«Asyndy iship, tekemetindi tilip» degenning ne ekendigin osy joly úqqanday boldyq. Nege 9 bapty tu etken, sol turaly el arasynda bedelge ie bolghan keybireuler basyn qúmgha tyqqan týieqústay boldy desek ótirik emes.

Diasporanyng tilin Ata Zangha engizu – tituldy últty mansúqtau...

Babalarymyz kórinde aunamasyn desek, 9 bapqa qatysty «aliyk-maliyk-sharikti» dogharyp, tek «Qazaq tili – memlekettik til» degendi qaldyrugha tiyispiz. Osy uaqytqa deyin biylik tarapynan qolgha alynbay kelgen otarsyzdanu jәne kenessizdenu prosesi tap osy baptaghy ózgeristerden bastau alyp, 1918-1933 jylghy ashtyqty, 1928-1952 jyldardaghy qughyn-sýrgindi jәne 1916 jylghy Últ-Azattyq kóterilis turaly ashyq aituymyzgha mýmkindik beredi.

Qazaq dәl qazir qay tilde sóilemesin, últtyq memleketting negizin qalaushy miylet bolyp tabylady. Qazaqstan kópúltty el emes, kópdiasporaly el. Biraq sol diasporalardyng ózi sanauly: ózbek, úighyr, tәjik jәne orys. Osy 4 diasporanyng óz mektepteri bar jәne shoghyrlana qonystanghan. Al, qalghan últtardyng disaporalyq mәrtebesi joq, sebebi shashyray irge tepken. Sondyqtan, elimizde qazir ýsh tildik qoldanys (diaspora tili, otarshylar tili jәne memlekettik til) etek jayyp, júrttyng 70 payyzy taza qazaq tilinde sóileytin dengeyge jetti. Qalghan 20 payyz etikalyq orystar men 10 payyz orystanghan ózge nәsildiler ýshin búrynghy otarlaushy últtyng tiline jabysyp, memleketting asyl ózegine qúrt týsiru elim degen jan ýshin esh jaraspaydy.

Kezinde, yaghni, 1995 engen búl tarmaq óz tarihy mindetin atqardy. Ony alyp tastasaq, eshkimge kelip-keteri joq. Onda diasaporlar sóileydi eken dep, úighyr men ózbek tilinde «Qazaq tilimen qatar qoldanylady» dep engizeyik, odanda. 300 jyl otarlaghan, jarty jerimizdi basyp alghan, әli de bizdi ózining «Tatarstany men Bashqúrtstany sanaytyn» soltýstik kórshining betine qarau: el aldynda da, ar aldynda da aramzalyq jasaytyn tirlik! Múryn astynan «qatar-matar» dep minigirlemey, babalar amanatyna adal: Bir – sózdi bolatyn sәt tudy!

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz