قر پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ 2025 ج. 5‑قاڭتارىندا «تۇركىستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «وقۋ مادەنيەتى جوعارى ەلدەر ءاردايىم جاھاندىق دامۋدىڭ العى شەبىندە بولا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇعان ەش كۇمانىم جوق»، ‑ دەپ، «كىتاپ وقيتىن قوعام» ماسەلەسى قازىرگى كەزەڭدە وتكىر ماسەلەلەر قاتارىندا تۇرعانىن اتاپ ءوتتى...

ءيا، قوعامدىق پىكىردە بۇل ماسەلە ونداعان جىلدار بويى تالقىلانىپ كەلەدى: ينتەرنەت جوق كەڭەستىك زاماندا ءومىر سۇرگەن اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ «كىتاپ وقىمايتىن ۇرپاق كەلدى» دەپ جار سالىپ جاتقانى راس...

اعا بۋىن ۇرپاق: «ادامنىڭ دۇنيەتانىمى، رۋحاني بولمىسى، ونىڭ ءوز ۇلتىمەن بىرەگەيلەنۋى كىتاپ وقۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. تەك سول ارقىلى ادام ءوز ەلىنىڭ ازاماتى رەتىندە وتانىن سەزىنۋگە،  وتانشىلدىققا ءوزىن‑وزى تاربيەلەيدى» دەگەن مىزعىماس ەرەجەنى العا تارتادى. ارينە، بۇل سوزدەردە جان بار، سەبەبى، وقىلاتىن كىتاپتار تەك «كىتاپ» قانا ەمەس، بۇعان «كىتاپتار – بەلگىلى ءبىر زاماننىڭ، ونىڭ رۋحاني بەينەسىنىڭ، ۇلتتىق بولمىس پەن سالت‑داستۇرلەرىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتالعان كوشىرمەسى» دەگەن انىقتاما بەرۋگە بولادى. ادام كىتاپ وقۋ بارىسىندا ءوزى دە  «وتباسىلىق تاربيە» شەڭبەرىنەن شىعىپ، كىتاپ ارقىلى «ۇلتتىق تاربيە» جۇيەسىنە ەنەدى. مىنە، ونى وسى جاعىنان العاندا ‑ قۇندىلىعى شەكسىز.

كىتاپ وقيتىن ۇرپاقتى قالاي قالىپتاستىرامىز؟ 

وسىنى ەسكەرە كەلە، قازىرگى قوعام «كىتاپ وقيتىن ۇرپاقتى قالاي قالىپتاستىرامىز؟»  دەگەن وتكىر سۇراقتى وزىنە قويىپ وتىر. بىراق، بۇگىنگى جەدەل اقپاراتتىق زاماندا ول مۇمكىن بە؟ ارينە، كىتاپتان كىتاپقا كوشىپ، كىتاپتى ۇزبەي وقيتىن ۇرپاق بۇگىندە جوق. الەمدىك جەلىنىڭ دامۋى، جاساندى ينتەللەتنىڭ ومىرگە كەلۋى – كىتاپتاردان الىناتىن اقپاراتتاردى الۋ ۋاقىتىن مەيلىنشە قىسقارتتى. ەندى، بەلگىلى ءبىر شىعارمانى باستان‑اياق وقۋ مىندەتتى بولماي قالدى. تەك قاجەتىنە قاراي، ونىڭ قىسقاشا مازمۇنىمەن تانىسۋ جەتكىلىكتى جاعداي ورنىقتى. ورتا تالابى دا وسىعان ساي كەلەدى...

قوعام وسى تۇرعىدا قانداي ماسەلەلەرگە تاپ بولۋى مۇمكىن؟

ءبىز وسىنىڭ بىرنەشەۋىن عانا اتاپ وتەيىك:

بىرىنشىدەن، «كىتاپ وقۋ» ادامنىڭ ءتىل بايلىعىن يگەرۋىنىڭ قاينار كوزى سانالادى.

ەكىنشىدەن، كىتاپتى وقىعان سايىن ادامنىڭ سوزدىك قورى مولايىپ، ادامنىڭ ءوز ويىن تەرەڭ دە، ادەمى جەتكىزە الۋ مۇمكىندىگى ارتادى.

ۇشىنشىدەن، كىتاپتى كوپ وقىعان ادام دۇنيەدەگى قۇبىلىستاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن ۇعۋعا، وزىنشە ويلاۋعا، ءوز بەتىمەن شەشىم قابىلداۋعا، ءارتۇرلى جاعدايدا قوعامعا دا پايدالى، وزىنە دە پايدالى دۇرىس شەشىم قابىلداي الۋعا، قوعامداعى ءوز ورنىن ءدال انىقتاۋعا قول جەتكىزە الادى.

تورتىنشىدەن، كىتاپ ارقىلى ادامنىڭ ويلاۋ كوكجيەگى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ارەالىمەن شەكتەلمەي، ادام ويى مەن ىشكى مادەنيەتىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە جول اشىلادى.

مىنە، كىتاپ وقۋدىڭ وزگە دە پايدالى جاعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن وسىدان‑اق بايقاۋعا بولادى. ياعني، ادام ءۇشىن رۋحاني كەمەلدەنۋ، رۋحاني ەسەيۋ تەك كىتاپپەن كەلەتىنىن كورەمىز...

«وقيتىن قوعامعا» قالاي قول جەتكىزەمىز؟

وسى ماسەلە بويىنشا ىزدەنىستەر ۇزبەي جالعاسۋدا. مۇندا قازىرگى «وزگەرگەن زامان» تالاپتارىن ەسكەرۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلىپ، سوناۋ ءبىر زامانداردا جازىلعان كىتاپتاردىڭ ءبارىن ەمەس، سونىڭ ىشىندە قازىرگى ۇرپاق ساناسىنا سىڭەتىن، ونىڭ بويىندا وتانشىلدىق پەن ۇلتتىق بولمىس نەگىزدەرىن قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن، ۇرپاققا ادەت‑عۇرىپ پەن ۇلتتىق مادەني قالىپتى ورنىقتىراتىن، ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن وياتاتىن كىتاپتاردى وقۋعا باعىتتالعان «ءار قازاق وقۋى ءتيىس ءجۇز كىتاپ» باعدارلاماسى جاسالدى. ول، دەرەكتيۆالىق نۇسقاۋلارمەن ەمەس، جەلىدە داۋىس بەرۋ ارقىلى «ۇجىمدىق تاڭداۋ» ادىسىمەن جاسالدى. سوندىقتان، وعان قارسى ەشقانداي سىني پىكىر ايتپامىز ‑ ول «ءتىزىمنىڭ» ءوزى دە ۋاقىتپەن بىرگە ەكشەلەنەدى دەۋمەن شەكتەلەيىك...

باعدارلاما جاسالعانى دۇرىس، بىراق، ورىندالۋى قالاي؟

وسى ماسەلەگە كەلگەندە، ەندى، ءبارىمىزدىڭ دە كۇمىلجىپ قالاتىنىمىز راس... ويتكەنى، شىنىن ايتۋ كەرەك، بۇل باعدارلاما سول كۇيى قالىپ قويدى دا، ونىڭ تالابى قانداي دا ءبىر «قوعامدىق ارەكەتتەرمەن» جالعاسپادى. ارينە، ءبىر جەرلەردە ونى ىسكە اسىرىپ جاتقان دا بولار، بىراق ونداي تاجىريبەمەن بولىسكەن، قوعامدى جاپپاي جۇمىلدىرۋعا شاقىرعان مىسالداردى كورە المادىق...

نەگىزى، مۇنداي ءىس‑شارانى اتقارۋعا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى قاۋقارسىز ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. سەبەبى، «وقۋدى» ‑  نۇسقاۋلىق وبەكت ەتۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي ءىس‑شارانى تەك قوعامدىق ۇيىمدار عانا ءساتتى اتقارا الادى. ولار قوعاممەن تىكەلەي بايلانىس ورناتا وتىرىپ، قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر سەگمەنتتەرىنە اسەر ەتۋ ارقىلى «كىتاپ وقۋ» داعدىسىن قالىپتاستىرا الادى.

الايدا، ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن كورە وتىرا، نە مادەنيەت مينيسترلىگى، نە وقۋ، نە عىلىم مينيسترلىكتەرى بۇل شارانىڭ «بيۋدجەتىن» قاراستىرعان ەمەس. (بالكىم، قاراستىرعان بولار، بىراق ول قوعام نازارىنان تىسقارى قالۋدا).

ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟

ەندى «اسپاننان بىرەۋ ايدى اپەرەدى» دەپ كۇتىپ وتىرماۋ كەرەك. وسىنى ويلاپ، جۋىردا ءوزىمنىڭ حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامنىڭ الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋدانى ءبولىمىنىڭ ورىنباسارى رەتىندەگى مۇمكىندىگىمدى پايدالانىپ، اۋداننىڭ «امانات» پارتياسى فيليالىمەن بىرلەسىپ، تومەندەگى جوبانى جاساپ، جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋدامىز.

بۇگىن وسى جوبانى جاريالاي وتىرىپ، ونىڭ ۇلگىسىن كوپشىلىككە كورسەتكىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ جوبا كەڭ‑بايتاق ەلىمىزدە قولداۋ تاۋىپ، ناتيجەسىندە، كىتاپتارىمىز وقىلا باستاسا، ۇرپاق ءوز بولمىسىنا ورالا باستاسا، قازاق حالقىنىڭ اسىل مىنەزى  كەرەگەسىن كەڭەيتە باستاسا – ودان ارتىق قانداي دۇنيە بولۋى مۇمكىن؟!

ءبىز، اۋدانىمىزعا جازۋشى، ۇلتتىق تاربيەنىڭ اسىل مارجاندارى ناسيحاتشىسى زەينەپ احمەتوۆا اپايمىزدى تاڭدادىق.  بۇل ءاربىر ءوڭىردىڭ ءوز تاڭداۋلارىن جاساۋىنا ەش كەدەرگى ەمەس...

جەتىسۋ اۋداندىق حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامى مەن «امانات» پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى.

جوبا اتاۋى:

«كۇرەتامىر» – ۇلتتىق سانانىڭ ءتىرى تامىرى

جازۋشى زەينەپ احمەتوۆانىڭ «كۇرەتامىر» كىتابى بويىنشا
الماتى قالاسى، جەتىسۋ اۋداندىق وقۋلارى

جوبانىڭ اننوتاتسياسى

بۇل جوبا – كورنەكتى قالامگەر، ۇلت رۋحانياتىنىڭ شەجىرەشىسى زەينەپ احمەتوۆانىڭ «كۇرەتامىر» كىتابىن الماتى قالاسىنىڭ جەتىسۋ اۋدانىندا جۇيەلى تۇردە وقىپ، تالقىلاۋعا ارنالعان مادەني-اعارتۋشىلىق باستاما.

جوبا اياسىندا كىتاپتىڭ 100 داناسى ارنايى ساتىپ الىنىپ, اۋدان كىتاپحانالارىنا، مەكتەپتەرگە، مادەني ورتالىقتارعا، بەلسەندى وقىرماندار مەن پىكىر كوشباسشىلارىنا تاراتىلادى. بىرنەشە ايعا سوزىلاتىن وقۋلار، پىكىرتالاستار، ادەبي-رۋحاني كەزدەسۋلەر اۆتوردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن قورىتىندى جالپى اۋداندىق كونفەرەنتسيامەن اياقتالادى.

جوبا «كۇرەتامىردى» تەك كىتاپ رەتىندە ەمەس، ۇلتتىق جادى مەن رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ءتىرى ارناسى رەتىندە ۇعىندىرۋدى ماقسات ەتەدى.

جوبانىڭ وزەكتىلىگى

قازىرگى مەگاپوليس جاعدايىندا:

ۇلتتىق جادى السىرەپ،

اۋىزشا تاريح ءۇزىلۋدىڭ الدىندا تۇر،

ۇلكەن بۋىن مەن جاس ۇرپاق اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس سيرەپ بارادى.

«كۇرەتامىر» – بۇل:

باۋىرجان مومىشۇلى فەنومەنى ارقىلى ۇلت مىنەزىن اشاتىن;

قازاق وتباسىنىڭ، ءتالىم-تاربيەسىنىڭ، كىسىلىك ولشەمىنىڭ كوركەم-دەرەكتى شەجىرەسى;

ۇلتتىڭ ىشكى رۋحاني «قان تامىرىن» كورسەتەتىن ەرەكشە ەڭبەك.

جەتىسۋ اۋدانى – الەۋمەتتىك قۇرامى ءارتۇرلى، كوپۇلتتى، جاس اۋدانداردىڭ ءبىرى. مۇندا ورتاق رۋحاني كودتى جاڭعىرتۋ اسا ماڭىزدى.

جوبانىڭ ماقساتى

جەتىسۋ اۋدانىندا زەينەپ احمەتوۆانىڭ «كۇرەتامىر» كىتابى نەگىزىندە
ۇلتتىق جادىنى، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جانە رۋحاني ساباقتاستىقتى جانداندىرۋ.

نەگىزگى مىندەتتەرى

«كۇرەتامىر» كىتابىنىڭ 100 داناسىن ساتىپ الىپ, جۇيەلى وقىرمان ورتاسىنا تاراتۋ;

اۋداندا وقىرمان كلۋبتارى مەن تاقىرىپتىق وقۋلار ۇيىمداستىرۋ;

كىتاپتاعى نەگىزگى يدەيالار بويىنشا پىكىرتالاس، ەسسە، سۇحبات فورماتتارىن وتكىزۋ;

جاستار مەن ورتا بۋىن اراسىندا رۋحاني ديالوگ قالىپتاستىرۋ;

جوبانى اۆتوردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن قورىتىندى كونفەرەنتسيامەن اياقتاۋ.

نىسانالى اۋديتوريا

جەتىسۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى;

مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارى (جوعارى سىنىپتار);

ستۋدەنتتەر، جاستار ۇيىمدارى;

كىتاپحاناشىلار، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى;

زيالى قاۋىم، ارداگەرلەر، قوعام بەلسەندىلەرى.

جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرى

I كەزەڭ. دايىندىق (1 اي)

«كۇرەتامىر» كىتابىنىڭ 100 داناسىن ساتىپ الۋ;

سەرىكتەستەردى انىقتاۋ (كىتاپحانالار، مەكتەپتەر، مادەنيەت ۇيلەرى);

وقۋ جانە تالقىلاۋ كەستەسىن بەكىتۋ.

II كەزەڭ. وقۋلار مەن تالقىلاۋلار (2–3 اي)

فورماتتار:

«كۇرەتامىردى بىرگە وقيمىز» – كىتاپحانالىق وقۋلار;

«ۇلتتىڭ كۇرەتامىرى قايدا؟» – اشىق پىكىرتالاستار;

ەسسە جانە ويتولعاۋ كەزدەسۋلەرى;

جاستارمەن ارنايى تالقىلاۋ الاڭدارى.

III كەزەڭ. قورىتىندى كونفەرەنتسيا

اتاۋى:
«كۇرەتامىر: ۇلتتىق جادى جانە زامانا»

فورماتى:

جازۋشى زەينەپ احمەتوۆانىڭ قاتىسۋىمەن;
قاتىسۋشىلاردىڭ باياندامالارى مەن پىكىرلەرى;
اشىق سۇحبات، اۆتورلىق وي-تولعاۋ;
بەلسەندى وقىرمانداردى ماراپاتتاۋ.

كۇتىلەتىن ناتيجەلەر

«كۇرەتامىر» كىتابى 100 تۇراقتى وقىرمانعا جەتەدى;
جەتىسۋ اۋدانىندا رۋحاني-ادەبي ورتا قالىپتاسادى;
جاستار اراسىندا ۇلتتىق ويلاۋ مەن تاريحي جادىعا قىزىعۋشىلىق ارتادى;
اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى تىكەلەي رۋحاني بايلانىس ورنايدى;
جوبا اۋداندىق دەڭگەيدەگى ۇلگىلىك مادەني باستاماعا اينالادى.

جوبانىڭ ەرەكشەلىگى

ءبىر رەتتىك ءىس-شارا ەمەس، جۇيەلى وقۋ پروتسەسى;
اۆتور قاتىساتىن ءتىرى ديالوگ;
كىتاپتى ناسيحاتتاۋ ەمەس، ونى ويلاۋ مەن ومىرگە اينالدىرۋ;
جەتىسۋ اۋدانىنىڭ رۋحاني كەلبەتىن ايقىندايتىن جوبا.

قورىتىندى

«كۇرەتامىر» وقۋلارى – بۇل كىتاپ تۋرالى جوبا ەمەس، ۇلتتىڭ ىشكى تامىرىن ۇستاپ كورۋ.

بۇل باستاما جەتىسۋ اۋدانىن وقيتىن، ويلاناتىن، وتكەنىن تۇسىنەتىن ورتا رەتىندە تانىتا الادى.

(جوبا اۆتورى: ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست،  اۋداندىق حقت قوعامىنىڭ توراعا ورىنباسارى).

س. ءامىردىن، حقت قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسى،

ا.ا. ساتاەۆ، «امانات» پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالى توراعاسى 

ءابدىراشيت باكىرۇلى،

فيلوسوف، جەتىسۋ ادانى حقت قوعامى توراعاسى ورىنباسارى

Abai.kz