz oqyla bastasa, úrpaq óz bolmysyna orala bastasa, qazaq halqynyng asyl minezi  keregesin keneyte bastasa – odan artyq qanday dýnie boluy mýmkin?!

Biz, audanymyzgha jazushy, últtyq tәrbiyening asyl marjandary nasihatshysy Zeynep Ahmetova apaymyzdy tandadyq.  Búl әrbir ónirding óz tandaularyn jasauyna esh kedergi emes...

Jetisu audandyq Halyqaralyq Qazaq tili qoghamy men «Amanat» partiyasynyng audandyq filialynyng birlesken Jobasy.

JOBA ATAUY:

«KÝRETAMYR» – ÚLTTYQ SANANYNG TIRI TAMYRY

Jazushy Zeynep Ahmetovanyn «Kýretamyr» kitaby boyynsha
Almaty qalasy, Jetisu audandyq oqulary

JOBANYNG ANNOTASIYaSY

Búl joba – kórnekti qalamger, últ ruhaniyatynyng shejireshisi Zeynep Ahmetovanyng «Kýretamyr» kitabyn Almaty qalasynyng Jetisu audanynda jýieli týrde oqyp, talqylaugha arnalghan mәdeni-aghartushylyq bastama.

Joba ayasynda kitaptyng 100 danasy arnayy satyp alynyp, audan kitaphanalaryna, mektepterge, mәdeny ortalyqtargha, belsendi oqyrmandar men pikir kóshbasshylaryna taratylady. Birneshe aigha sozylatyn oqular, pikirtalastar, әdebiy-ruhany kezdesuler avtordyng qatysuymen ótetin qorytyndy jalpy audandyq konferensiyamen ayaqtalady.

Joba «Kýretamyrdy» tek kitap retinde emes, últtyq jady men ruhany sabaqtastyqtyng tiri arnasy retinde úghyndyrudy maqsat etedi.

JOBANYNG ÓZEKTILIGI

Qazirgi megapolis jaghdayynda:

últtyq jady әlsirep,

auyzsha tarih ýziluding aldynda túr,

ýlken buyn men jas úrpaq arasyndaghy ruhany baylanys siyrep barady.

«Kýretamyr» – búl:

Bauyrjan Momyshúly fenomeni arqyly últ minezin ashatyn;

qazaq otbasynyn, tәlim-tәrbiyesinin, kisilik ólshemining kórkem-derekti shejiresi;

últtyng ishki ruhany «qan tamyryn» kórsetetin erekshe enbek.

Jetisu audany – әleumettik qúramy әrtýrli, kópúltty, jas audandardyng biri. Múnda ortaq ruhany kodty janghyrtu asa manyzdy.

JOBANYNG MAQSATY

Jetisu audanynda Zeynep Ahmetovanyng «Kýretamyr» kitaby negizinde
últtyq jadyny, otbasylyq qúndylyqtardy jәne ruhany sabaqtastyqty jandandyru.

NEGIZGI MINDETTERI

«Kýretamyr» kitabynyng 100 danasyn satyp alyp, jýieli oqyrman ortasyna taratu;

Audanda oqyrman klubtary men taqyryptyq oqular úiymdastyru;

Kitaptaghy negizgi iydeyalar boyynsha pikirtalas, esse, súhbat formattaryn ótkizu;

Jastar men orta buyn arasynda ruhany dialog qalyptastyru;

Jobany avtordyng qatysuymen ótetin qorytyndy konferensiyamen ayaqtau.

NYSANALY AUDITORIYa

Jetisu audanynyng túrghyndary;

Mektep múghalimderi men oqushylary (joghary synyptar);

Studentter, jastar úiymdary;

Kitaphanashylar, mәdeniyet qyzmetkerleri;

Ziyaly qauym, ardagerler, qogham belsendileri.

JOBANY ISKE ASYRU KEZENDERI

I KEZEN. DAYYNDYQ (1 ai)

«Kýretamyr» kitabynyng 100 danasyn satyp alu;

Seriktesterdi anyqtau (kitaphanalar, mektepter, mәdeniyet ýileri);

Oqu jәne talqylau kestesin bekitu.

II KEZEN. OQULAR MEN TALQYLAULAR (2–3 ai)

Formattar:

«Kýretamyrdy birge oqimyz» – kitaphanalyq oqular;

«Últtyng kýretamyry qayda?» – ashyq pikirtalastar;

Esse jәne oitolghau kezdesuleri;

Jastarmen arnayy talqylau alandary.

III KEZEN. QORYTYNDY KONFERENSIYa

Atauy:
«KÝRETAMYR: ÚLTTYQ JADY JÁNE ZAMANA»

Formaty:

Jazushy Zeynep Ahmetovanyng qatysuymen;
Qatysushylardyng bayandamalary men pikirleri;
Ashyq súhbat, avtorlyq oi-tolghau;
Belsendi oqyrmandardy marapattau.

KÝTILETIN NÁTIYJELER

«Kýretamyr» kitaby 100 túraqty oqyrmangha jetedi;
Jetisu audanynda ruhaniy-әdeby orta qalyptasady;
Jastar arasynda últtyq oilau men tarihy jadygha qyzyghushylyq artady;
Avtor men oqyrman arasyndaghy tikeley ruhany baylanys ornaydy;
Joba audandyq dengeydegi ýlgilik mәdeny bastamagha ainalady.

JOBANYNG EREKShELIGI

Bir rettik is-shara emes, jýieli oqu prosesi;
Avtor qatysatyn tiri dialog;
Kitapty nasihattau emes, ony oilau men ómirge ainaldyru;
Jetisu audanynyng ruhany kelbetin aiqyndaytyn joba.

QORYTYNDY

«Kýretamyr» oqulary – búl kitap turaly joba emes, últtyng ishki tamyryn ústap kóru.

Búl bastama Jetisu audanyn oqityn, oilanatyn, ótkenin týsinetin orta retinde tanyta alady.

(Joba avtory: Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist,  audandyq HQT qoghamynyng tóragha orynbasary).

S. Ámirdin, HQT Qoghamdyq Birlestigi tóraghasy,

A.A. Sataev, «Amanat» partiyasynyn audandyq filialy tóraghasy 

Ábdirashit Bәkirúly,

filosof, Jetisu adany HQT qoghamy tóraghasy orynbasary

Abai.kz