Qoghamnyng tamyryna ýnilsen, eng әueli halyqtyng túrmys-tirshiligi nazaryng auady. Qaltasy júqa, kónili jýdeu, ertenine senimsiz elding ýni bәsen, ýmiti әlsiz bolady.

Qazirgi kýni «nege halyq osynshalyqty kýizeliske týsti?» degen saual әrbir oily azamattyng kókeyinde túr. Búl jaghday kýnde payda bolghan ahual emes, jyldar boyy jinalghan jýieli qatelikter men jauapsyz sheshimderding saldary. Biz elding arasyna jii shyghyp túratyndyqtan, elding túrmysynyng әli de auyr, kedeyshilikte ómir sýrip jatqandyghyn jii kórip jýremiz.

Biylik – halyqqa qyzmet etu ýshin qúrylghan institut. Alayda uaqyt óte kele búl qaghida qaghaz jýzinde qalyp, is jýzinde búrmalandy. Sheneuniktik apparat qalyndap, sheshim qabyldau halyqtan alystay týsti. Qarapayym azamattyng kýndelikti problemasy – jalaqy, baspana men medisina, bilim – joghary minberlerde ekinshi qatargha yghystyryldy. Al birinshi qatarda esep, bayandama, kórsetkish qualau oryn aldy. San bar, sapa joq; jospar bar, nәtiyje shamaly.

Ekonomikalyq sayasattyng basty kemshiligi – adam kapitalyn emes, sifrdy ghana ólsheuinde. Elding túrmysy jaqsaryp, ekonomika ósip jatyr degen resmy mәlimdemeler halyqtyng túrmysymen qabyspaydy. Óitkeni osy baylyqtyng qalay bólinetini – negizgi súraq. Tensizdik terendegen sayyn qoghamdaghy әdilet sezimi әlsireydi. Bir jaghynda – sәn-saltanat, ekinshi jaghynda – nesie men qaryzgha belshesinen kirgen otbasy. Búl aiyrmashylyqty kezdeysoq demeyik, ol jýiening ishki aqauyn kórsetedi.

Sybaylas jemqorlyq – halyqty beyshara hәlge jetkizgen negizgi sebepterding biri. Ol tek qarjyny jep qong emes, ol – ýmitti úrlau. Mektep salynbay qalsa, jol jóndelmese, auruhana qúralsyz otyrsa – sonyng bәri ózgelerding qaltasyn qampaytuynyng nәtiyjesi. Jemqorlyq bar jerde әdil bәseke túrmaydy, al әdil bәseke joq jerde damu tejeledi. Nәtiyjesinde qarapayym azamat enbegimen emes, tanysymen ghana algha jyljityn qogham qalyptasady.

Áleumettik sayasattaghy olqylyqtar da kózge úryp túr. Jәrdemaqy men әleumettik tólemder uaqytsha demeu bolghanymen, týbegeyli jaghdaydy sheshpeydi. Enbek adamynyng ensesin kóteretin – layyqty jalaqy men túraqty júmys. Al ol ýshin shaghyn jәne orta bizneske shynayy qoldau kerek. Ókinishke qaray, qoldau baghdarlamalarynyng kópshiligi qaghaz jýzinde әdemi kóringenimen, is jýzinde qoljetimsiz. Qújat kóp, talap auyr, al nәtiyje mardymsyz.

Medisinadaghy ahual da beyjay qaldyrmaydy. Qymbat dәri-dәrmek, úzyn-sonar kezek, auyldaghy medisinalyq qyzmetting әlsizdigi – halyqtyng densaulyghyn ghana emes, jýikesi men senimin de sarqyp jatyr. Densaulyghy nashar, bolashaghyna alang el qalaysha tolyqqandy ómir sýrmek? Búl súraqqa naqty jauap beretin kez әldeqashan jetti.

Jergilikti basqarudyng әlsizdigi de nazardan tys qalmauy kerek. Auyl men qaladaghy problemalardy ortalyqtan sheshu – tiyimsiz. Ár ónirding óz ereksheligi, óz múqtajy bar. Sol ýshin jergilikti biylikke derbestik pen jauapkershilikti qatar beru qajet. Áytpese, «jogharydan búiryq kýtetin» enjar jýie halyqtyng jaghdayyn der kezinde sheshe almaydy.

Halyqtyng beyshara hәlge týsui – tek ekonomikalyq emes, ruhany daghdarys. Ádiletke senim azayghan jerde ýmit sónip, nemqúraylylyq ornaydy. Al nemqúrayly qoghamdy basqaru onay, biraq damytu qiyn. Biylik osyny týsinui tiyis: halyqtyng ýnin estu – әlsizdik emes, danalyq.

Endeshe, shyghu joly bar ma? Iә bar. Ol ýshin eng aldymen jauapkershilikti moyyndau kerek. Qatelikti jasyru emes, týzetu – naghyz basqarudyng ýlgisi. Ashyq budjet, әdil sot, tәuelsiz BAQ, naqty әleumettik liftter – búlar úran emes, qajetti qúraldar. Halyqtyng jaghdayyn jaqsartu ýshin biylik ózine ynghayly emes, elge paydaly sheshimder qabyldauy shart.

Qorytqanda, halyqty beyshara hәlge jetkizgen bir ghana sebep joq. Búl – jyldar boyy jinalghan jýielik olqylyqtardyng jiyntyghy. Biraq dәl sol siyaqty, jaghdaydy týzeuding de bir ghana tetigi joq. Ol ýshin sayasy erik, qoghamdyq senim jәne ortaq jauapkershilik qajet. Biylik pen halyq ózara qarsy emes, degenmen bir kenistikte qozghalghanda ghana búl tyghyryqtan shyghugha bolady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz